Jalpy adamzat tarihynan bizdiń qazaq últynyń tarihyn bólip jaryp qarau múmkin emes dúnie. Sebebi. últtyq qalyptasu úrdisi kóptegen, dáuirlerge, ǵasyrlarǵa úlasty. Endi áńgimemizdi ózimizdiń ata tegimizdiń, yaǵni, áuletimizdiń shejiresine kóshelik….
Qaz dauysty Qazybek babamyz aitqandai:
«Biz Qazaq degen, mal baqqan elmiz,
Eshkimge soqtyqpai jái jatqan elmiz!
Dosymyzdy saqtai bilgen elmiz,
Dámi-túzyn aqtai bilgen elmiz!…» degen júrt edik…!
Amal neshik, SHyǵystan qytai, Batystan orys imperiyalary qaskóilikpen elimizge, jerimizge basyp kirdi. Olardyń sanasyn ulap, kúndiz kúlkisinen, túnde úiqysynan aiyrǵan nárse – qazaq eliniń, jeriniń úshan-teńiz bailyǵy edi. Sóitip, eli darhan jeri bai qalyń qazaqtyń basyna qara búlt úiirilgen zar zaman keledi. Eńbektegen baladan, auzyn aiǵa bilegen handaryna deiin, ádet-ǵúryp, salt-dástúrden attamaǵan, adamdy aiuandyqpen azaptaityn túrme, zyndany bolmaǵan, úiine qúlpy salyp kórmegen, batyrlyqty pir tútyp, sheshendikti tu etken, jomarttyqty janyna jalau etken arda qazaqtyń basyna tozaq oty ornady. Óz atamekeni úshin qaru alyp atqa qonǵan batyr oǵlandary, atyldy, asyldy, nebir «Elim!» – degen erleri itjekenge aidaldy.
Patshalyq Resei, odan qaldy qandyqol Keńestik qyzyl imperiya asqaq ruhty qazaq elin, asty-ústi bailyqqa túnǵan qasietti jerin ayausyz talan-tarajǵa saldy. Ol az deseńiz qoldan jasalǵan asharshylyq pen shekara asqan bosqynshylyqqa úryndy. Saiyn dalada qazaqtyń aqsóńke súiegi kómusiz shashylyp jatty. Jansauǵalap qańǵyp kelgen kelimsekter bilik qúryp – últtyq qasiet, kieden, ata-baba dástúrinen, ruhaniyattan, tarihymyzdan júrdai bolyp tonaldyq.
Minekei, osynau úsh ǵasyrǵa sozylǵan zúlmattan aman qalǵan qazaqta birde-bir janúya joq… Jáne de osynau últtyq qasirettiń súikti syrqyratar zardaptary turaly qolyna qalam ústaǵan aldyńǵy tolqyn aǵalar, zamandastarymyz shegine jetkize jazdy-au. Búl azapty jyldardy bizdiń de atalarymyz basynan ótkerdi. Olardyń jandary kúizelip, tamaǵyna kelgen óksikti áreń tejep, alabúrtqan júzderimen qinala otyryp aitqan estelikterin jazuǵa júikem shydas beretin siyaqty emes. Sondyqtan da, shamam kelgenshe jeńil tilmen, sol orny tolmas qasirettiń tigisin jatqyzyp, ondai jan azabyn endigári elimizden, jerimizden aulaq qylsyn degen nietpen, jaqsylyqqa bet búrdym. Aimalai esken samaldy esime ala otyryp – asharshylyqty, bosqyndyqty, óz ataqonysynda ózi ógei bolǵan azap pen otarlyq súrqiya sayasattyń zúlmatyn kórip, ǵaiyptan aman qalǵan halyqtyń úrpaǵy retinde men de qolyma qalam alyp osy esteligimdi jazdym.
«…Men es bilgen bala kúnimnen beri «atasynyń balasy» bolyp, atam Ramazannyń baurynda óstim.
Atam sauaty mol, oqu-bilimge qúshtar adam edi.Tóte jazumen jazatyn, al, kirillitsany óz betinshe oqyp úirengen. Sol kezeńderdegi gazetterdi únemi oqyp, elimizde bolyp jatqan jaǵdailardan únemi habardar bolyp, úlken-kishi bas qosqan jerde túrli jańalyqtardy aityp ózinshe taldau da jasaityn. Atamyzdyń sondai ereksheligi turaly keiin de zamandastarynan jii estip júrdim. Ekeumiz shópter jinap ákelip, kóleńkede keptirip, túrli dáriler de jasaitynbyz. Qai ydystaǵy dáriniń qai auruǵa em ekendigin syrtyna belgilep qoyatyn. Anda-sanda auyryp qalaǵan bolsaq álgi dárilerdi qoldanatyn. Keibirin tamyrymyzdy ústap kórip, «jeliń asyp ketipti» ne bolmasa «ishińdi ystyq buǵan» dep, aldyn-ala jegizip, ne bolmasa ishkizip otyratyn.
Jáne de keremet áńgimeshil edi, qyzyǵyp otyryp tyńdaushy edik. Ehe, balam bizdiń Jarkent óńirinde – Satai, SHoinaq, Núrjeke, Átikei, Múqaidai batyrlary men Stamshal, Múqadai bolystar, Júmabektei mergenderi taǵy basqa kóptegen qazaqtyń asyldary ótken-dep, úzaq sonar áńgimege kezek beretin. Sol mezet oi-sanada úlken qoparylys bolyp, qúlaq estip, kóz kórmegen ǵajaiyp bir álemge enip, úshqyr qiyal kóz jetpes kókjiekke alyp úshatyn.
Óziniń de arǵy bette júrgende, qaitip sovetke kelgende de basynan ótken qiyndyqtary men qyzyqtary jaiynda, birde qabaǵy jadyrap, birde túiilip otyryp qazir bolyp jatqandai, bizde sonyń ishinde júrgendei etip beinelep aitushy edi. Qońyr dauysymen bayaulatyp qara óleńge de basatyn. Sonshalyq keremet uaqiǵalarynyń ishinde, sonau qytaida júrgen jyldary basynan ótkizgen myna bir aitqan áńgimesiniń júrnaǵy esimde qalypty:
…Gomindan úkimetiniń berekesi ketip, kúnnen-kúnge bilikten alystap bara jatqan kezeńi edi. Olar endi jergilikti músylmandardan áskerge adamdy kúshpen ala bastaidy. Bir kúni qystyń kózi qyrauda besindi kezinde joq izdep júrgen meni de qytaidyń eki sherigi ústap alyp ketti. Jolai tún bolǵan soń bir auylǵa qondyq. Jol boiy aidalyp ketip bara jatyp, meniń esil-dertim «Qaitip qashyp qútylsam..?» deumen basym qatty. Sóitip, keshki astan keiin túzge shyqqan bolyp bir salmaqty keltek aǵashty yńǵailap qoiyp, eki kúzetshimen tósekke qisaidym. Tún jarymda el qalyń úiqyǵa ketti-au degende dalaǵa dáretke shyqtym. Sodan álgi aǵashtyń qasyna otyrǵan bolyp qolǵa yńǵailap aldym da, sońymnan ere shyqqan qytaidyń sherigin bastan bir salyp taldyrdym. Úi jaqqa qarasam tysqa shyqqan eshkim kórinbeidi. Sereiip jatqan qytaidyń myltyǵyn ala salyp, sońymnan atyp jibermesin dep, kelgen jaǵyma qarai qashtym. Auyldan 2-3 shaqyrym jerdegi kelesi auylmen ortadaǵy ózendi keship ótip, saqyldaǵyn sary ayazdy túni tań ata jartylai múz qatqan kiimmen ázer degende naǵashylarymnyń úiine jettim. Sonda jylynyp jan shaqyryp, kiimimdi keptirip kúni boiy jasyrynyp jattym. Ertesi túndeletip, úiime aman-esen qaitip oraladym»–deitin, shoqsha saqalyn sipap qoiyp.
Osy áńgimeden keiin atamdy kádimgi jaujúrek batyrdai sezinip, ishtei maqtanysh lebi kerneitin. Endi sol Ramazan atamnyń úlkender jaily aitqandarynyń tam-túmdap este qalǵandaryn qaǵazǵa túsirip kóreiin:
«…Babamyz Qanǵoja ózi sózge de, iske de bekem, táuekelshil, alap qara kúshtiń iesi bolǵan eken. Qasynda ózi sekildi «Sen túr men ataiyn!» – degen eki dosy bar úsheui, Tashkent pen Namangannan keletin keruenderdi bastap ákelip, Qytaiǵa ótkizip, jol boiǵy barlyq qauipsizdigin qamtamasyz etip otyrǵan kórinedi. Ainalysqan keruenbasylyq isine qaraǵanda babamyz qara kúshke myǵym, aibyndy, ailaker jáne de sózge sheshen bolǵan boluy kerek. Sebebi, eki el arasyndaǵy búndai júmystardy atqaru árine kez – kelgen adamnyń qolynan kelui eki talai dúnie ekendigi ózdiginen-aq, túsinikti jaǵdai.
Uaqyt óte kele osy jaqqa (Jarkent óńirine) taban tiregen babamyz Qorǵastaǵy Suan ishindegi Qúdaiberdi ata úrpaǵy, Duan ruynyń jesiri Súlumen kóńil qosyp, shańyraq qúryp – Múhit, Múhtar degen úldary bolady. Biraq, búl kisiler turaly bizde eshqandai derek joq. SHamasy, aq pen qyzyldyń qandy shaiqastary ótken Qazan tóńkerisi, keiingi asharshylyq jyldary sheiit bolyp ketti me, ol jaǵy belgisiz..? Iá, bizdiń áulette osynau Keńestik jauyz sayasattyń áserinen birge tuǵan bauyrlarynan máńgige airylysqan jaǵdailary bar. Qanǵoja atamyz ómirden qaitqanda sol Taldydaǵy atajúrtqa jerlenipti. Meniń mektepke barmaǵan bala kezimde, odan keiin 2 synypqa deiin de sol Taldydaǵy beiitke baryp talai qúran oqyp qaitqan edik. Sebebi, atam men 3-shi synypqa kóshken jyly (1975j.) shildeniń 12-shi júldyzynda qaitys boldy.
Sol bir jaugershilik alasapyran zamanda Qyzai (qazaqtar) men Qytai shabysyp, Qyzailar qandas bauyrlary Suanǵa kelip qosylady. Elde qaitadan tynyshtyq ornap, úrkinshilik tolastaǵan shaqta es jiǵan Qyzailar atamekenine qaita bastaidy. El basyna kún tuyp, er etigimen su keshken almaǵaiyp zamannyń kezekti bir kúninde, qasyna ertken 9 jasar qyzyn (esimi Jaqai) Qanǵoja babamyzǵa ákelip eki qap astyqqa aiyrbastaǵan bir keiuananyń et júregi ezilip, qos janardan lyqsyp tógilgen jasty eki alaqanymen súrtip túryp, qoshtasarda, «…Elde jalǵyz úlym qaldy astyqty soǵan aparamyn, myna qyzym qytaiǵa qor bolǵansha, sende qalsyn, ony qorǵaityndai mende shama da qalǵan joq, sen de aǵaiynnan alysta júrgen jalǵyz ekensiń ǵoi, bir-birińe kóz bol, múmkin úili-barandy bolyp ta ketersińder, qyzymdy jylatpa!» dep, qimastyqpen kete barǵandyǵyn anamyzdyń aituynan talai ret estigen bizderdiń bala bolsaq ta, ishimiz kúiip boiymyzdy bilegen belgisiz bir qimastyq sezimmen kózimizge jas úiirilushi edi…
Kún artynan-kún, ai artynan-ai degendei ómir «shirkin!» óz aǵysymen ótip jatady… Ruaralyq kezekti bir alaman jiynda basynan sóz asyrmaityn, qaruly, eshkimge esesin jibermeitin aituly babamyzdy kóre almas dúshpandary baqastyq jasap, aitarǵa ilik tappai, aqyr sońynda «Sińbe!» – dep, sózden tosyldyrǵan eken. Ashuǵa bulyqqan Qanǵoja babamyz Qytai asyp ketip, 5-6 aidan soń «…keiingi úrpaǵym búl isimdi keshirmes», – dep, oilany-tolǵanyp Qorǵasqa qaita oralady.
Sóitip, Duan ruynyń igi jaqsylaryn shaqyryp, mal soiyp batalaryn alǵan soń 18 jasqa tolǵan Jaqai anamyzǵa úilenip, Ósek ózeni boiyndaǵy Taldyǵa kóship kelip qos tigip jańa ómirdi bastaidy, uaqyt óte kele Ybraiymjan, Júnis degen eki úldary bolady. Bayaǵy 9 jasar Naimannyń dórtuylynyń jas qyzy, endigi Jaqai ana aibarly, aduyndy báibishege ainalady. Onyń da ózindik sebebi bar edi, birde, Jaqai anamyz bolystyń salyq jinap kelgen áperbeqan, doiyrlau shabarmanyn baqanmen úryp attan audaryp, sabap tastaidy.
Auyl ústine kelip at oinatyp, qoqańdaǵan, salyq jinaǵan shabarmandardyń bireuin baqanmen, araǵa 3-4 ai salyp «Bir qatynnan qorqatyn óńsheń qorqaqtar!» dep, aqyryp kelgen ekinshisin soiylmen úryp atymen birge súlatqan soń ainaladaǵy auyldastarynyń bári qaimyǵyp, ol kisige tike barudan qalǵan desedi. Tek, syrtynan «Sary Ayu» dep, kóńil-kúiin súrastyryp baryp ádeppen kelip, ketetin bolǵan kórinedi. Bir jaǵynan masqara bolyp, ekinshiden ońbai tayaq jegen shabarmandar auyldy ainalyp ótetin bolypty. Osy oqiǵadan keiin úlken ájemizdi mańaidaǵy auyl adamdary kózinshe «Sary báibishe » syrtynan estirtpei «Sary ayu» ataǵan deidi. Úsaq maly 700-den asatyn, 100-ge juyq iri qaramen qatar 7-8 úiir jylqysy jáne úlken úlynyń esimimen atalatyn Ósek (Úsek) ózeniniń boiyndaǵy Taldy men Áripjan toǵaiynyń aralyǵynda «Ybraiymjannyń jeri» degen jekemenshik jeri, jaz jailauy, qys qystauy bar Jaqai apamyz aduyndy kisi bolypty.
Úlken úly Ybraiymjan atamyz zor deneli, qyzyl shyraily, eki iyǵyna eki kisi mingendei paluan adam bolypty.
Bir jyldary Ósek ózeni boiyndaǵy Taldyda Suannyń – Báitúgei, Toǵarystan atalarynyń úrpaqtary bas qosqan úlken toi bolady.Aituly toidaǵy kúsh synasu kúresinde beldeskenniń bárin shań qaptyryp, mereii tasyǵan Toǵarystannyń Myrzakeldi ruynyń Kemebai balasy Núrǵoja paluany ortaǵa shyǵyp:
– «…Báitúgei úrpaǵynan menimen kúreske shyǵatyn erkek kindik bar ma?» dep, bar dauysymen jar salady.
Júrt tynyshtalyp, ortaǵa kúreske shyǵuǵa eshkimniń júregi daualamaidy. Col mezet Báitúgei Qúdaiberdi ruynyń Tásibek atasynyń úrpaǵy Bázil bidiń nemeresi shapshań minezdi, namysqoi Núrsálim top arasynan:
- «bizden Ybraiymjan shyǵady!» dep aiqai salypty.
Meimanasy tasyp, ainalasyndaǵylardy mise tútpai túrǵan Núrǵoja:
- «Ybraiymjan ákesi Qanǵojany erte shyqsyn!» depti kekesin tanytyp.
Namysqa bulyqqan atamyz:
– Iá, «Dulat pen Suan atamnyń aruaǵy qoldasyn!» degendi aityp ortaǵa qarǵyp shyǵyp, sol ekpinmen eki qoly eki búiirinde pańdanyp shekeden qarap túrǵan Núrǵojamen ústasa ketedi.
Eki paluan syǵymdasqan qoldary qarysyp qalǵandai, birin-biri ala almai biraz arpalysady. Sodan, Ybraiymjan atamyz:
– «Iá, áruaq!» dep, bar kúshin jiyp qarsylasyn ainaldyrǵanda úrshyqsha úiiredi. Sol ústaǵan qalpy qapsyra qúshaqtap basynan asyra tik kóterip, eki ainaldyryp jerge atyp úrady.
– «Ne bolar eken?!…» dep, eki jaq ta demin ishine alyp qybyr etpei túryp qalady.
Osy sátte tyna qalǵan Toǵarystan men Báitúgei úrpaqtarynyń ishinen birinshi bolyp Qúdaiberdiler du kóterilip, atamyzdy qoshemettep kóterip áketipti. Esin jiyp:
– «UH!» dep demin alyp, basyn kótergen Núrǵoja paluanǵa:
Eki búktegen qamshysyn shúqshita bezep, kózi shatynaǵan Núrsálim:
– «…ákeń Kemebaidy shaqyr!» degen eken qyzbalanǵan júzinen yzbar shashyp».
Sóitip, atamyz talai toida top jarǵan paluan, óz sharuasyna pysyq, ainalasyna qúrmetti auqatty adam bolypty. Bir qyrym artyq eti joq som túlǵasy men kelisti júzin kórgenderdiń talaiy tańdanyp, tańdai qaqqan eken.
Aduyndy Jaqai anamyz Ybraiymjan atamyzǵa Alban ruynyń Aljan atasynan taraityn Mórjan qyzdy aittyryp, qalyń malyn berip úilendirip, Ramazan, Ábilda atty eki nemere súiipti.
Al inisi Júnis te eti tiri sharuaǵa pysyq jigit bolǵan kórinedi. Kishi úly Júniske aduyndy Jaqai ájemiz «Men bolyspen qúda bolamyn!», – dep, Suannyń Qúdaiberdisiniń ishinde Báidennen taraityn Túrǵynbai esimdi áuletti kisiniń Zeinep atty qyzyna qúdalasqan kórinedi. Túrǵynbai elge syily kózi ashyq sauatty, kókiregi oyau kisi bolǵan. Tarihtaǵy áigili 1916 jylǵy dúrbeleńde «Aq patshaǵa bala bermeimiz!» dep qarsy shyǵyp túrmege qamalǵan azamattardyń biri, keiin sol túrme azabynyń kesirinen qaitys bolady.
Taǵy bir mynadai qyzyqty derekke toqtala ketkendi jón kórip otyrmyn: shamamen 1912 – 1917 jyldary dulattan, SHu óńirinen Bishora atty aqyn kelip, úsh ai osynda júrip bizderdi SHuǵa kóshirip áketpek bolady, biraq bizge belgisiz sebeptermen atalarymyz kóshuden bas tartyp, osy Ósektiń boiynda qalyp qoiǵan. Úlkenderden estigen búl áńgimemizdiń sipatyna qaraǵanda búl oqiǵalardyń bári 1917 jylǵy tóńkeristen (Revolyutsiya) búryn bolǵan siyaqty.
Codan jyl jarym óter-ótpesten tauda qaraǵai aǵyzyp júrip abaisyzda suǵa ketip Júnis atamyz qaitys bolady. Jón-josyqty bilmeitin doiyrlau habarshydan ba, álde syn saǵaty jetken ajaldan ba siyr sauyp otyrǵan jerde tosynnan estigen «qainysynyń qazasynan shoshynyp» kóp úzamai sol aurudan jeńgesi Mórjan apamyz da ómirden qaitady. Taǵdyrǵa qarsy túrar amal bar ma, qapyda ketken jas oǵlan Júnis atamyzdy arulap ákesi Qanǵojanyń qasyna, yaǵni Taldyǵa jerleidi. Bala kezimde atam Ramazan talai ertip baryp qúran oqyǵan, ázirge ol jerdi taba almaimyn – au, sebebi, qazirgi kezde ol jerdiń bári egistikke ainalyp ketti. Búl da bolsa jaratqannyń isi ǵoi, sóitip el-júrt jiylyp aqyldasyp, qalyń maly tólenip qoiylǵan, oń jaqta otyryp jesir qalǵan Zeinep anamyzdy qainaǵasy Ybraiymjanǵa qosady. Zeinep apamyz óte ismer, tiginshi bolǵan, ol kisiden úsh bala ómirge keledi. Qyzy – Saqysh, Úldary – Ábilǵazy, Núrǵazy.
Sodan ne kerek atys-shabys beleń alǵan 1916 jylǵy dúrbeleń, keler jyly Aqpan tóńkerisine úlasyp, alasapyran zaman bastalady. Odan, úkimet auysyp Keńestik bolьshevikter bilikke kelip – kimniń jau, kimniń dos ekenin ajyrata almaityn jyldardy ótkeredi. Keiin, Keńestik júie ornyǵyp jyldan-jylǵa kúsh ala bastaidy. Sodan ne kerek, «kámpeske» degen nauqan etek alyp, Keńes úkimeti maldy, jerdi, bar bailyqty tárkilep, tartyp alady. Ybraiymjan atamyz, Jaqai ájemiz ben jary Zeinep anamyzdy, bala shaǵasyn alyp amalsyz jansauǵalap talauǵa túsken maldan aman qalǵan az ǵana úsaq mal men taiynsha-torpaqpen Qytai asuǵa májbúr bolady. Jaqai ájemizdiń tuǵan jeri sol arǵy bettegi Sarbúlaq degen eldimeken eken, sonda baryp tórkinderine túraqtaidy.
«Mal ashuy, jan ashuy» degen sózde aitylǵandai, Ybraiymjan atamyz atqa qonyp, qolyna qaru alyp, bergi betke birneshe ret shabuyldap, biraz malyn alyp ótken kórinedi. Kezekti bir sondai jortuylda tórt kazak oryspen Ósektiń boiyndaǵy toǵaida jalǵyz shaiqasyp, ekeuin attan qúlatqan atamyz, ózi de tusyrtynan qatty soqqy alyp sol jaraqattan kóp úzamai auyryp qaitys bolady. Sońynan Jaqai ájemiz de qaiǵydan qúsa bolyp ómirden qaitady.Toǵyz jasynda Qorǵasta anasynan tiridei aiyrylyp, birshama ǵúmyr keship, ósip-óngen Jaqai ájemiz de kóp úzamai, úlken úly Ybraiymjannan keiin ómirden qaityp (aralary 40 kún) ekeui de sol ózderi qonys tepken Qytai ieligindegi Sarbúlaq atty eldimekenniń mańaiynda jerlengen dep, úlkenderden estigenimiz bar.
Ramazan atamyz orta boily, jeńiltek, ashulansa ystyq tabaǵa qúiǵan maidai quyryp jiberip, birdemde túk bolmaǵandai sonyń bárin úmytyp áńgimesin aityp otyratyn adam edi. Arabsha bilimi joǵary, al kirillitsany óz betimen úirenip alǵan, sondai-aq arǵy bettegi sibe, solańdarmen de solardyń tilinde auyzeki qarym-qatynasta erkin sóilesetin, kókiregi oyau, óte sauatty adam bolǵan. Sonymen qatar tamyr ústap, túrli shópterden dári daiyndap em-dom jasaumen jáne tús joryǵysh qasietimen erekshelenetin.
Ájesi men ákesi qaitys bolǵan soń, atamyz Ramazan inileri-Ábilda, Ábilǵazy, Núrǵazy men qaryndastary Saqysh tátemizdi alyp, sol shekaranyń arǵy betindegi Múkei auzy degen jerde tirshilikterin jalǵastyrǵan. Ramazan atamyzdyń alǵan jary Suandaǵy Qúdaiberdi ruynyń Tásibek atasynan taraityn Bázil bidiń nemere qyzy Kúlshaiza.
Birde-ekili mal men jazda meinam egip, qiynshylyqta, joqshylyqta kúneltedi. Kórmegen qiyndyqtary joq. Útybala degen sibege, bailarǵa jaldanyp júmys jasaǵan. Bardy-joqty, ashty-toqty bolyp qiynshylyqpen kóp jyldardy ótkizgen.
Jáne de Ramazan atamyz myqty atbegi bolypty. Tai kúninde bir sibeden júz bau shóp pen bir qap astyqqa aiyrbastap alǵan jaman jabaǵysy, báigeniń aldyn bermeitin eren júirik at bolǵan desedi. Auzymen qús tistegen «Qúla at» turaly ákemiz áńgimesinde jyr ǵylyp aitatyn.
Sóitip, ákemiz sheshemiz Kúláihanǵa úilengende naǵashy atamyz Aqtannyń Ahmetjany degen Suanǵa aty shyqqan bedeldi kisi eken. Sol naǵashy atamyz qalyń malǵa osy júirik «Qúla atty» berseń rizamyn dep, sodan atamyz, balasynyń qarsylyǵyna qaramai qúdasyna júirik atty tartu etipti.
1955 jyly mamyr aiynda alǵash Qytaidan qaityp Sovetke ótkende búl kisilerdiń kóshin Jarkentke toqtatpai Kókshetau oblysyndaǵy Amangeldi sovhozyna aparyp biraq túsiredi. Ol jerde 6 ai túrǵan atalarymyz jersinbei qaityp Jarkentke kóship keledi da qaida bararlaryn bilmei abdyrap túrǵan búlarǵa Zeinep apamyzdyń aǵasy Kerimbai aqsaqal jolyǵady, «oi bauyrymdap» bas salyp kórisip, saǵynyshtaryn basqan soń, «… naǵashyńda, tuysyńda, bauyryńda – myna menmin, júrińder» dep Lesnovka auylyndaǵy úiine ertip ákeledi. Biraz demderin alyp ózderine kelgen soń kolhozǵa múshe bolyp, kolhozdyń bir atar qoiyn aldyna salyp atajúrtqa, yaǵni Taldyǵa baryp ornalasady, sebebi, babamyz Qanǵoja men Júnis atamyzdyń beiiti osy Taldyda edi.
Sodan, jyl artynan jyl ótip, kúnderdiń kúninde Kerimbai aqsaqal qaitys bolǵanda, kóneden kele jatqan ata dástúr boiynsha et jaqyny men edim – dep, Ramazan atamyz súiektiń qasyna túneidi. Atamyzdyń aituy boiynsha: «…túnniń bir uaqyty bolǵanda óń men tústiń arasyndaǵydai kúi keshedi. Sol mezet aspandaǵy altyn tabaqtai ai balqyp kelip Kerimbai aqsaqal men Ramazan atamyzdyń ortasyna túsken eken» oyana ketken atamyz «Áumin!» dep bata jasap, «Qazanyń arty qaiyrly bolyp, artyna maiyn shashar, bizdiń, ekeumizdiń de úrpaqtarymyzdyń ǵúmyrlary úzaq bolyp, jaqsylyqtary mol bolady. Kún – tolyq patshalyq, Ai –jarty patshalyq, keiingi keler úrpaqtardyń ishinen patsha bolmasa da, patshalyq isine, úkimet qyzmetine aralasatyn bilimdi, aituly, elge tanymal úldary dúniege keledi eken» dep, óz túsin ózi jaqsylyqqa joridy.
Ramazan atamyzdyń alǵan jary Suandaǵy Qúdaiberdi ruynyń Tásibek atasynan taraityn Bázil bidiń nemere qyzy Kúlshaiza. Atamyzdan – Júmahan, Keliman atty eki qyzy men Túrdyǵazy, Núsipqoja degen eki úl, barlyǵy tórt bala taraidy. Men es bilgeli osy Ramazan atamnyń tárbiesinde boldym, mektepke barmas búryn alǵash árip tanytyp «Kórǵúly» dastanyn oqytty, oqyp – jazudan bóten balalarmen jarystyratyn, jer kórsetti, el kórsetti.
Atammen erip júrip Aqjarqyn manpańdy, Ábduáli záńgini, Moldash basqarmany (synyptasy), Kóbentaidyń Ahmetjanyn, Toqtam, Slámedin, Halyq ata, Sydyq shal, Gúlsim apa, Ábilda ata t. b. kóptegen auyl aqsaqaldary men aq ájelerimizdiń júzin kórip, áńgimelerin, ǵibratty sózderin estip óstim. Árqaisysy bir- birin qaitalamaityn som-som, tau músin alyp túlǵalar edi jaryqtyqtar. Bastaryna kigen kiizden tigilgen aq qalpaqtary, qyzyl shyraily júzderi, otty janarlary men keńk – keńk kúlgen kúlkileri, eki búktei ústaǵan tobylǵy sapty qamshylary, áńgime aitqandaǵy saharanyń samal jelindei maida qońyr únderi, bári, bári… esimde…Jadymda jattalyp qalǵan qaitalanbas keremet sátter! Keremet!…
Ybraiymjannyń ekinshi úly Ábilda atamyz súiegi som, deneli, eki sóilemeitin, sózge qaraǵanda iske beiim, minezi qataldau kisi boldy. Eńbekqorlyǵynda shek joq, ol kisiniń tik minezi men aibynynan seskenetin bylaiǵy júrt únemi ayaqtaryn tartyp júretin. Atamyz Suannyń Aqsha ruynyń úrpaǵy Toqtaǵúlqyzy Bisabyr esimdi qyzymen otau tigip, bir qyz – Bisara men Ábilesh, Erǵazy, Ábilhan, Bolathan, Quanysh, Baqyt esimdi alty úl ósiredi. Bári de ósip – óngen balaly – shaǵaly, aldy nemere, shóbereleri bar. Búl kisiler – Ramazan, Ábilda ekeui Alban anamyz Mórjannan tuǵan balalary.
Ekinshi anamyz Zeinepten tuǵan Saqysh apamyz osy audan jerindegi Áulieaǵashta túrady ósip – óngen , al, Ábilǵazy atamyz momyn, kóp nársemen isi joq, qarapaiym sharua adamy bolǵan. Ol kisiniń kindiginen Serik atty bir úl bar. Kenje atamyz Núrǵazy Qytaida sauat ashyp, hat tanyp zerektigimen kózge túsip, kezinde Qytai elshiliginde bes jyldai jauapty qyzmette istegen. Keiin Sovetke ótkende qyzmet babymen Tashkenttke ketip, sol jaqta túraqtap qaldy.
Atalarymyz tiri kezde jii kelip túratyn, keiinderi kelui siregen soń Ábilda atamyzdyń ekinshi úly Erǵazy aǵamyz ádeiilep baryp, «…úlkenderdiń bári qaitys boldy, endigi úlken ózińiz sizde qartaidyńyz, elge júrińiz» degende, keiinirek habar beremin – dep, shyǵaryp salǵan eken. Sodan qarym – qatynas úzilip, qaitys bolǵanyn estidik, kenje atamyzǵa salauat aityp «Imany salamat bolsyn!» aitudan basqa sharamyz joq. Artynda qalǵan eki úly Núrlan, Ilьyastan da esh habar joq. Tek keiingi jyldary bilgenimizdei atamyzdyń úlken úly Núrlan Arab ámirliginiń Dubai qalasynda túratynyn estidik. Biraq, ázirge eshqandai aralasymyz joq, habar da alyspaimyz.
Ákemiz Túrdyǵazy orta boilydan joǵary, at jaqty, tegine tartqan deneli qara kúshtiń iesi edi. Asqan kókparshy, talai topta beldesken men – men degen jigitterdi mysyn basqan, jauyryny jerge timegen paluan ákemizdiń bir ǵana kemistigi sóilegen kezde keide tútyǵyp qalatyny bar – dy. Ákemizdiń zor kúsh iesi bolǵandyǵyn qúrdastary, auyl túrǵyndary keiingi jyldarǵa deiin aityp júretin. Máselen, ákemiz tauda mal baqqan jyldary auylǵa diirmenge eki úlken daǵarmen (90 – 100kg) bidai ákelip ún tartqyzady eken, sonda ár kelgen saiyn sol eki daǵar ún nemese bidaidy bir ózi esh qinalmastan attan túsirip, qaita atqa artyp alyp túk bolmaǵandai ayańdap úiine qaitqan kezde, ony syrttai baqylap, kórip túrǵan diirmenshi men diirmenge kelgen adamdar eriksiz tańdanyp, bastaryn shaiqap qala beretindi. Sondai – aq, bir atar qoidyń ishinen ai múiiz eń iri qoshqardy attyń ústinde túryp siraǵynan laqsha kóterip alyp, esh auyrsynbystan aldyna óńgerip júre beredi eken. Momyn, qulyq – súmdyqtan ada, qandai júmys bolsa da japyryp isteitin sharuaǵa pysyq ákemizdiń taǵy bir ereksheligi, jailasyp otyra qalǵan kezederde maiyn tamyzyp aitatyn áńgimeshildigi. SHekaranyń arǵy jaǵyndaǵy ótken balalyq shaǵy, ákesi Ramazannyń bir bai sibeden júz bau shóp pen eki qap bidaiǵa aiyrbastap alyp bergen qotyr taiynyń, óse kele auzymen qús tistegen júirik, báige atqa ainalyp, aimaqtyń maqtanyshy bolǵan «Qúla at» jaiynda, kókparǵa shapqany, kúreske túskeni t.b. áńgimelerin ańyz etip aitushy edi jaryqtyq. Auzymyz ashylyp, kirpik qaqpai tyńdaǵan bizder keremet áserge bólenip, ákemizge qyzyǵa qarap, tań-amasha bolatynbyz.
Ákemiz Túrdyǵazyǵa on bes jasynda úzatylyp, on balany (9 úl, 1 qyz) ómirge ákelgen anamyz – Kúláihan, Suan ishindegi Qúdaiberdi ruynyń, Qabylan atasynan taraityn Aqtannyń Ahmetjanynyń qyzy. Anamyz jiyn toilarda ádemi qońyr dauysymen án salatyn, aq kóńil, sózge sheshen jáne óte namysqoi jan boldy. Jáne taǵy bir erekshe qasietiarqasy bar, iesi ústaǵanda eshkimge des bermeitin, sonan keiin tiliniń ústińgi qabatyn jauyp túratyn qap qara qaly bar túǵyn, asqynǵan aurulardy úsh túkirse jazylyp ketetin, sol úshin de eshkimdi eshqashan asyryp maqtamaityn nemese qatty tildep úryspaityn, egerde qatty nazalansa adam bolsyn, mal bolsyn úzaqqa barmaityn…
Sonymen qatar sheshemizdiń kez-kelgen qiyndyqtan jol taba biletin tabandylyǵy men er minezdiligin jaqsy kórushi edim. Naǵashy atamyz Ahmetjan, Qúdaiberdiniń auzy dualy, ózi seri, el syilaǵan myrza, beldi adamy bolǵandyǵyn bala kúnimizde estigen estelikterden bilemiz.
Ákemizdiń inisi Núsipqoja aǵamyz turaly sóz órbitsek, ol kisi úzyn boily, súiegi iri bolǵanymen, qysqa oilaityn, eki sózge kelmeitin ashushań adam bolatyn. Sonymen birge bala minezdi aqkóńil, tez aldanyp qalatyn jáne bás tikken qúmar edi. Biraq, naǵyz qara kúshtiń iesi edi, sondyqtan da kishi aǵamyzdy el syrtynan «Qaradáu» dep ataityn. Sebebi, sol jas kezinde bir joldastarymen bás tigip, kolhoz bastyǵynyń mashinesin (GAZ – 69) kóterip, ornynan jyljytyp tastaǵan. Ol kisiniń kindiginen bes úl, eki qyz taraidy.
Qoryta aitqanda osynau jaz didarly Jarkent óńirinde Qanǵoja babamyzdan taraǵan bizdiń úrpaqtyń úzyn sany 30 úige jetip qalyppyz. Elimiz aman, jerimiz tynysh bolyp úrpaqtarymyz ósip, kóbeie bersin, aǵaiyn!
Ybyraiymjan Qanqojaúlynyń nemeresi Qali Ibraiymjanov.
Panfilov audany, Jarkent qalasy. 11 mausym 2023 jyl.











