1937 جىلدىڭ «ۇر دا جىق» سودىر ساياساتىنا، ستاليندىك جەكە باسقا تابىنۋ زامانىنداعى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردىڭ قاتارىندا قيىر شىعىستان ەرىكسىز جەر اۋدارىلعان كارىستەر دە بار. وسى ءبىر ەڭبەكقور، مومىن حالىقتىڭ كورگەن قورلىق – زومبىلىعى جونىندە كارىس مادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى، قاراتال اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا ين بىلايشا اڭگىمەلەيدى.
– ءار حالىقتىڭ تاريحىندا، ءار ەلدىڭ ءومىر بەلەستەرىندە وزىندىك قيىندىقتارى، قاتال دا قايعىلى «تار جول، تايعاق كەشۋلەر» بار. كارىس حالقى ءۇشىن اتالمىش زوبالاڭ 1937 جىلى حالىق كوميسسارلارى كەڭەس مەن كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ «كارىس تۇرعىنداردى قيىر شىعىستان جەر اۋدارۋ تۋرالى» ي. ستالين مەن ۆ. مولوتوۆ قول قويعان قاۋلىسىنان باستالدى. 1937 جىلدىڭ 21 تامىزى كارىس حالقى ءۇشىن ەڭ سۇمدىق تا قاتال، قايعىلى كۇن رەتىندە ءوز تاريحىندا ماڭگىلىك جازىلىپ قالىپ وتىر. ويتكەنى، بۇل كۇنى شىققان قارالى قاۋلى بويىنشا ءبىر ادام ەمەس، ون، ءجۇز ادام ەمەس، ءتۇتاستايبىر حالىقتى ەرىكسىز كۇشتەپ وزدەرىنىڭ ورىن تەۋىپ، بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايماعىنان قازاقستان مەن وزبەكستان جەرىنە جەر اۋدارۋ ناۋبەتى باستالدى. بۇل قايعىلى جەر اۋدارۋ «قازاقستان كارىستەرى» اتالاتىن ەتنيكالىق توپتىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتى.
قاۋلى بويىنشا قيىر شىعىستىڭ تەك شەكرالىق ايماقتارىنىڭ تۇرعىندارىن قونىس اۋدارۋ كوزدەلسە، ءىس جۇزىندە سودىر دا سوقىر ساياسات ۇستانعان، «شاش ال دەسە، باس الاتىن» ساياساتشىلر سول ايماقتاعى بۇكىل كارىس حالقىن جاپپاي جەر اۋدارۋعا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. سوندا بۇل ناۋبەت نە ءۇشىن جاسالىپ وتىر؟ ءار ۇلتتىڭ اراسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ساتقىندارعا قولداناتىن جازا بۇكىل كارىس ۇلتىنا دا قولدانىلدى. سول ۇلتقا ساياسي سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، كارىستەردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارال تەڭىزى مەن بالقاش كولى اۋداندارىنا قونىستاندىرۋ كوزدەلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ شەكرالىق ايماقتارىنان باسقا اۋدانداردىڭ بارىنە تارىداي شاشىپ جىبەردى.
كۇشتەپ جەر اۋدارۋ سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ العاشقى كۇندەرنەن باستالدى. سالقىن تۇسكەنىنە قاراماستان حالىق جۇك پوەزدارىنا اۋزى-مۇرنىنان شىعارىلا تولتىرىلدى. ءبىر وتباسىنىڭ ادادمدارى ءار ۆاگونعا ورنالاستىرىلۋ سالدارىنان اناسى بالاسىنان، اعاسىقارىنداسىنان كوز جازىپ قالىپ، ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءومىر-باقي تابىسپاي كەتكەن جاعدايلارىدا كەزدەستى. ءتىپتى، قولىندا نە جەكە قۇجاتتارى، نە جول بيلەتتەرى بولماي، بارىنە سەنىمسىزدىك بىلدىرگەندىكتەن ولار پوەزدىڭ تەكسەرۋشىلەرىنىڭ قولىندا بولدى. اش-جالاڭاشتىققا ۇشىرادى. ەل اراسىندا جۇقپالى ىندەت تاراپ، كوبى اۋىرىپ، ولاردىڭ قازاعا ۇشىراۋ جاعدايلارى ورىن الدى. جەر اۋدارۋ تۋرالى قاۋلى شىققاننان كەيىن ءۇش كۇن وتكەن سوڭ-اق الماتى مەن تاشكەنت قالاسىنا ەجوۆتىڭ جاسىرىن كودپەن بەرىلگەن شۇعىل شيفروگرامماسى كەلىپ جەتتى. وندا كارىستەردىڭ بوي تاسالىپ قالۋىن بولدىرماي، بۇكىل كەڭەس وداعى بوينىشا بىتىراپ كەتۋىنە، ولاردىڭ ورنالاسقان جەرىندە جاپون تىڭشىلارىمەن بايلانىس جاساۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قىراعالىقتى كۇشەيتۋ جونىندە ارنايى نۇسقاۋلار بەرىلگەن. ىشكى ىستەر حالىق كومميسارياتىنىڭ جوسپارى بويىنشا قازاقستانعا 6 مىڭ وتباسى جەر اۋدارىلۋى ءتيىس بولسا، ول وزگەرتىلىپ، 14600 وتباسى جانە 685 قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسىن قونىستاندىرۋ جوسپارلانىپ، ىسكە اسىرىلدى. باسقا ۇلتتارداعى سياقتى، كارىستەردەن دە «حالىق جاۋلارى» اشكەرەلەنىپ، ولاردى سولتۇستىك تەمىرجولدارى قۇرىلىستارىنا، كوميسسر، ءسىبىر، نوريلسك لاگەرلەرىنە جەر اۋدارىپ جىبەردى.
1937 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قىرعىز، تۇرىكمەن، وزبەك ەلدەرىنە بوسىپ كەتكەن قازاقتاردىڭ قايتا ورالتىپ قونىستاندىرىپ جاتقان قاربالاس ساتتە كارىستەردىڭ دە العاشقى ەشەلوندارى كەلىپ جەتتى.
اشارشىلىقتا حالىقتىڭ تەڭ جارىمىنان ايىرىلىپ، تۇرالاپ قالعان قازاق جەرىنە جەر اۋدارىلۋشى – كۇردتەر، تۇرىكتەر، چەشەن، تاعى سول سياقتى حالىقتار قونىستانا باستادى. العاشقى كەزەد5 مىڭ وتباسى ون سەگىز ەشەلونمەن وڭتۇستىك قازاقستانعا ەكى ەشەلونمەن ۇشتوبە قالاسىنا، 652 وتباسى ءبىر ەشەلونمەن سولتۇستىك قازاقستان جەرىنە ءتۇسىرىلدى. قازاقستانعا بارلىعى توقسان ەشەلونمەن 20789 وتباسى، ياعني 98 مىڭ كارىس قونىستاندىرىلدى.
قيىر شىعىستان قازاقستانعا پەداگوگيكالىق ينستيتۋت، پەداگوگيكالىق تەحنيكۋم، ءتورت ورتا مەكتەپ، سەگىز ورتالاۋ جانە جيىرما ءۇش باستاۋىش مەكتەپ كوشىرىلىپ اكەلىندى. راديوستۋديا، كارىس گازەتى جانە تەاتر كەلدى. كارىستەردىڭ وزدەرىنە جەر يەلىكتەرى بەرىلىپ، جەكە كولحوزدار، ارالاس شارۋاشىلىقتار، بالىق جانە ونى وڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. ولارعا جۇگەرى، سويا، ارپا، بيداي سياقتى ءداندى داقىلداردىڭ تۇقىم تاراتىلىپ بەرىلىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋ مۇمكىندىك جاسالدى. قازاقستانداعى كۇرىش شارۋاشىلىعىن كارىستەر باستاعىنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
حالقىمنىڭ وسىنداي گەوتسيدتى باسىنان كەشكەنىن ايتا وىترىپ مەن ۇلى قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعىن، ارىپ-اشىپ كەلەگن حالىققا اۋىزداعىسىن جىرىپ بەرىپ، نان-تۇزىمەن بولىسكەن دارحاندىعىن باۋىرمالدىعىن وتە ريزالىق سەزىممەن ايتپاي كەتە المايمىن. قازاق حالقىنىڭ دسوتىق قۇشاعى ارقاسىندا حادىق رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەي، وقىپ، ءبىلىم الىپ، ەكىنشى وتانىمىزدا تەڭ قۇقىلى رەسپۋبليكا ازاماتى اتاندىق. رەسپۋبليكالىق كارىس كۇلدىرگى تەاترى، «كورە يلبو» ۇلتتىق گازەتى، قازمۇۋ-دە، الماتى، قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتتىندە كارىس ۇلتتىق بولىمدەرى بار.
ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قازاق ەلى جول اشىپ وتىر. ءۇش جىل بولدى. رەسپۋبليكالىق كارىس ونەرىنىڭ فەستيۆالى ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ جۇرسە، ال كارىس ءتىلىنىڭ رسەپۋبليكالىق كونكۋرسى جىل سايىن وتكىزىلەدى. مىسالى، ءبىزدىڭ اۋدانىمىزداعى دزەرجينسكيي اتىنداعى مەكتەپتىڭ ءۇش بىردەي وقۋشىسى سول كونكۋرستا وتكەن جىلى جۇلدەگەن اتاندى. رەسپۋبليكا بوينشا كارىستەر كوپ تۇراتىن وبلىستاردا، وىنڭ ىشىندە ءبىزىدڭ وبلىستا (قازىرگى تالدىقورعان قالاسى) كارىس حالقىنىڭ قونىس اۋدارىلۋىنىڭ 60 جىلدىعى كۇنىنە ورااي «قازاقستان حالىقتارىنىڭ ورتاق وتباسىندا» اتتى دەستيۆال وتەدى.
عابدۋل-ءسابيت يۋسۋپتىڭ ەستەلىگى،
قاراتال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى.
جاريالاندى. -الماتى: «جەتىسۋ» گازەتى.№65. 1997. -4 ب.











