بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتاردىڭ ار-وجدانىن وياتۋ بۇكىل ۇلتتى وياتقانمەن بىردەي سانالاتىن يماندى ءىس بولماق. گالليۆۋدتىڭ قىرىپ-جويعان دۇنيەسىنەن ارىلا باستاعان تەلەديدار ەكرانىن سوڭعى كەزدەرى تۇركيا مەن ينديانىڭ فيلمدەرى جاۋلاپ الدى. ارينە، ءبىز ءوزىمىزدى تۇركى تەكتى ەلمىز دەپ ساناعانمەن، ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي كەلمەيتىن تۇستارى كوپ. تەلەديدار ارقىلى ساناعا ءسىڭىپ جاتقان ماحاببات پەن كەك سالدارىنان، اۋلەت پەن اۋلەتتىڭ اراسىنداعى باس ارازدىقتىڭ كەسىرىنەن تۋىندايتىن قىزىل قىرعىن قازاق كورەرمەندەرىنە نە بەرەدى؟ ادامگەرشىلىك پەن اق پەيىلدىلىكتى وزەك ەتكەن كورەي فيلىمدەرىنەن نە ۇتامىز؟ ەگەر ولار اقپەيىل بولسا، الاقانداي جەردى ەكىگە ءبولىپ باسقارماس ەدى. «جۇمون حانزادا» بولىپ، ءبىر-بىرىنە ساداق اتىپ ويناپ جۇرگەن بۇلدىرشىندەر، ەرتەڭگى كۇنى ءوزارا قۇرال كوتەرىپ قىرقىسپايدى دەپ ايتا الامىز با؟ ەڭ وكىنىشتىسى، جاستاردىڭ ءوز تاريحىنا، تاريحي تۇلعالارىنا نەمكەتتى قاراعانى جانىڭدى مازالايدى.
حالقىمىزدا: «ءان – كوڭىلدىڭ اجارى»، – دەگەن ادەمى ءسوز بار. الايدا بۇگىنگى قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ اياۋلى – «مەملەكەت ءانۇرانى». «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەندەي، «مەملەكەت ءانۇرانى ورىندالعاندا ءاربىر قازاقستاندىق بويىن تىك ۇستاپ، وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ تۇرۋى كەرەك. مەرەكەلىك شارالاردا وسى انۇرانعا بولعان قۇرمەتكە قارنىڭ اشادى. ءتىپتى قولىن كەۋدە تۇسىنا قويۋعا ەرىنىپ، ماڭعازدانىپ تۇراتىندار جەتەرلىك. ول، ول ما؟ حالىقتىق مەرەكەلەردىڭ ساحناسىندا جاستاردى پاتريوتتىققا، وتانسۇيگىشتىككە جەتەلەيتىن اندەر ورىندالۋى كەرەك بولسا، ونىڭ ورنىنا ايقاي-شۋعا قۇرىلعان تاتىمى جوق اۋەن بەرەكەلى مەرەكەنىڭ ءسانىن كەتىرىپ ءجۇر. ال حالىقتى تولعانتىپ، وي سالاتىن «قارا باۋىر قاسقالداق» سياقتى اندەردى قازاق جاستارى ۇمىتقالى قاشان؟!
تاعى ءبىر ماسەلە قازىرگى قازاق جاستارىنىڭ «جەڭىلدىڭ استى، اۋىردىڭ ۇستىمەن جۇرۋگە» داعدىلانعان بويكۇيەزدىگى دەر ەدىك. دۇنيەجۇزىلىك بانك وتكىزگەن «قازاقستانداعى كاسىبيلىككە، جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس» اتتى ساراپتاۋدىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 63 پايىزى جۇمىسشىلاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر دەپ قارايدى. سوندىقتان كاسىپورىندار شەتەلدەن جاقسى مامان ىزدەيدى. بۇل – اشى دا بولسا شىندىق. جەر قويناۋىمىز بايلىققا تولى بولعانىمەن، ونىڭ قىزىعىن وزگەلەر كورىپ كەلەدى. الەمدىك ساپا دەڭگەيىندەگى ءونىم وندىرەمىز دەپ جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ العانمەن پايداعا جاراتاتىن ادام جوق. ال جاستار زاڭگەر نەمەسە ەكونوميست بولعىسى كەلەدى. ارينە، مۇنداي ماماندار دا كەرەك شىعار. بىراق جاستاردىڭ ءبارى ءبىر جولدى تاڭداسا، قانىش ساتپاەۆتاي جەزقازعاندى اشىپ، ۇلى بەتبۇرىس جاسايتىن جاستار قايدان شىعادى؟ قازىرگى تاڭدا وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولۋ ءۇشىن تەحنيكا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار اۋاداي قاجەت. مىنە، كوزبەن كورىپ، كوكەيگە ۇيالايتىن پاتريوتتىق ءحالىمىز وسىلاي بولىپ بارادى. ءبىز الەمدىك تاجىريبەلەرگە يەك ارتۋ ارقىلى قازاقستاندى ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي ەتپەكپىز. بىراق ەۋروپالىق ستاندارتقا ۇلتتىق ۇنمەن دە جەتۋگە بولادى عوي.
ءيا، قازىرگى الەمدىك داعدارىستىڭ ءتۇپ تامىرى رۋحاني داعدارىستان تۋاتىنىن وسىدان جيىرما جىل بۇرىن باتىستىڭ سوتسيولوگتارى دابىل قاعىپ ايتقان بولاتىن. مۇنى ەسكەرگەن ەلدەر بۇگىنگى تاڭدا ءوز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن نىعايتۋمەن بىرگە، ەكونوميكانىڭ ەركىن دامۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسىن ايتۋعا بولادى. ءيا، 96-97 جىلدارى ورىن العان ازيا ەكونوميكالىق داعدارىسى كەزىندە «سينگاپۋر ءوز مەملەكەتتىگىن ساقتاي المايدى» دەگەن جورامال جۇرتتى دۇرلىكتىرىپ، ءبىر مەزگىل ساياسي ساحناداعى پىكىرتالاستىڭ وشاعىنا اينالعان ەدى. الايدا، ولار سۇرىنبەي ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق بايلىعىن ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرا الدى. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىناسىنداعى بايلىقتى حالىققا تاراتىپ بەرگەن جوق. كەرىسىنشە، تۇرعىندار ۇيلەرىندە ساقتاۋلى التىنى مەن جاقۇتىن ۇلتتىق قورعا تاپسىرىپ، مەملەكەتىن ساقتاپ قالۋدىڭ قامىن جاسادى. ءيا، حح عاسىردىڭ باسىندا تايپالىق ۇردىسپەن ورماندا جۇرگەن حالىق جارتى عاسىردىڭ ىشىندە وركەنيەتتى دەڭگەيگە جەتتى. مۇنىڭ تۇپكى نەگىزىندە ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداپ العان وتانشىلدىق يدەيا مەن بەرىك ىنتىماق جاتىر.
دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، ۇلتتىق بايلىعىن قايتا جاڭعىرتۋعا امەريكا (1760-1880) 120 جىل، جاپونيا 52 جىل (1854-1916)، قىتاي 13 جىل (1918-1931) ، جاڭادان باس كوتەرگەن ازيا جولبارىستارى سينگاپۋر مەن مالايزيا 8 جىل جۇمساعان. ال ءبىز تاريحتار بويى جاتتالعان رۋحاني جانە جەر استى بايلىعىمىز تۇرىپ، تاۋەلسىزدىك العالى 35 جىل بولسا دا، ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ءالى كۇنگە ۇلىقتاي الماي، نىعايتا الماي كەلەمىز.
تاريحتى پاراقتاپ وتىرساڭىز ءار داۋىردە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتاردىڭ الدىنا ۇلكەن سىناق ءجيى كەزدەسىپ وتىرعان. ءتىپتى حالىقارالىق ارەنادا ءوز ۇستانىمىنان ايرىلعان ەل اسا اۋىر جاعدايعا ۇشىراعان. مىسالى، گورباچەۆتىڭ تەك ساياسي رەفورمانى جەدەلدەتىپ، كەڭەستىك ۇلت قۇرماقشى بولعان قاتەلىگىنىڭ سالدارىنان كەڭەستەر وداعىنىڭ كۇلى كوككە ۇشتى. ال كەزىندەگى امەريكا پرەزيدەنتى رەيگان دەپۋتاتتار الدىندا جاساعان ءبىر بايانداماسىندا: «ەگەر، ءبىز ينديۆاليزمگە نەگىزدەلگەن شەكسىز، قاناعاتسىز ۇستانىمىمىزدان باس تارتپايتىن بولساق، مىندەتتى تۇردە قوعامىمىز بۇلىنەدى»، – دەپ كورسەتكەندەي، ازۋىن ايعا بىلەگەن امەريكانىڭ بۇگىنگى حال-كۇيىن كورىپ وتىرمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ، رەفورما جۇرگىزگەن قىتاي عانا قازىرگىدەي جاعدايعا جەتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «بەلاسۋ» كىتابىندا ايتىلعانداي: «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق ساياساتى كوپ جاعدايدا قىتايلىقتاردىڭ ۇستانىمىمەن ءبىر ارناعا توعىسادى».
«ءار ەلدىڭ سالتى باسقا» دەمەكشى، ءبىز ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ازيالىق مەملەكەت ەكەنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. قازاق مەملەكەتتىگىن نىعايتامىز، الەمدىك باسەكەلەستىكتە ءوز ورنىمىزدى ساقتاپ قالامىز دەسەك، باتىستىق باس پايداسىن كوكسەيتىن قاناعاتسىز، نىساپسىزدىققا نەگىزدەلگەن يدەولوگيادان ارىلىپ، جالپى ۇلتتىق قۇندىلىق پەن ىنتىماققا نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ورتاق ماقسات جولىنداعى اعايىن، ەشقانداي قيىندىق رۋحى مىعىم ەلدىڭ ەڭسەسىن تۇسىرە المايتىنىن ەسكەرە جۇرەلىك.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











