مۇقاي باتىر جاركەنت ءوڭىرىن جايلاعان قازاقتاردى باسىنا تونگەن قيىندىق پەن قاسىرەتتەن قورعاۋ ءۇشىن العاش قولىنا قارۋ الدى. سول كۇننەن باستاپ-اق، وتارشىلدىقتىڭ قۇرساۋىندا قالىپ، ەسەسى كەتكەن ەلىنىڭ كەگىن قايتارۋدى كوزدەدى. سوۆەتتىڭ دە، قىتايدىڭ دا تۇرمەسىنە قامالدى، جان توزبەس قانشاما ازاپ پەن قاسىرەتتى دە تارتتى. جانە سول جولدا ءومىرى قىل ۇستىندە بولعان قانداي قاۋىپ پەن قاتەر تۇرسا دا قايمىعىپ، شەگىنگەن ەمەس.
اتقان وعى ءمۇلت كەتپەيتىن، ۇستاسقانىن جەر قاپتىراتىن بۇلا كۇشتىڭ يەسى بولعان، جۇرەگىنىڭ تۇگى بار وسىناۋ وجەت جىگىتتەن بەتپە-بەت كەلگەندە ەكى جاقتىڭ شەكاراشىلارى دا قايمىعىپ، كورسە دە كورمەگەن سىڭاي تانىتاتىن. ارعى-بەرگى بەتتەگى اعايىنداردىڭ ىشىندەگى مەن دەگەن تەنتەكتەرى «مۇقاي كەلدى» دەگەندە ونىڭ سۇسىنان-اق جىمداي بولاتىن.
«قالىڭ ەلى، قازاقتىڭ…» باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلت، ونىڭ وي-ساناسى مەن جۇرەگىندە قاسىرەتتىڭ قاتتى شەمەنى بولىپ قاتىپ جاتتى. ەلدىك نامىس ءۇشىن اجالعا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ جاساعان جانكەشتى ەرلىكتەرى ءۇشىن، ەشكىمنەن، ەشقاشان ەتەڭە دامەتكەن دە ەمەس، اقى دا سۇراماعان تاۋ تۇلعا.
دەمەك، ونىڭ بويىنا تابيعات بەرگەن الاپات كۇش پەن قاتار، ەلگە، تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى، ۇلتجاندىلىقتى اسىل قاسيەتتەر قان ارقىلى بەرىلگەن بولۋى كەرەك. ال، ءور رۋح پەن اقىلدىلىق پايىم-پاراساتتى قايشىلىققا تولى تاعدىرى مەن قاتىگەز ءومىر ۇيرەتكەن-اۋ، ءسىرا..؟!…
ەل اراسىندا «ەلدىڭ نامىسى، ەردىڭ ارىسى» تۋرالى ءسوز بولىپ، سوڭى داۋ-شارعا اينالا باستاعاندا نايزاعايداي جارق ەتەتىن نامىسشىلدىعىمەن، وڭمەندى تەسەر وتكىر جانارعا، تۇكسيگەن سۇستى ءجۇزى قوسىلعاندا مەن-مەن دەگەننىڭ مىسى باسىلىپ، بەتى قايتىپ قالاتىن. ازۋ ءتىسىن اقسيتقان دالا كوكجالىنداي ىزبارلى ايبارىمەن دە ەشكىمگە دەس بەرگەن ەمەس.
قايناپ جاتقان مىناۋ تىرشىلىكتىڭ قازانىندا كوزبەن كورگەن نەبىر ايارلىق، ەكىجۇزدىلىك پەن الىمجەتتىك ارەكەتتەردە ءاردايىم ادىلدىكتىڭ جاعىنان تابىلاتىن بۇنىڭ بويىنا ەلىنە، اعايىنعا دەگەن جاناشىرلىقپەن قاتار ساتقىندىقتى كەشىرمەيتىن قاتىگەزدىك قاسيەتتى دە دارىتتى.
كۇن-كۇندەرگە، جىل-جىلدارعا ۇلاسىپ ۋاقىت شىركىن زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. اتامان دۋتوۆتى جويۋ كەزىندە دە باتىلدىعىمەن، جاۋجۇرەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن. ودان كەيىنگى 1928 جىلعى «اشا تۇياق قالماسىن، اسىرا سىلتەۋ بولمسىن!»-دەگەن، قىزىلدار قىرعىنى كەزىندە قانشاما قازاقتىڭ كوشىن مال-جانىمەن شەكارادان امان-ەسەن الىپ وتكەنى جانە بار. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ 1931-33 جىلداردعى ناۋبەتتە اۋىل-ايماقتى ازىق-تۇلىكتەن تارىقتىرماي امان الىپ قالعانى جەكە اڭگىمە. وندا دا قازاققا ءتىسى باتىپ مالىن تارتىپ العان، مالاي قىلىپ ىستەتىپ اقىسىن جەگەن، باسىنىپ قورلىق كورسەتكەن بايلاردىڭ مالىن ايداپ اكەلىپ ەلگە تاراتىپ بەرۋشى «حالىق كەكشىلى» بولدى. ءوزى تيىسپەيتىن، تيىسسە باي-باعلانىڭا قاراماي قانداي سودىر بولسا دا كەزدەسكەن جەردە ەش قايمىقپاستان سازايىن تارتقىزاتىن.
مۇقاي بايسىماقۇلى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن، سول ءبىر زار زاماندا ەلىنىڭ ارمان ماقساتىنىنڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلگەن، كوزسىز باتىرى. حالقى مەن تۋعان جەرى ءۇشىن قانداي ازاپ پەن قاسىرەت بولسا دا قايىسپاي كوتەرگەن قارا نارى. ميلليونداعان حالىقتاردىڭ قانىمەن سۋارىلعان كەڭەستىك جۇيەنى دە، حالىقتىڭ اراسىندا «…قىل بۇراۋ» اتالاتىن قىتايدى دا مويىنداماعان ەرەن تۇلعا! قازاقتىڭ اردا ۇلى، جۇرەك جۇتقان حاس باتىرى!
جاريالاندى. ق. يبرايىمجانوۆ. «مۇقاي باتىر» پۋبليتسيستيكالىق زەرتتەۋلەر. -الماتى. “پرينەت-پليۋيس” باسپاسى. 2020. -240 ب. -12-15 ب.











