Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Bir áulettiń tarihy…

Ыбрайымжан ҚАНҒОЖАҰЛЫ шамамен 1880 жылы туған. Жетісу губерниясы, Жаркент уезі, Бәйтүгей болыстығындағы Аяқ Талды мекенінің тумасы.

admin
2026/02/23
Halyq jady
0
Бір әулеттің  тарихы…

Jalpy adamzat tarihynan bizdiń qazaq últynyń tarihyn bólip jaryp qarau  múmkin emes dúnie. Sebebi. últtyq qalyptasu úrdisi kóptegen, dáuirlerge,  ǵasyrlarǵa úlasty. Endi áńgimemizdi  ózimizdiń ata tegimizdiń, yaǵni, áuletimizdiń  shejiresine  kóshelik….

Qaz dauysty Qazybek babamyz aitqandai:

«Biz Qazaq degen, mal baqqan elmiz,

Eshkimge soqtyqpai jái jatqan elmiz!

Dosymyzdy saqtai bilgen elmiz,

Dámi-túzyn aqtai bilgen elmiz!…» degen  júrt edik…!

Amal neshik, SHyǵystan qytai, Batystan orys imperiyalary qaskóilikpen elimizge, jerimizge basyp kirdi. Olardyń sanasyn ulap, kúndiz kúlkisinen, túnde úiqysynan aiyrǵan nárse – qazaq  eliniń, jeriniń úshan-teńiz bailyǵy edi. Sóitip, eli darhan jeri bai qalyń qazaqtyń basyna qara búlt úiirilgen zar zaman keledi. Eńbektegen baladan, auzyn aiǵa bilegen handaryna deiin, ádet-ǵúryp, salt-dástúrden attamaǵan, adamdy aiuandyqpen azaptaityn túrme, zyndany bolmaǵan, úiine qúlpy salyp kórmegen, batyrlyqty pir tútyp, sheshendikti tu etken, jomarttyqty janyna jalau etken arda qazaqtyń basyna tozaq oty ornady. Óz atamekeni úshin qaru alyp atqa qonǵan batyr oǵlandary, atyldy, asyldy, nebir «Elim!» – degen erleri itjekenge aidaldy.

Patshalyq Resei, odan qaldy qandyqol Keńestik qyzyl imperiya asqaq ruhty qazaq elin, asty-ústi bailyqqa túnǵan qasietti jerin ayausyz talan-tarajǵa saldy. Ol az deseńiz  qoldan jasalǵan asharshylyq pen shekara asqan bosqynshylyqqa  úryndy. Saiyn dalada qazaqtyń aqsóńke súiegi kómusiz shashylyp jatty. Jansauǵalap qańǵyp kelgen kelimsekter bilik qúryp – últtyq  qasiet, kieden, ata-baba dástúrinen, ruhaniyattan, tarihymyzdan  júrdai bolyp tonaldyq.

Minekei, osynau úsh ǵasyrǵa sozylǵan zúlmattan  aman qalǵan qazaqta birde-bir janúya joq… Jáne de osynau últtyq qasirettiń súikti syrqyratar zardaptary turaly qolyna qalam ústaǵan aldyńǵy tolqyn aǵalar, zamandastarymyz shegine jetkize jazdy-au. Búl azapty jyldardy  bizdiń de atalarymyz basynan ótkerdi. Olardyń jandary kúizelip, tamaǵyna kelgen óksikti áreń tejep, alabúrtqan  júzderimen qinala otyryp aitqan estelikterin jazuǵa júikem shydas beretin siyaqty emes. Sondyqtan da, shamam kelgenshe jeńil tilmen, sol orny tolmas qasirettiń tigisin jatqyzyp, ondai jan azabyn endigári elimizden, jerimizden aulaq qylsyn degen nietpen, jaqsylyqqa bet búrdym.  Aimalai esken samaldy esime ala otyryp – asharshylyqty, bosqyndyqty, óz ataqonysynda ózi ógei bolǵan azap pen otarlyq súrqiya sayasattyń zúlmatyn kórip, ǵaiyptan aman qalǵan halyqtyń úrpaǵy retinde men de qolyma qalam alyp osy esteligimdi jazdym.

«…Men es  bilgen bala kúnimnen beri «atasynyń  balasy» bolyp, atam Ramazannyń baurynda óstim.

Atam sauaty mol, oqu-bilimge qúshtar adam edi.Tóte jazumen jazatyn, al, kirillitsany óz betinshe oqyp úirengen. Sol kezeńderdegi gazetterdi únemi oqyp, elimizde bolyp jatqan jaǵdailardan únemi habardar bolyp, úlken-kishi bas qosqan jerde túrli jańalyqtardy aityp ózinshe taldau da jasaityn.  Atamyzdyń sondai ereksheligi turaly keiin de zamandastarynan jii estip júrdim. Ekeumiz shópter jinap ákelip, kóleńkede  keptirip, túrli dáriler de jasaitynbyz. Qai ydystaǵy dáriniń qai auruǵa em ekendigin syrtyna belgilep qoyatyn. Anda-sanda auyryp qalaǵan bolsaq álgi dárilerdi qoldanatyn. Keibirin tamyrymyzdy ústap kórip, «jeliń asyp ketipti» ne bolmasa «ishińdi ystyq buǵan» dep, aldyn-ala jegizip, ne bolmasa ishkizip otyratyn.

Jáne de keremet áńgimeshil edi, qyzyǵyp otyryp tyńdaushy edik. Ehe, balam bizdiń Jarkent óńirinde – Satai, SHoinaq, Núrjeke, Átikei, Múqaidai batyrlary men Stamshal, Múqadai bolystar, Júmabektei  mergenderi taǵy basqa kóptegen qazaqtyń asyldary ótken-dep, úzaq sonar áńgimege kezek beretin. Sol mezet oi-sanada úlken qoparylys bolyp, qúlaq estip, kóz kórmegen ǵajaiyp bir álemge enip, úshqyr qiyal kóz jetpes kókjiekke alyp úshatyn.

Óziniń de arǵy bette júrgende, qaitip sovetke kelgende de basynan ótken qiyndyqtary men qyzyqtary jaiynda, birde qabaǵy jadyrap, birde túiilip otyryp qazir bolyp jatqandai, bizde sonyń ishinde júrgendei etip beinelep aitushy edi. Qońyr dauysymen bayaulatyp qara óleńge de basatyn. Sonshalyq keremet uaqiǵalarynyń ishinde, sonau  qytaida júrgen jyldary basynan ótkizgen myna bir aitqan áńgimesiniń júrnaǵy esimde qalypty:

…Gomindan úkimetiniń berekesi ketip, kúnnen-kúnge bilikten alystap bara jatqan kezeńi edi. Olar endi jergilikti músylmandardan áskerge adamdy kúshpen ala bastaidy. Bir kúni qystyń kózi qyrauda besindi kezinde  joq izdep júrgen meni  de qytaidyń eki sherigi ústap alyp ketti. Jolai tún bolǵan soń  bir auylǵa qondyq. Jol boiy aidalyp ketip bara jatyp, meniń esil-dertim «Qaitip qashyp qútylsam..?» deumen basym qatty. Sóitip, keshki astan keiin túzge shyqqan bolyp bir salmaqty keltek aǵashty yńǵailap qoiyp, eki kúzetshimen tósekke qisaidym. Tún jarymda el qalyń úiqyǵa ketti-au degende dalaǵa dáretke shyqtym. Sodan  álgi  aǵashtyń qasyna otyrǵan bolyp qolǵa  yńǵailap aldym  da, sońymnan ere shyqqan qytaidyń sherigin bastan bir salyp taldyrdym. Úi jaqqa qarasam tysqa shyqqan eshkim kórinbeidi. Sereiip jatqan qytaidyń myltyǵyn ala salyp, sońymnan atyp jibermesin dep, kelgen jaǵyma qarai qashtym. Auyldan 2-3 shaqyrym jerdegi kelesi auylmen ortadaǵy ózendi keship ótip, saqyldaǵyn sary ayazdy túni tań ata jartylai múz qatqan kiimmen  ázer degende naǵashylarymnyń úiine jettim. Sonda jylynyp jan shaqyryp, kiimimdi keptirip kúni boiy jasyrynyp jattym.  Ertesi túndeletip, úiime aman-esen qaitip oraladym»–deitin, shoqsha saqalyn sipap qoiyp.

Osy áńgimeden keiin atamdy kádimgi jaujúrek batyrdai sezinip, ishtei maqtanysh  lebi kerneitin.  Endi sol Ramazan atamnyń  úlkender jaily aitqandarynyń tam-túmdap este qalǵandaryn qaǵazǵa túsirip kóreiin:

«…Babamyz Qanǵoja  ózi sózge de, iske de bekem, táuekelshil, alap qara kúshtiń iesi bolǵan eken. Qasynda ózi sekildi «Sen túr men ataiyn!» –  degen eki dosy bar úsheui, Tashkent pen Namangannan keletin keruenderdi bastap ákelip, Qytaiǵa ótkizip, jol boiǵy barlyq qauipsizdigin qamtamasyz etip otyrǵan kórinedi. Ainalysqan  keruenbasylyq isine  qaraǵanda  babamyz  qara  kúshke  myǵym, aibyndy, ailaker jáne  de  sózge  sheshen  bolǵan  boluy  kerek. Sebebi,  eki  el  arasyndaǵy  búndai  júmystardy  atqaru  árine  kez – kelgen  adamnyń  qolynan  kelui  eki  talai  dúnie  ekendigi  ózdiginen-aq, túsinikti  jaǵdai.

Uaqyt  óte  kele   osy  jaqqa (Jarkent óńirine)  taban  tiregen  babamyz Qorǵastaǵy  Suan ishindegi Qúdaiberdi  ata úrpaǵy, Duan  ruynyń  jesiri  Súlumen kóńil qosyp,  shańyraq  qúryp – Múhit, Múhtar  degen    úldary  bolady. Biraq,  búl  kisiler  turaly  bizde  eshqandai derek  joq. SHamasy, aq pen qyzyldyń qandy shaiqastary ótken Qazan tóńkerisi, keiingi asharshylyq jyldary sheiit bolyp ketti me, ol jaǵy belgisiz..? Iá, bizdiń áulette osynau Keńestik jauyz sayasattyń áserinen birge tuǵan bauyrlarynan máńgige airylysqan jaǵdailary bar. Qanǵoja atamyz ómirden qaitqanda sol Taldydaǵy atajúrtqa jerlenipti. Meniń mektepke barmaǵan bala kezimde, odan keiin 2 synypqa deiin de sol Taldydaǵy beiitke baryp talai qúran oqyp qaitqan edik. Sebebi, atam men 3-shi synypqa kóshken jyly (1975j.) shildeniń 12-shi júldyzynda qaitys boldy.

Sol  bir  jaugershilik  alasapyran  zamanda  Qyzai (qazaqtar)  men  Qytai  shabysyp, Qyzailar  qandas bauyrlary  Suanǵa  kelip  qosylady. Elde  qaitadan  tynyshtyq  ornap,  úrkinshilik  tolastaǵan  shaqta es  jiǵan Qyzailar atamekenine  qaita bastaidy.  El  basyna kún  tuyp,  er  etigimen  su  keshken  almaǵaiyp   zamannyń  kezekti  bir  kúninde,  qasyna  ertken  9 jasar  qyzyn (esimi  Jaqai) Qanǵoja  babamyzǵa ákelip   eki  qap  astyqqa  aiyrbastaǵan  bir keiuananyń  et  júregi  ezilip,  qos  janardan  lyqsyp  tógilgen  jasty  eki  alaqanymen  súrtip  túryp,    qoshtasarda,  «…Elde  jalǵyz  úlym  qaldy  astyqty  soǵan  aparamyn,  myna  qyzym  qytaiǵa  qor  bolǵansha,  sende  qalsyn,  ony  qorǵaityndai  mende  shama  da  qalǵan  joq,  sen  de  aǵaiynnan  alysta  júrgen  jalǵyz  ekensiń  ǵoi, bir-birińe  kóz bol,  múmkin  úili-barandy  bolyp  ta  ketersińder,  qyzymdy  jylatpa!»  dep, qimastyqpen  kete  barǵandyǵyn  anamyzdyń  aituynan  talai  ret estigen  bizderdiń  bala  bolsaq   ta,  ishimiz  kúiip boiymyzdy  bilegen  belgisiz  bir  qimastyq  sezimmen  kózimizge  jas úiirilushi  edi…

Kún  artynan-kún,  ai  artynan-ai  degendei  ómir «shirkin!» óz  aǵysymen  ótip  jatady… Ruaralyq  kezekti  bir  alaman  jiynda  basynan  sóz  asyrmaityn, qaruly,  eshkimge  esesin  jibermeitin  aituly  babamyzdy  kóre  almas   dúshpandary  baqastyq  jasap,  aitarǵa  ilik  tappai, aqyr  sońynda  «Sińbe!» – dep, sózden  tosyldyrǵan  eken. Ashuǵa  bulyqqan  Qanǵoja  babamyz  Qytai  asyp  ketip, 5-6 aidan  soń  «…keiingi  úrpaǵym  búl  isimdi  keshirmes», – dep,  oilany-tolǵanyp   Qorǵasqa  qaita  oralady.

Sóitip,  Duan  ruynyń  igi  jaqsylaryn  shaqyryp, mal  soiyp  batalaryn  alǵan  soń  18  jasqa  tolǵan  Jaqai  anamyzǵa  úilenip, Ósek  ózeni  boiyndaǵy  Taldyǵa  kóship  kelip  qos  tigip  jańa  ómirdi  bastaidy, uaqyt óte  kele  Ybraiymjan,  Júnis degen  eki  úldary  bolady.  Bayaǵy 9  jasar  Naimannyń  dórtuylynyń   jas  qyzy,  endigi  Jaqai  ana  aibarly,  aduyndy  báibishege  ainalady. Onyń  da  ózindik  sebebi  bar  edi, birde,   Jaqai  anamyz   bolystyń  salyq  jinap  kelgen  áperbeqan,  doiyrlau  shabarmanyn  baqanmen  úryp  attan  audaryp,  sabap   tastaidy.

Auyl ústine kelip at oinatyp, qoqańdaǵan, salyq jinaǵan  shabarmandardyń  bireuin baqanmen, araǵa 3-4 ai salyp «Bir qatynnan qorqatyn óńsheń qorqaqtar!» dep, aqyryp  kelgen ekinshisin soiylmen úryp atymen birge súlatqan soń  ainaladaǵy auyldastarynyń bári  qaimyǵyp, ol kisige tike barudan qalǵan desedi. Tek, syrtynan  «Sary Ayu» dep, kóńil-kúiin  súrastyryp  baryp ádeppen kelip, ketetin bolǵan kórinedi. Bir jaǵynan  masqara  bolyp, ekinshiden  ońbai  tayaq  jegen  shabarmandar  auyldy  ainalyp  ótetin bolypty. Osy  oqiǵadan  keiin   úlken  ájemizdi   mańaidaǵy  auyl  adamdary    kózinshe  «Sary báibishe »  syrtynan  estirtpei «Sary  ayu»  ataǵan  deidi. Úsaq maly 700-den asatyn, 100-ge  juyq iri qaramen qatar 7-8 úiir jylqysy  jáne  úlken úlynyń esimimen atalatyn Ósek (Úsek) ózeniniń boiyndaǵy Taldy men Áripjan toǵaiynyń aralyǵynda «Ybraiymjannyń jeri» degen jekemenshik jeri, jaz jailauy, qys  qystauy bar  Jaqai apamyz  aduyndy kisi bolypty.

Úlken  úly Ybraiymjan  atamyz zor  deneli,  qyzyl  shyraily,  eki iyǵyna  eki  kisi  mingendei  paluan  adam  bolypty.

Bir  jyldary  Ósek  ózeni  boiyndaǵy   Taldyda  Suannyń –  Báitúgei,  Toǵarystan  atalarynyń  úrpaqtary  bas qosqan  úlken  toi  bolady.Aituly toidaǵy  kúsh  synasu  kúresinde  beldeskenniń  bárin  shań  qaptyryp,  mereii  tasyǵan  Toǵarystannyń   Myrzakeldi  ruynyń Kemebai  balasy  Núrǵoja  paluany  ortaǵa  shyǵyp:

– «…Báitúgei  úrpaǵynan  menimen  kúreske  shyǵatyn  erkek  kindik  bar  ma?»  dep, bar dauysymen  jar  salady.

Júrt  tynyshtalyp, ortaǵa  kúreske  shyǵuǵa  eshkimniń  júregi  daualamaidy. Col  mezet  Báitúgei  Qúdaiberdi  ruynyń  Tásibek atasynyń úrpaǵy  Bázil  bidiń  nemeresi  shapshań  minezdi,  namysqoi  Núrsálim  top  arasynan:

  • «bizden Ybraiymjan  shyǵady!» dep  aiqai salypty.

Meimanasy tasyp, ainalasyndaǵylardy mise tútpai  túrǵan  Núrǵoja:

  • «Ybraiymjan ákesi  Qanǵojany  erte  shyqsyn!» depti  kekesin  tanytyp.

Namysqa  bulyqqan  atamyz:

– Iá, «Dulat  pen  Suan  atamnyń  aruaǵy  qoldasyn!»  degendi  aityp  ortaǵa  qarǵyp  shyǵyp,  sol  ekpinmen eki  qoly  eki  búiirinde  pańdanyp  shekeden  qarap  túrǵan  Núrǵojamen  ústasa  ketedi.

Eki paluan syǵymdasqan qoldary qarysyp qalǵandai, birin-biri ala almai biraz arpalysady. Sodan, Ybraiymjan atamyz:

– «Iá, áruaq!» dep, bar kúshin jiyp qarsylasyn ainaldyrǵanda úrshyqsha úiiredi. Sol ústaǵan  qalpy  qapsyra  qúshaqtap  basynan  asyra  tik  kóterip, eki  ainaldyryp  jerge  atyp úrady.

– «Ne bolar eken?!…» dep, eki jaq ta demin ishine alyp qybyr etpei túryp qalady.

Osy  sátte  tyna  qalǵan Toǵarystan  men  Báitúgei  úrpaqtarynyń  ishinen  birinshi  bolyp Qúdaiberdiler  du  kóterilip,  atamyzdy  qoshemettep  kóterip   áketipti.  Esin  jiyp:

– «UH!» dep  demin  alyp, basyn  kótergen  Núrǵoja   paluanǵa:

Eki  búktegen  qamshysyn  shúqshita  bezep,   kózi  shatynaǵan  Núrsálim:

– «…ákeń  Kemebaidy  shaqyr!» degen  eken  qyzbalanǵan júzinen  yzbar shashyp».

Sóitip,  atamyz  talai  toida  top  jarǵan  paluan,  óz  sharuasyna  pysyq,   ainalasyna  qúrmetti  auqatty  adam  bolypty. Bir  qyrym  artyq  eti  joq  som  túlǵasy  men  kelisti  júzin  kórgenderdiń  talaiy  tańdanyp, tańdai  qaqqan  eken.

Aduyndy  Jaqai  anamyz  Ybraiymjan  atamyzǵa  Alban  ruynyń Aljan  atasynan  taraityn  Mórjan  qyzdy  aittyryp, qalyń malyn  berip  úilendirip,  Ramazan,  Ábilda  atty  eki  nemere  súiipti.

Al inisi Júnis te eti tiri sharuaǵa pysyq jigit bolǵan kórinedi. Kishi úly Júniske aduyndy Jaqai ájemiz «Men bolyspen qúda bolamyn!», – dep, Suannyń Qúdaiberdisiniń ishinde Báidennen taraityn Túrǵynbai esimdi áuletti kisiniń Zeinep atty qyzyna qúdalasqan kórinedi.  Túrǵynbai  elge  syily  kózi  ashyq  sauatty,  kókiregi  oyau  kisi bolǵan. Tarihtaǵy  áigili  1916 jylǵy  dúrbeleńde  «Aq  patshaǵa  bala  bermeimiz!»  dep  qarsy  shyǵyp  túrmege  qamalǵan  azamattardyń  biri,  keiin  sol  túrme  azabynyń kesirinen  qaitys bolady.

Taǵy  bir mynadai  qyzyqty derekke  toqtala  ketkendi  jón  kórip  otyrmyn:  shamamen  1912 – 1917 jyldary  dulattan,  SHu  óńirinen  Bishora  atty  aqyn  kelip,  úsh  ai  osynda  júrip  bizderdi   SHuǵa  kóshirip  áketpek  bolady,  biraq  bizge  belgisiz  sebeptermen  atalarymyz  kóshuden  bas  tartyp,  osy  Ósektiń   boiynda   qalyp  qoiǵan. Úlkenderden  estigen  búl  áńgimemizdiń  sipatyna  qaraǵanda  búl  oqiǵalardyń  bári  1917 jylǵy  tóńkeristen  (Revolyutsiya)  búryn  bolǵan  siyaqty.

Codan  jyl  jarym  óter-ótpesten  tauda  qaraǵai  aǵyzyp júrip  abaisyzda  suǵa  ketip Júnis  atamyz  qaitys  bolady.   Jón-josyqty  bilmeitin  doiyrlau  habarshydan  ba,  álde  syn  saǵaty  jetken  ajaldan  ba  siyr  sauyp  otyrǵan  jerde  tosynnan  estigen  «qainysynyń   qazasynan  shoshynyp»  kóp  úzamai sol  aurudan  jeńgesi  Mórjan  apamyz da  ómirden  qaitady. Taǵdyrǵa  qarsy  túrar  amal  bar  ma,  qapyda  ketken  jas  oǵlan  Júnis  atamyzdy  arulap  ákesi  Qanǵojanyń  qasyna,  yaǵni  Taldyǵa  jerleidi. Bala  kezimde  atam Ramazan talai  ertip  baryp  qúran  oqyǵan,  ázirge  ol  jerdi  taba  almaimyn – au,  sebebi, qazirgi  kezde  ol  jerdiń  bári  egistikke  ainalyp  ketti. Búl  da  bolsa  jaratqannyń  isi  ǵoi,  sóitip  el-júrt  jiylyp  aqyldasyp,  qalyń  maly  tólenip  qoiylǵan, oń  jaqta  otyryp jesir  qalǵan  Zeinep   anamyzdy  qainaǵasy  Ybraiymjanǵa  qosady. Zeinep  apamyz  óte  ismer,  tiginshi  bolǵan, ol  kisiden  úsh  bala  ómirge  keledi. Qyzy – Saqysh,  Úldary  –  Ábilǵazy,  Núrǵazy.

Sodan ne kerek  atys-shabys beleń  alǵan 1916 jylǵy dúrbeleń, keler jyly Aqpan tóńkerisine úlasyp, alasapyran zaman bastalady. Odan, úkimet auysyp Keńestik bolьshevikter bilikke kelip – kimniń jau, kimniń dos ekenin ajyrata almaityn jyldardy ótkeredi. Keiin, Keńestik júie ornyǵyp jyldan-jylǵa kúsh ala bastaidy. Sodan ne kerek, «kámpeske» degen nauqan etek alyp, Keńes  úkimeti maldy,  jerdi,  bar  bailyqty  tárkilep,  tartyp  alady. Ybraiymjan  atamyz,  Jaqai  ájemiz  ben jary  Zeinep  anamyzdy, bala  shaǵasyn  alyp  amalsyz jansauǵalap talauǵa túsken maldan aman qalǵan az ǵana úsaq mal men taiynsha-torpaqpen Qytai  asuǵa  májbúr  bolady.  Jaqai ájemizdiń tuǵan jeri sol arǵy bettegi Sarbúlaq degen eldimeken eken, sonda baryp tórkinderine túraqtaidy.

«Mal ashuy, jan ashuy» degen sózde aitylǵandai, Ybraiymjan atamyz atqa qonyp, qolyna qaru alyp, bergi betke birneshe ret shabuyldap, biraz malyn alyp ótken kórinedi. Kezekti bir sondai jortuylda tórt kazak oryspen Ósektiń boiyndaǵy toǵaida jalǵyz shaiqasyp, ekeuin attan qúlatqan atamyz, ózi de tusyrtynan  qatty soqqy alyp sol jaraqattan kóp úzamai auyryp qaitys bolady. Sońynan Jaqai ájemiz de qaiǵydan qúsa bolyp ómirden qaitady.Toǵyz jasynda  Qorǵasta anasynan  tiridei  aiyrylyp,  birshama  ǵúmyr  keship,  ósip-óngen  Jaqai  ájemiz  de  kóp  úzamai, úlken  úly  Ybraiymjannan  keiin  ómirden  qaityp (aralary  40 kún) ekeui  de  sol  ózderi   qonys  tepken  Qytai  ieligindegi  Sarbúlaq atty eldimekenniń mańaiynda jerlengen dep, úlkenderden estigenimiz bar.

Ramazan  atamyz  orta  boily,  jeńiltek,  ashulansa    ystyq tabaǵa  qúiǵan  maidai  quyryp  jiberip,  birdemde  túk  bolmaǵandai  sonyń  bárin  úmytyp  áńgimesin  aityp  otyratyn adam  edi. Arabsha bilimi joǵary, al   kirillitsany óz  betimen  úirenip alǵan, sondai-aq  arǵy  bettegi sibe,  solańdarmen  de  solardyń  tilinde  auyzeki  qarym-qatynasta  erkin sóilesetin,  kókiregi  oyau,  óte  sauatty adam bolǵan.  Sonymen  qatar  tamyr  ústap,  túrli  shópterden  dári   daiyndap  em-dom  jasaumen  jáne   tús  joryǵysh  qasietimen  erekshelenetin.

Ájesi men ákesi qaitys bolǵan soń, atamyz Ramazan inileri-Ábilda, Ábilǵazy, Núrǵazy men qaryndastary Saqysh tátemizdi alyp, sol shekaranyń arǵy betindegi Múkei auzy degen jerde tirshilikterin jalǵastyrǵan.        Ramazan atamyzdyń  alǵan  jary  Suandaǵy  Qúdaiberdi  ruynyń  Tásibek  atasynan  taraityn Bázil bidiń  nemere  qyzy  Kúlshaiza.

Birde-ekili mal men jazda meinam egip, qiynshylyqta, joqshylyqta   kúneltedi. Kórmegen qiyndyqtary joq. Útybala degen sibege, bailarǵa  jaldanyp júmys jasaǵan. Bardy-joqty, ashty-toqty bolyp qiynshylyqpen  kóp jyldardy ótkizgen.

Jáne de Ramazan atamyz myqty atbegi bolypty. Tai kúninde bir sibeden júz bau shóp pen bir qap astyqqa aiyrbastap alǵan jaman jabaǵysy, báigeniń aldyn bermeitin eren júirik at bolǵan desedi. Auzymen qús tistegen «Qúla at» turaly ákemiz áńgimesinde jyr ǵylyp aitatyn.

Sóitip, ákemiz sheshemiz Kúláihanǵa úilengende naǵashy atamyz Aqtannyń Ahmetjany degen Suanǵa aty shyqqan bedeldi kisi eken. Sol naǵashy atamyz qalyń malǵa osy júirik «Qúla atty» berseń rizamyn dep, sodan atamyz, balasynyń qarsylyǵyna qaramai  qúdasyna júirik atty tartu etipti.

1955 jyly   mamyr  aiynda  alǵash  Qytaidan  qaityp  Sovetke  ótkende  búl  kisilerdiń  kóshin  Jarkentke  toqtatpai  Kókshetau  oblysyndaǵy  Amangeldi  sovhozyna  aparyp  biraq  túsiredi.  Ol  jerde  6 ai túrǵan  atalarymyz  jersinbei  qaityp  Jarkentke  kóship keledi  da  qaida bararlaryn  bilmei  abdyrap  túrǵan  búlarǵa  Zeinep  apamyzdyń  aǵasy  Kerimbai  aqsaqal  jolyǵady,  «oi  bauyrymdap»  bas  salyp  kórisip,  saǵynyshtaryn  basqan  soń, «… naǵashyńda, tuysyńda,  bauyryńda –  myna  menmin,  júrińder»  dep Lesnovka  auylyndaǵy  úiine  ertip  ákeledi. Biraz  demderin  alyp  ózderine  kelgen  soń  kolhozǵa  múshe  bolyp,  kolhozdyń  bir  atar  qoiyn  aldyna  salyp  atajúrtqa,  yaǵni  Taldyǵa  baryp  ornalasady,  sebebi,  babamyz  Qanǵoja  men  Júnis  atamyzdyń beiiti  osy  Taldyda  edi.

Sodan, jyl  artynan  jyl ótip, kúnderdiń  kúninde  Kerimbai  aqsaqal qaitys  bolǵanda,  kóneden  kele  jatqan  ata  dástúr  boiynsha  et  jaqyny  men  edim  – dep,  Ramazan  atamyz  súiektiń  qasyna  túneidi. Atamyzdyń  aituy  boiynsha:  «…túnniń  bir  uaqyty  bolǵanda  óń  men  tústiń  arasyndaǵydai  kúi  keshedi. Sol  mezet  aspandaǵy   altyn  tabaqtai  ai  balqyp  kelip  Kerimbai  aqsaqal  men  Ramazan  atamyzdyń  ortasyna  túsken  eken»  oyana  ketken  atamyz  «Áumin!»  dep  bata  jasap,  «Qazanyń  arty  qaiyrly  bolyp,  artyna  maiyn  shashar,   bizdiń,  ekeumizdiń  de    úrpaqtarymyzdyń  ǵúmyrlary  úzaq  bolyp,  jaqsylyqtary  mol  bolady. Kún – tolyq  patshalyq,  Ai –jarty  patshalyq, keiingi  keler  úrpaqtardyń  ishinen  patsha  bolmasa  da, patshalyq  isine,  úkimet qyzmetine  aralasatyn  bilimdi,  aituly,  elge  tanymal  úldary  dúniege  keledi  eken» dep,   óz  túsin  ózi  jaqsylyqqa joridy.

Ramazan atamyzdyń  alǵan  jary  Suandaǵy  Qúdaiberdi  ruynyń  Tásibek  atasynan  taraityn Bázil bidiń  nemere  qyzy  Kúlshaiza.  Atamyzdan  – Júmahan,  Keliman  atty  eki qyzy  men Túrdyǵazy,  Núsipqoja  degen  eki  úl,  barlyǵy  tórt  bala  taraidy. Men es  bilgeli  osy  Ramazan  atamnyń tárbiesinde  boldym, mektepke  barmas  búryn alǵash  árip tanytyp  «Kórǵúly» dastanyn  oqytty, oqyp – jazudan  bóten  balalarmen  jarystyratyn,  jer  kórsetti,  el kórsetti.

Atammen  erip  júrip Aqjarqyn manpańdy, Ábduáli záńgini,  Moldash  basqarmany (synyptasy), Kóbentaidyń Ahmetjanyn, Toqtam, Slámedin, Halyq  ata, Sydyq  shal, Gúlsim apa, Ábilda ata t. b. kóptegen auyl  aqsaqaldary  men aq  ájelerimizdiń júzin  kórip, áńgimelerin, ǵibratty  sózderin  estip  óstim. Árqaisysy  bir- birin  qaitalamaityn  som-som,  tau  músin alyp  túlǵalar  edi  jaryqtyqtar. Bastaryna kigen  kiizden tigilgen aq  qalpaqtary, qyzyl shyraily  júzderi, otty  janarlary  men keńk – keńk kúlgen  kúlkileri, eki  búktei  ústaǵan  tobylǵy  sapty qamshylary, áńgime  aitqandaǵy saharanyń  samal  jelindei  maida  qońyr únderi, bári, bári…  esimde…Jadymda jattalyp  qalǵan  qaitalanbas  keremet sátter! Keremet!…

Ybraiymjannyń  ekinshi  úly   Ábilda  atamyz  súiegi  som,  deneli,  eki  sóilemeitin,  sózge  qaraǵanda  iske  beiim,  minezi  qataldau  kisi boldy.  Eńbekqorlyǵynda  shek  joq, ol  kisiniń  tik  minezi  men  aibynynan seskenetin  bylaiǵy  júrt  únemi  ayaqtaryn  tartyp  júretin. Atamyz  Suannyń  Aqsha ruynyń  úrpaǵy  Toqtaǵúlqyzy  Bisabyr  esimdi  qyzymen  otau  tigip, bir  qyz  – Bisara  men  Ábilesh,  Erǵazy,  Ábilhan,  Bolathan,  Quanysh,  Baqyt esimdi  alty  úl  ósiredi. Bári  de ósip – óngen  balaly – shaǵaly,  aldy  nemere,  shóbereleri  bar. Búl  kisiler – Ramazan,  Ábilda  ekeui Alban  anamyz  Mórjannan  tuǵan balalary.

Ekinshi  anamyz Zeinepten  tuǵan  Saqysh  apamyz  osy  audan  jerindegi   Áulieaǵashta  túrady   ósip – óngen , al,  Ábilǵazy  atamyz  momyn, kóp  nársemen  isi  joq,  qarapaiym  sharua  adamy  bolǵan. Ol kisiniń  kindiginen  Serik  atty  bir  úl  bar.  Kenje  atamyz  Núrǵazy  Qytaida sauat  ashyp,  hat  tanyp  zerektigimen  kózge  túsip,  kezinde  Qytai  elshiliginde  bes  jyldai  jauapty  qyzmette  istegen. Keiin  Sovetke  ótkende    qyzmet babymen  Tashkenttke  ketip,  sol  jaqta  túraqtap  qaldy.

Atalarymyz  tiri  kezde jii   kelip  túratyn, keiinderi   kelui  siregen  soń  Ábilda  atamyzdyń  ekinshi  úly  Erǵazy  aǵamyz  ádeiilep  baryp, «…úlkenderdiń  bári  qaitys  boldy,  endigi  úlken  ózińiz  sizde  qartaidyńyz,  elge  júrińiz» degende,  keiinirek  habar  beremin – dep, shyǵaryp  salǵan  eken. Sodan  qarym – qatynas  úzilip,  qaitys bolǵanyn  estidik, kenje  atamyzǵa  salauat  aityp   «Imany  salamat  bolsyn!»  aitudan  basqa  sharamyz  joq. Artynda  qalǵan  eki  úly  Núrlan,  Ilьyastan  da  esh  habar  joq. Tek  keiingi  jyldary  bilgenimizdei  atamyzdyń  úlken  úly  Núrlan   Arab  ámirliginiń   Dubai  qalasynda  túratynyn  estidik. Biraq,  ázirge  eshqandai  aralasymyz  joq,  habar  da  alyspaimyz.

Ákemiz  Túrdyǵazy  orta  boilydan  joǵary,  at  jaqty, tegine  tartqan deneli qara  kúshtiń  iesi edi. Asqan  kókparshy,  talai  topta  beldesken men – men  degen  jigitterdi  mysyn  basqan,  jauyryny  jerge  timegen  paluan ákemizdiń bir  ǵana  kemistigi  sóilegen  kezde  keide  tútyǵyp  qalatyny  bar – dy. Ákemizdiń  zor  kúsh iesi bolǵandyǵyn  qúrdastary, auyl  túrǵyndary  keiingi  jyldarǵa  deiin  aityp júretin. Máselen, ákemiz  tauda mal  baqqan jyldary auylǵa  diirmenge   eki  úlken    daǵarmen (90 – 100kg) bidai  ákelip ún tartqyzady  eken,  sonda  ár  kelgen  saiyn sol  eki  daǵar  ún  nemese  bidaidy  bir  ózi  esh  qinalmastan  attan  túsirip, qaita atqa artyp alyp túk  bolmaǵandai ayańdap úiine qaitqan  kezde, ony syrttai  baqylap, kórip  túrǵan  diirmenshi men diirmenge  kelgen adamdar  eriksiz  tańdanyp, bastaryn  shaiqap qala  beretindi. Sondai – aq, bir  atar  qoidyń ishinen ai múiiz  eń iri  qoshqardy  attyń  ústinde  túryp siraǵynan  laqsha  kóterip alyp,  esh  auyrsynbystan aldyna  óńgerip  júre beredi  eken. Momyn, qulyq – súmdyqtan  ada,  qandai  júmys  bolsa da  japyryp  isteitin sharuaǵa  pysyq  ákemizdiń  taǵy  bir ereksheligi, jailasyp  otyra  qalǵan  kezederde  maiyn  tamyzyp aitatyn áńgimeshildigi. SHekaranyń  arǵy  jaǵyndaǵy  ótken  balalyq  shaǵy, ákesi Ramazannyń bir bai  sibeden júz bau shóp pen eki  qap  bidaiǵa aiyrbastap  alyp  bergen  qotyr  taiynyń, óse  kele auzymen  qús  tistegen júirik, báige atqa  ainalyp, aimaqtyń  maqtanyshy bolǵan  «Qúla  at»    jaiynda,  kókparǵa shapqany,  kúreske  túskeni   t.b. áńgimelerin  ańyz  etip  aitushy  edi jaryqtyq.  Auzymyz  ashylyp, kirpik  qaqpai  tyńdaǵan  bizder keremet áserge  bólenip,  ákemizge  qyzyǵa  qarap, tań-amasha  bolatynbyz.

Ákemiz Túrdyǵazyǵa  on  bes  jasynda  úzatylyp,  on  balany (9 úl, 1 qyz) ómirge  ákelgen  anamyz – Kúláihan,  Suan  ishindegi  Qúdaiberdi  ruynyń,  Qabylan  atasynan  taraityn  Aqtannyń  Ahmetjanynyń  qyzy. Anamyz  jiyn  toilarda  ádemi  qońyr  dauysymen  án salatyn,  aq  kóńil, sózge  sheshen jáne  óte  namysqoi  jan  boldy. Jáne  taǵy  bir  erekshe  qasietiarqasy  bar, iesi ústaǵanda eshkimge  des  bermeitin, sonan  keiin  tiliniń ústińgi qabatyn  jauyp  túratyn  qap qara  qaly bar túǵyn,  asqynǵan aurulardy  úsh  túkirse  jazylyp  ketetin, sol úshin  de eshkimdi eshqashan  asyryp  maqtamaityn  nemese qatty  tildep  úryspaityn, egerde  qatty  nazalansa adam bolsyn,  mal  bolsyn  úzaqqa barmaityn…

Sonymen  qatar  sheshemizdiń   kez-kelgen  qiyndyqtan  jol  taba  biletin  tabandylyǵy men er  minezdiligin jaqsy  kórushi  edim.   Naǵashy  atamyz  Ahmetjan,  Qúdaiberdiniń  auzy  dualy,  ózi  seri, el  syilaǵan  myrza, beldi adamy  bolǵandyǵyn  bala  kúnimizde estigen  estelikterden  bilemiz.

Ákemizdiń inisi  Núsipqoja  aǵamyz  turaly  sóz órbitsek, ol kisi úzyn  boily,  súiegi  iri bolǵanymen,  qysqa  oilaityn,  eki  sózge  kelmeitin ashushań adam bolatyn. Sonymen  birge  bala minezdi  aqkóńil,  tez  aldanyp qalatyn  jáne  bás  tikken  qúmar edi. Biraq, naǵyz  qara  kúshtiń  iesi  edi, sondyqtan  da  kishi  aǵamyzdy  el  syrtynan «Qaradáu» dep  ataityn. Sebebi, sol  jas  kezinde  bir  joldastarymen  bás  tigip, kolhoz  bastyǵynyń  mashinesin (GAZ – 69) kóterip, ornynan  jyljytyp tastaǵan. Ol kisiniń  kindiginen  bes úl,  eki qyz  taraidy.

Qoryta  aitqanda  osynau  jaz  didarly  Jarkent óńirinde  Qanǵoja  babamyzdan  taraǵan  bizdiń úrpaqtyń  úzyn sany  30 úige  jetip qalyppyz. Elimiz  aman, jerimiz tynysh  bolyp  úrpaqtarymyz  ósip, kóbeie  bersin,  aǵaiyn!

 

Ybyraiymjan Qanqojaúlynyń nemeresi Qali  Ibraiymjanov.

Panfilov audany, Jarkent qalasy. 11 mausym 2023 jyl.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz