تالدىقورعان قالاسىنان جاقىن ورنالاسقان جارلىوزەك دەگەن اۋىل بار. «اۋىلىن كورىپ ازاماتىن تانى» دەگەندەي، بۇل جەردىڭ ادامدارى كوپكە قايىرىمدى، جۇرتقا سىيىمدى، بىرىمەن ءبىرى سىيلاسىمدى. وسىلاي سىر تارتىپ وتىرۋىمنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. كاسىپكەر، قايىرىمدىلىعىمەن كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن، كارىس قىزى ۆەنەرا حاننىڭ ادامي بولمىسى، ازاماتتىق ىستەرى وسى ايتقانىمىزدىڭ اقيقاتىن كورسەتەدى.
كىتاپحاناشىدان كاسىپكەرگە دەيىن
ادام بالاسىنىڭ قالاي ءوسۋى، نەندەي قادىرلى جولدى تاڭداۋى جانە قانداي ادام بولىپ ەرجەتۋى، ەڭ الدىمەن، اتا-انانىڭ بەرگەن ءتالىمى مەن تاربيەسىنە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان دا: «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەن ناقىلدى ءومىرىمىزدىڭ ۇستانىمى ەتىپ كەلەمىز. ۆەنەرانىڭ اكەسى حان افاناسييۇلى، شەشەسى تەن لەنا الەكساندرقىزى دا اۋىلدىڭ قاراپايىم شارۋاقور ادامى. اسىپ-تاسىپ جاتقان بايلىعى بولماسا دا، ۇرپاعىنا ادال تەرمەن يگىلىك جاراتۋدىڭ تاربيەسىنە باي جاندار. ول وسىنداي ەڭبەكسۇيگىش وتباسىندا ەرجەتەدى.
قالىپتى ومىردە بايقالماعانىمەن جاقىننان تانىسساڭ ءار ادامنىڭ ومىرىنەن قىزىعى مەن قيىندىعى مول تاريحى ءورىلىپ شىعا كەلەتىنى انىق. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە سان تاراۋلى تاعدىرى ونىڭ قاجىر-قايراتىن شىڭداپ، بۇگىنگىدەي بيىككە شىعاردى. ەدەن جۋۋشىدان ەلدىڭ قامىن جەگەن قايىرىمدى جانعا اينالدىردى. ايتالىق، ۆەنەرا بالالىق، جاستىق شاعىن جارلىوزەك اۋىلىندا وتكىزىپ، 1970 جىلداردىڭ سوڭىندا ارمان قۋىپ الماتىعا اتتانىپ، العاشقى قادامىن تىگىنشى ماماندىعىن وقۋمەن باستايدى. وقۋىن ءبىتىرىپ، ەڭبەك جولىن باستاعان جىلدارى لي ۆياچيسلاۆ كونستانتينۇلىمەن تانىسىپ، وتباسىن قۇرىپ، ۆاديم، گەورگيي اتتى ەكى ۇلدى بولادى. بىراق جولداسى ومىردەن ءوتىپ، الماتىلىق بولىپ جۇرە بەرۋدى قالاماعان ول شيەتتەي ەكى بالاسىن الىپ، جارلىوزەك اۋىلىنا ورالادى.
وسىندايدا اباي دانانىڭ: «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا پۇل تاپ» دەگەن تاعىلىمدى ءسوزى ويعا ورالادى. ارينە، تاريحتاعى جەتىستىككە جەتكەن ادامداردىڭ ءومىرىن زەردەلەپ كورسەك، ءبارى دە العاشقى ادىمىن كرەسلودان باستاعان جوق. ەكى بالاسىن قولتىعىنا قىسىپ ءجۇرىپ، قارىمىن تالدىراتىن قارا جۇمىستىڭ تالايىن ىستەدى. ەدەن جۋدى، كيىم تىكتى، كىتاپحاناشى بولدى، شەشەسى ومىردەن وتكەن سوڭ اكەسىنىڭ تۇرمىسىنا قارايلاستى. دەمەك، تاعدىر تالايىنا قانداي جۇمىس ىستەۋ تۋرا كەلسە، سونىڭ ءبارىن تازا پەيىل، ادال جۇرەك، ازاماتتىق بەلسەندىلىكپەن اتقاردى. الا تاڭنان كەش باتقانشا تىنىم تاپپاي جۇمىس ىستەدى. ودان جامان بولعان جوق. قايتا سول قيىن كۇندەر ونىڭ بولاشاققا دەگەن ارمان-مۇراتىن شىڭدادى. كۇندەر وسىلاي تىنىمسىز تىربانۋمەن ءوتىپ جاتقان تۇستا كەڭەس وداعى ىدىراپ، تاۋەلسىز قازاقستان ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىقتى. باعدار وزگەرىپ، شارۋاشىلىقتار كۇيرەپ، جۇمىسسىزدىق جۇرتتىڭ مازاسىن قاشىرعان 1990 جىلداردىڭ باسىندا ەكى بالاسىن الىپ، تالدىقورعان قالاسىنا كەلىپ قونىستانادى.
ەڭبەكپەن ەرجەتىپ، قۇلشىنىسپەن يگىلىك جاراتىپ ۇيرەنگەن ۆەنەرا ەندى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا باستادى. باسىندا مالدىڭ تەرىسى، قويدىڭ ءجۇنى، تەمىر-تەرسەكتى ساتىپ الىپ، ساتۋمەن اينالىستى. تالدىقورعان قالاسىنداعى «قاينار» اكب وندىرگەن اككۋمۋلياتورلاردى باسقا وڭىرلەرگە تاسىمالداپ، ىسكەرلىكپەن ءىس باستادى. ناتيجەسى دە جامان بولعان جوق. قارجىسى مولايىپ، اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كەلە-كەلە كورشى ەلدەرگە وتاندىق ونىمدەردى شىعارىپ، ول جاقتان تۇرعىندارعا كەرەكتى تۇرمىستىق بۇيىمداردى جەتكىزىپ، شەكارا ساۋداسىنىڭ دا كورىگىن قىزدىردى. وسى تۇستا ەكى ۇلى دا ەرجەتىپ، جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. ۇلكەن ۇلى ۆاديم الەمنىڭ 6 ءتىلىن جەتىك بىلەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا موڭعولويادا وقىپ، ەلىنە قىزمەت ەتتى. بۇگىندە شەشەسى جولىن سالىپ بەرگەن بيزنەستىڭ تىزگىنىن ۇستاپ ءجۇر. كەنجەسى گەورگي زاڭگەر ماماندىعىن مەڭگەردى. بۇگىندە مۇناي وڭدەۋمەن اينالىساتىن كومپانيادا جۇمىس ىستەيدى.
2000 جىلداردىڭ باسىندا ۆەنەرا حان تالدىقورعاننان وسكەمەنگە كوشىپ، سول جاقتان ءناسىپ ىزدەۋگە كىرىستى. ول كەزدە وسكەمەندە كارىس سالاتتارىن دايىندايتىندار جوق ەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كۇنىنە 3-4 ساعات ۇيىقتاپ، قالعان ۋاقىتىن اسۇيدە وتكىزگەن ونىڭ قارجىسى دا مولايا ءتۇستى. ادال تەردىڭ ارقاسىندا تۇتىنۋشىلارى دا كوبەيدى. ونىڭ قايسىبىرىن ايتاسىڭ. ەڭ باستىسى، ۆەنەرا وسكەمەندەگى كەزىندە ادالدىق جانە تىنىمسىز ەڭبەكتەنگەن ادام عانا ويلاعان ماقساتىنا جەتە الاتىندىعىن ءوزى ىسىمەن كوپكە دالەلدەدى.
قوس بىلەگىن تالدىرىپ باستاعان كاسىبى، ىستەگەن جۇمىسى وتەلگەن ۆەنەرا حان بۇگىندە حالىقارالىق بيزنەسپەن اينالىسادى. اسىرەسە، كورەيا مەملەكەتىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ىسكەرلىك بايلانىستار ورناتقان. كەيىنگى جىلدارى «ءبارى دەنساۋلىق ءۇشىن» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ استانا، الماتى، اقتوبە قالالرىنداعى فيليالىن اشىپ، 300-دەن اسا ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. اراسىندا شەتەلدىك ماماندار دا بار. وسىلاي قازاقستاندىقتاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر.
تىلگە، دىنگە، داستۇرگە قۇرمەت
كاسىپتەن ءناسىپ تاپقاندار ارامىزدا كوپ. الايدا كاسىپكەر ۆەنەرا حاننىڭ سول ارىپتەستەرىنەن دارالاپ تۇراتىن، ايرىقشا ايتا كەتىتىن بىرنەشە ارتىقشىلىعى بار. ەڭ الدىمەن كەيىپكەرىمىزدىڭ قازاق تىلىنە دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىن وزگەلەرگە ونەگە ەتۋگە تۇرارلىق. وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ۆەنەرا حانمەن اڭگىمەلەسكەندە قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن ءتۇسىنىپ، تازا دا ۇعىنىقتى سويلەگەنىن كورىپ، كەز كەلگەن جەردە وزگە تىلدە سويلەۋدى ماقتان ەتەتىن قاراكوز قىزداردى ويلاپ قىنجىلدىم.
– جاسىراتىنى جوق، قازاق جاستارىنا قازاقشا سويلەسەڭ، ورىس تىلىندە جاۋاپ قايتارعانىن كورگەندە ويلاناسىڭ. مەكتەپتى ورىسشا وقىدىم، جۇمىس بارىسىندا سول ءتىل ءجيى قولدانامىن. بىراق بالا جاستان اۋىلدا قازاق حالقىنىڭ دارقاندىعىن سەزىنىپ وسكەندىگىم بۇل ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋگە سەبەپشى بولدى، – دەيدى.
يماندىلىق جايلى ءجيى ايتامىز. بىراق ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن قاسيەتتى يسلامعا جان-تانىمەن بەرىلگەن ۆەنەرانىڭ تازالىعىنا دا ءتانتى بولماسقا شاراڭ جوق.
– 1992 جىلدان باستاپ يسلام دىنىنە قاتىستى كىتاپتاردى وقي باستادىم. جاراتۋشى حاق ەكەنىن مويىندايمىن. بىراق ادامي قاسيەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي ءدىندى ۇستاۋ ۇلتىنا، تەگىنىە قاراماستان ءار ادامنىڭ جۇرەك قالاۋىنا بايلانىستى. يسلام ءدىنىنىڭ يماندىلىق، تازالىق، ادامگەرشىلىك، قايىرىمدىلىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەنىن ءتۇسىندىم. ال 2003 جىلدان باستاپ ورازا ۇستاپ، نامازعا جىعىلدىم. 2019 جانە 2021 جىلدارى ەكى رەت قاجىلىققا بارىپ، مۇسىلمان بالاسى وتەۋگە ءتيىستى بەس پارىزدىڭ ەڭ قاستەرلى ءبىرىن وتەپ قايتتىم. بالالارىمدى دا، نەمەرەلەرىمدى دە سۇندەتتەپ، مۇسىلمانشىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىم، – دەيدى.
جان-دۇنيەسىن يماندىلىق نۇرىمەن سۋعارعان ۆەنەرا اۋىلداستارىنىڭ ءومىرىن ىزگى جولعا جەتەلەۋگە ۇمتىلدى. 2017 جىلى تۋعان جەرى جارلىوزەك اۋىلىنان مەشىت قۇرىلىسىن باستاپ، 2018 جىلى جۇرتتىڭ يگىلىگىنە بەردى. انالارىنىڭ اسقاق ءۇمىتىن اقتاۋ ءۇشىن بالالارى دا بارىن سالا كومەكتەستى. 200 ورىنعا ارنالعان اللانىڭ ءۇيى بۇگىندە جارلىوزەك اۋىلىنىڭ ورتاسىندا اسقاقتىعىمەن كوز تارتىپ تۇر.
جالپى، قازاق پەن كارىس ۇلتىنىڭ سالت-داستۇرىندە كوپتەگەن ۇقساستىق بار. ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىگە ىزەت كورسەتۋ، اتا-اناى قۇرمەتتەۋ، ەلمەن ەتەنە جاقىن بولۋ، جاقسىلىققا قۇشتارلىق، جارلى-جاقىبايعا كومەكتەسۋ، تاعى دا باسقا جاقتاردا ورتاقتىعى كوپ. ۆەنەرا حان ەكى ۇلتتىڭ وسى قۇندىلىعىن بويىنا تۇمارداي تاعىنعان. بۇگىندە جۇما سايىن جەتى شەلپەك ءپىسىرىپ، ارۋاقتارعا قۇران وقىتۋ، ناۋرىز مەرەكەسىندە ناۋرىز كوجەنى، قوناق كەلگەندە باۋىرسىق ءپىسىرىپ، بەسبارماقتى دا ءوزى دايىندايدى. قازاقتا: «ءوزى بولعان قىز توركىنىن تانىماي كەتەدى» دەگەن تىيىم ءسوز بار. سونداي-اق، ءوز ۇلتىنىڭ دا ۇلتتىق تاعامدارىن داستارقانىنان ۇزبەيدى. دەمەك، ەكى ۇلتتىڭ سالتى مەن ءداستۇرىن تەڭ ۇستاعاننان ۇتىلعان جوق. قايتا اينالاسىنداعىلارعا، بالالارى مەن كەلىن، نەمەرەلەرىنە ونەگەسىمەن ۇلگى كورسەتىپ كەلەدى.
ارامىزدا جۇرتقا تىرناقتاي جاقسىلىق جاساسا، ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەتىن ادامدار بار. بىراق ۆەنەرا حان وسى كۇنگە دەيىن جەتىمدەردى جەبەپ، مۇگەدەك جاندارعا قولداۋ تانىتىپ، جەتىسپەي جاتقان وتباسىلارعا جاردەمدەسىپ، جەبەپ جۇرگەنىن بىردە-ءبىر رەت ايتىپ، ماقتانبايدى دا:
– ءار كۇنى تاڭەرتەڭ ويانىپ، تەلەفونىمدى قوسقاندا كومەك سۇراعان ادامداردىڭ ءوتىنىشى ۆاتسابىما تولىپ قالادى. بارىنە كومەكتەسكىڭ كەلەدى. اراسىندا ەڭبەككە قۇلىقسىز، باسقانىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ كۇنەلتۋدى ادەتكە اينالدىرعاندار دا بار. قايىرىمدىلىق جاساۋدان ەشقاشان قاشقان ەمەسپىن. ويتكەنى، قايىرىمدىلىقتىڭ قايىرى كوپ بولادى، – دەيدى ۆەنەرا.
اباي اتامىز: «…ءبىرى ىشسەم، جەسەمنىڭ ءومىرى، ەندى ءبىرى ناعىز ءومىر» دەپ ادام بالاسىنىڭ ءومىرىن ەكىگە جىكتەيدى. كەيىپكەرىمىز ۆەنەرا حاننىڭ ءومىرى – ناعىز ءومىر.
قاجەت انداس،
«جەتىسۋ» گازەتى، №142، سەنبى، 24 جەلتوقسان 2022.











