تاريحتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە زەر سالا قاراساق، كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءارى ونىڭ قالپىن قازىرگە دەيىن جەتكىزگەن حالقىمىز كونە جىل ەسەبى بويىنشا ءتورت تۇلىكتىڭ باعىمى مەن بابىنا قاراي ءداستۇرلى مەرەكەلەردى ويلاپ شىعارىپ ءارى تويلاپ كەلگەن. سول مەرەكەلەردىڭ ءبىرى – ناۋرىز مەيرامى. قازاق حالقىندا: «وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىڭ» دەپ كەلەتىن ناقىل ءسوز ءجيى كەزدەسەدى. بارلاپ قارايتىن بولساق، «وتىز كۇن» دەگەنى ناۋرىز مەيرامىنا قاراتىلعان. ياعني، بۇل مەيرام حالقىمىزدىڭ كونە جىل ەسەبى بويىنشا اقپان ايىنىڭ 20-سىنان تويلانا باستايدى دا تۋرا وتىز كۇن دەگەندە، ياعني ناۋرىز ايىنىڭ 21-ءى كۇنى اياقتالادى. ونىڭ ەرتەسى 22-ناۋرىزدا بۇكىل ۇلىس بولىپ قۇتتى مەرەكەنى ۇزاتىپ سالادى. «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەگەنىمىز وسى. ال «قىرىق كۇن تويىڭ» شىلدە ايىنا تۋرا كەلەدى. ول ۇركەر جۇلدىزىنىڭ كورىنۋى مەن جاسىرىنۋىنا بايلانىستى بولعان. بۇل ارالىق قىرىق كۇندى قۇرايدى. حالقىمىز مۇنى «قىرىق كۇن شىلدە» دەپ اتاعان. مۇندا دا ۇلى دۋمان، مەرەكە بولادى. توي-تومالاق، قىز ۇزاتىپ، كەلىن ءتۇسىرۋ، سۇندەت توي، تاعى باسقا كەڭ جايلاۋداعى كەرەمەت دۋماندارى وسى كەزدە وتكىزىلەدى. ۇركەر كوككە كوتەرىلگەندە جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا كىرىسە باستاعان.
ال، ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ناۋرىز مەرەكەسى قىتىمىر قىستان قىسىلىپ شىققان مالشى قاۋىم ءۇشىن جىل باسى رەتىندە ەرەكشە اتالىپ وتكەن. جەردىڭ توڭى ءجىبىپ، قولداعى مال ورىسكە شىعىپ، قولى بوساي باستاعان قاۋىم ءبىر-ءبىرىنىڭ حال-كۇيىن بىلۋگە مۇمكىندىك العان. ارينە، ەرتەدەگى كوشپەلى جۇرت ءبىر-بىرىنەن شالعاي ورنالاسقاندىقتان قىستى كۇنى ءوزارا حابار الىسۋى قيىنعا تۇسكەنى انىق. ال ناۋرىز ايىنىڭ (تاق كۇندەرى) 1،3،5،…29 كۇندەرى رەت-رەتىمەن جەتى دامنەن ناۋرىز كوجە جاساپ، ءبىر اۋىل ەندى ءبىر اۋىلعا قىدىرىپ بارىپ، «ۇلىس وڭ بولسىن، اق مول بولسىن» دەپ تىلەك تىلەسىپ، امان-ەسەن تاعى ءبىر جىلعا جەتكەنىن قۋانىش ەتىپ وتىرعان. بەرتىن كەلە ەل وتىرىقتاسىپ، اۋىل بولىپ ۇيىسقاننان كەيىنگى تۇستا مەرەكە سالتاناتى دا وزگەرە باستادى. وندا ناۋرىز ايى باستالعان سوڭ اۋىلدىڭ ءبىر باسىنان باستاپ، كوشە-كوشە رەتكە تۇرىپ، ناۋرىز كوجە جاسالاتىن. ادامدار توپ-توپ بولىپ ءۇي ارالاپ قىدىرىپ ناۋرىز كوجە ىشەدى. «ناۋرىز ءبايىتىن» ايتىپ، ءتۇرلى كوڭىل اشۋ شارالار وتكىزەدى. بۇل كۇنى بالالار ءتىپتى دە شاتتىققا شومادى. ولار كۇندىز تەپكىش تەۋىپ، باتپىراۋىق ۇشىرسا، كەشتە جاسىرىنباق وينايدى، تاعىسىن تاعىلار.
دەي تۇرعانمەن، كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ سالقىنى اتاۋلى مەرەكەگە كەرى ىقپال ەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ءتىپتى، ونى كونەنىڭ كوزى رەتىندە شەكتەۋ قويعانى دا انىق ەدى. الايدا، بۇل جۇيە حالىقتىڭ نانىمى مەن سەنىمىنە شەكتەۋ قويعانىمەن ءداستۇرى مەن ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ كەتە العان جوق. بۇرىنعىداي اۋىل بولىپ مەرەكەنى تويلاماسا دا، ءۇي باس سايىن كوجە جاساپ، قۇتتى كۇندى قىزۋ قارسى الۋ ساقتالىپ كەلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اتالمىش مەرەكەنى تويلاۋ جاندانا باستادى. قازىرگى تاڭدا ەل بۇرىنعىداي ناۋرىز ايى تۋىسىمەن كوجە جاساپ، قوناقجايلىلىق تانىتپاسا دا، 22 ناۋرىزدى ۇلى مەرەكە رەتىندە، ءتىپتى، «قازاقتىڭ جاڭا جىلى» دەپ تانۋ جىل وتكەن سايىن اۋقىمدانا تۇسۋدە. ارينە، سولاي بولعانى دا ءجون. قازىر ءبىز جاڭا جىل ساناۋ ەسەبىن قولدانامىز دەگەنمەن، اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن تۇرعىندار كونەشە جىل قايىرۋ بويىنشا شارۋاسىن رەتتەپ وتىرادى. اۋا رايىن، ادام تاعدىرىن، تابيعاتتاعى توسىن وزگەرىستەردى جىل قايىرۋ ارقىلى بولجاپ وتىرادى. مۇنداعى كونە جىل ەسەبى دەگەنىمىز، 12 مۇشەل بويىنشا جىل قايىرۋ ءتارتىبىن كورسەتەدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا مۇنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ءمانى وتە زور بولعان. ەرتەدەگى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس، كوشى-قون ءىسى، ءتىپتى، مەرەكە-مەيرامداردا وسىعان ىڭعايلاستىرىلىپ جاسالعان. بۇل تۋرالى تاريحي ماتەريالداردان كوپتەگەن دەرەكتەر كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى التىن وردا حاندىعىنىڭ توقتامىس حانى (1380-1395 ج.ج) قاجىبەككە جازعان قولجازبا حاتىندا: «قاجىبەك الديار: … مەنىمەن قارسىلاسقاندار جاقسىلىق كورمەيدى دەپ ەرەكشە قول قويىپ، ءمور باسىپ، نيەتىمدى بىلدىرەمىن. سۇلتان توقتامىس تاڭباسى. مەشىن جىلى – مۇسىلمان كالەندارىنىڭ 784-جىلى جولحىدا ايىنىڭ 24 كۇنى ۇرىنتوبە» دەلىنگەن. قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا قارايتىن بولساق بۇل حات 1382 جىلى اقپاننىڭ 1-ءى كۇنى جازىلعان. مۇنىڭ ءوزى اتا-بابالارىمىزدىڭ ساياسي ماسەلەلەردى جىلدى مۇشەلدەپ ساناۋ تارتىبىمەن جۇرگىزىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن، قىتايلىقتاردا جىلدى مۇشەلدەپ ساناۋ ءتارتىبىن قولدانىپ كەلەدى. ولاردىڭ تاريحي قۇجاتتارىندا 12 مۇشەل بويىنشا جىل ساناۋ (كونە جىل ەسەبى) زامانىمىزدان بۇرىنعى 2637 جىلى 6 ناۋرىزدان باستالعان دەپ جازىلعان. قازىر قىتايلىقتار ادەتتە جاڭاشا كالەنداردى قولدانعانىمەن، ولار جاڭا جىل مەرەكەسىن اقپان ايىندا تويلاۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ءتىپتى، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جوبا-جوسپارلارىن دا كونەشە جىل ەسەبى بويىنشا باعىتتاپ وتىرادى. بۇل ولاردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا باسقالارعا تتاۋەلدىلىكتەن قۇتقارىپ وتىر. بۇگىنگى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى دە مىنە، وسى. سوندىقتان ءبىز دە اتا-بابامىزدىڭ ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ، ناۋرىز مەرەكەسىن تەك مەيرام رەتىندە عانا ەمەس، قازاقتىڭ جاڭا جىلى دەپ تانىعانىمىز ءجون. ساياسي-الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جوسپارلاردا سوعان ساي قۇرىلسا ۇتىلمايمىز دەگىم كەلەدى.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى











