1937 jyldyń «úr da jyq» sodyr sayasatyna, stalindik jeke basqa tabynu zamanyndaǵy jappai quǵyn-súrginge úshyraǵan halyqtardyń qatarynda Qiyr SHyǵystan eriksiz jer audarylǵan kárister de bar. Osy bir eńbekqor, momyn halyqtyń kórgen qorlyq – zombylyǵy jóninde káris mádeni ortalyǵynyń tóraiymy, Qaratal audany ákiminiń orynbasary Valentina Vasilьevna IN bylaisha áńgimeleidi.
– Ár halyqtyń tarihynda, ár eldiń ómir belesterinde ózindik qiyndyqtary, qatal da qaiǵyly «tar jol, taiǵaq keshuler» bar. Káris halqy úshin atalmysh zobalań 1937 jyly Halyq Komissarlary Keńes men Keńes Odaǵy Kommunistik partiyasy ortalyq komitetiniń «Káris túrǵyndardy Qiyr SHyǵystan jer audaru turaly» I. Stalin men V. Molotov qol qoiǵan qaulysynan bastaldy. 1937 jyldyń 21 tamyzy káris halqy úshin eń súmdyq ta qatal, qaiǵyly kún retinde óz tarihynda máńgilik jazylyp qalyp otyr. Óitkeni, búl kúni shyqqan qaraly qauly boiynsha bir adam emes, on, júz adam emes, tútastaibir halyqty eriksiz kúshtep ózderiniń oryn teuip, beibit ómir súrip jatqan aimaǵynan Qazaqstan men Ózbekstan jerine jer audaru náubeti bastaldy. Búl qaiǵyly jer audaru «Qazaqstan káristeri» atalatyn etnikalyq toptyń paida boluyna ákelip soqty.
Qauly boiynsha Qiyr SHyǵystyń tek shekralyq aimaqtarynyń túrǵyndaryn qonys audaru kózdelse, is júzinde sodyr da soqyr sayasat ústanǵan, «shash al dese, bas alatyn» sayasatshylr sol aimaqtaǵy búkil káris halqyn jappai jer audaruǵa qyzu kirisip ketti. Sonda búl náubet ne úshin jasalyp otyr? Ár últtyń arasynda kezdesetin keibir satqyndarǵa qoldanatyn jaza búkil káris últyna da qoldanyldy. Sol últqa sayasi senimsizdik bildirip, káristerdiń Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Aral teńizi men Balqash kóli audandaryna qonystandyru kózdelgenimen, is júzinde Qazaqstannyń shekralyq aimaqtarynan basqa audandardyń bárine tarydai shashyp jiberdi.
Kúshtep jer audaru sol jyldyń qyrkúiek aiynyń alǵashqy kúndernen bastaldy. Salqyn túskenine qaramastan halyq júk poezdaryna auzy-múrnynan shyǵaryla toltyryldy. Bir otbasynyń adadmdary ár vagonǵa ornalastyrylu saldarynan anasy balasynan, aǵasyqaryndasynan kóz jazyp qalyp, olardyń bir-birimen ómir-baqi tabyspai ketken jaǵdailaryda kezdesti. Tipti, qolynda ne jeke qújattary, ne jol biletteri bolmai, bárine senimsizdik bildirgendikten olar poezdyń tekserushileriniń qolynda boldy. Ash-jalańashtyqqa úshyrady. El arasynda júqpaly indet tarap, kóbi auyryp, olardyń qazaǵa úshyrau jaǵdailary oryn aldy. Jer audaru turaly qauly shyqqannan keiin úsh kún ótken soń-aq Almaty men TAshkent qalasyna Ejovtyń jasyryn kodpen berilgen shúǵyl shifrogrammasy kelip jetti. Onda káristerdiń boi tasalyp qaluyn boldyrmai, búkil Keńes Odaǵy boinysha bytyrap ketuine, olardyń ornalasqan jerinde japon tyńshylarymen bailanys jasauyna jol bermeu úshin qyraǵalyqty kúsheitu jóninde arnaiy núsqaular berilgen. Ishki ister Halyq kommisariatynyń jospary boiynsha Qazaqstanǵa 6 myń otbasy jer audaryluy tiis bolsa, ol ózgertilip, 14600 otbasy jáne 685 qyzmetkerlerdiń otbasyn qonystandyru josparlanyp, iske asyryldy. Basqa últtardaǵy siyaqty, káristerden de «halyq jaulary» áshkerelenip, olardy Soltústik temirjoldary qúrylystaryna, KomiSSR, Sibir, Norilьsk lagerlerine jer audaryp jiberdi.
1937 jyldyń qyrkúiek aiynda qyrǵyz, túrikmen, ózbek elderine bosyp ketken qazaqtardyń qaita oraltyp qonystandyryp jatqan qarbalas sátte káristerdiń de alǵashqy eshelondary kelip jetti.
Asharshylyqta halyqtyń teń jarymynan aiyrylyp, túralap qalǵan qazaq jerine jer audarylushy – kúrdter, túrikter, cheshen, taǵy sol siyaqty halyqtar qonystana bastady. Alǵashqy kezed5 myń otbasy on segiz eshelonmen Ońtústik Qazaqstanǵa eki eshelonmen úshtóbe qalasyna, 652 otbasy bir eshelonmen Soltústik Qazaqstan jerine túsirildi. Qazaqstanǵa barlyǵy toqsan eshelonmen 20789 otbasy, yaǵni 98 myń káris qonystandyryldy.
Qiyr SHyǵystan Qazaqstanǵa pedagogikalyq institut, pedagogikalyq tehnikum, tórt orta mektep, segiz ortalau jáne jiyrma úsh bastauysh mektep kóshirilip ákelindi. Radiostudiya, káris gazeti jáne teatr keldi. Káristerdiń ózderine jer ielikteri berilip, jeke kolhozdar, aralas sharuashylyqtar, balyq jáne ony óńdeu sharuashylyqtary qúryldy. Olarǵa júgeri, soya, arpa, bidai siyaqty dándi daqyldardyń túqym taratylyp berilip, eginshilikpen ainalysu múmkindik jasaldy. Qazaqstandaǵy kúrish sharuashylyǵyn kárister bastaǵynyn maqtanyshpen aituǵa bolady.
Halqymnyń osyndai geotsidti basynan keshkenin aita oytryp men úly qazaq halqynyń qonaqjailylyǵyn, aryp-ashyp kelegn halyqqa auyzdaǵysyn jyryp berip, nan-túzymen bólisken darhandyǵyn bauyrmaldyǵyn óte rizalyq sezimmen aitpai kete almaimyn. Qazaq halqynyń dsotyq qúshaǵy arqasynda hadyq retinde jer betinen joiylyp ketpei, oqyp, bilim alyp, ekinshi Otanymyzda teń qúqyly Respublika azamaty atandyq. Respublikalyq káris kúldirgi teatry, «Kore ilьbo» últtyq gazeti, QazMÚU-de, Almaty, Qyzylorda universitettinde káris últtyq bólimderi bar.
Últtyq mádenietimizdiń ósip-órkendeuine qazaq eli jol ashyp otyr. Úsh jyl boldy. Respublikalyq káris óneriniń festivali dástúrli túrde ótip júrse, al káris tiliniń rsepublikalyq konkursy jyl saiyn ótkiziledi. Mysaly, bizdiń audanymyzdaǵy Dzerjinskii atyndaǵy mekteptiń úsh birdei oqushysy sol konkursta ótken jyly júldegen atandy. Respublika boinsha kárister kóp túratyn oblystarda, oynń ishinde bizidń oblysta (qazirgi Taldyqorǵan qalasy) káris halqynyń qonys audaryluynyń 60 jyldyǵy kúnine oraai «Qazaqstan halyqtarynyń ortaq otbasynda» atty destivalь ótedi.
Ǵabdul-Sábit YUsuptyń esteligi,
Qaratal audanynyń túrǵyny.
Jariyalandy. -Almaty: «Jetisu» gazeti.№65. 1997. -4 b.











