Ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysy qazaq tarihy úshin kúiinishi men súiinishi qatar órilgen dáuir boldy. Sol jyldary elge tútqa bolǵan el aǵalary, qazaqtyń betkeústar qaimaqtaryn aiyptau men quǵyndau búrynǵydan beter kúsheiip, júrt júreginde múń men qaiǵy búlty qalyńdai tústi. Ekinshi dúniejúzilik soǵysy jyldaryndaǵy qiyndyq, odan keiingi qaita qúrudyń kúrdeli sátteri talai adamnyń balalyq, jastyq dáuirin sharpydy. Sondyqtan olar keiingi úrpaq osyndai qiyndyqty kórmei, saǵynyshtyń salqynyn sezbei, emin-erkin ósse eken degen jauapkershilikti sanasyna berik saqtady. Sol úshin qajyrly, qarapaiym, eńbekqor, elgezek, jaqsylyq ataulyǵa emirenip, boikúiezdikti kórse batyl qarsy túruǵa jandary jaqyn boldy. Sol qatarǵa osy maqalamyzdyń keiipkeri Bayan Rysbekovany da qosuǵa bolady.
Bayan Qaiypbergenqyzynyń atalary totalitarlyq júieniń naǵyz kúiip túrǵan shaǵynda san qiyndyqty bastan ótkerdi.
– Abai oblysynyń Úrjar audanyna qarasty Eginsu degen auyl bar. Ol jerdi Qarakerei babamyzdan taraityn ruly el mekendeidi. Ataqonysymyz sol jer. Auyldyń janynda «Úsh bidiń – qajynyń beiiti», «Úsh tóbe» degen tarihi oryndar boldy. 1989 jyly Úsharalda júmys istep túrǵan kezimde ákem ertip baryp kórsetip edi. Ainalasynda mazar óte kóp bolatyn. Qarausyz qalǵan sol múralar búginde taptalyp, topyraq bolyp qaldy, – deidi Bayan Qaiypbergenqyzy.
Qarakereiden taraityn Ertory, Baisyiyq, Janǵúly, Qasqa atalary ósip-óngen áulet. Al Qasqa aqsaqaldyń Aldońǵar, Aldabergen, Kári atty 3 úly bolypty. Bayan Rysbekova Aldońǵardan taraityn Qaiypbergenniń qyzy. Alaida, teginiń Rysbekova bolyp jazyluynyń ózindik sebebi jáne ashy aqiqaty bar.
– Biz Aldońǵardyń tikelei úrpaǵymyz. Onyń Barǵana, Barlyq, SHókei, Qúlbai jáne Tauasar atty 5 úly boldy. Olardyń bári túrli sebeppen ómirden erte ótken. Meniń ákem Qaiypbergen Barǵanadan taraǵan balalardyń kenjesi. Anasy ony 52 jasynda dúniege ákelipti. Atamyz ol kezde 60 jasta eken. Ótken ǵasyrdaǵy quǵyn-súrginniń saldarynan Gúlstan ápkemiz ben meniń ákem ǵana tiri qalypty. Birazy aman qalu úshin arǵy betke ótip ketken eken. Gúlstan ápkemiz: «Bizdiń auylda 1000-nan astam jylqy boldy. Al iri qara men úsaq mal basy óte kóp edi. Aptasyna auylǵa 5 jylqy, 30-ǵa juyq iri-úsaq mal soiylyp, taratylatyn» dep aityp otyratyn, – deidi Bayan ápkemiz.
Barǵana 2 nekeli bolǵan adam. Báibishesi SHáken men toqaly Basar kórgendi jerden kóktegen jandar. Ókinishke qarai, 1930 jyldardaǵy kampiske kezinde Aldońǵardan taraǵan balalardan Barǵana ǵana tiri qalady. Bauyrlarynyń aman qalǵan bala-shaǵasyn jinap, tiri qaludyń qamymen Barǵana arǵy betke auyp ketedi. Olar arǵy bettegi Búratala óńirin mekendep, Barǵana sol jaqta qaitys bolady. Búl jaqta qalǵan Barǵananyń báibishesi SHáken apa Qaiypbergendi alyp qyzy Gúlstandy jaǵalap, Úrjardan Úsharalǵa kóship kelip, qonystanady. Gúlstannyń júbaiy Sáduaqas Rysbekov qúdaiyna qaraǵan adam bolyp shyǵady. Kúlistan Úsharaldaǵy artelьde tiginshi, Sáduaqas kúzetshi bolyp júmysqa ornalasqan. Sonymen SHáken jáne Bosar apa, Qaiypbergen, Sáduaqastyń anasy Áni apa barlyǵy úlken bir otbasy bolyp birge túrady. Sáduaqas bos uaqytynda balyq pen ań aulap, topty janǵa esh qiyndyq kórsetpei asyraidy. Sol 1930-shy jyldary Gúlstan Qaiypbergendi kúieuiniń tegine auystyryp aldy. Ol kezde Qaiypbergen 5 jasta bolatyn. Óitkeni sol tústa Qytaida tuysy bar adamdar quǵyndalyp, júmystan alynyp, qatty qysym kóretin. Qaiypbergenniń de, onyń balalarynyń da keiingi jyldarda qaqty-soqqy kórmei ósuine, erjetuine, óz talantymen elge qyzmet etuine osy qadamnyń da septigi tigeni anyq. Keiin SHókeidiń toqaly Zakariya 1969 jyly arǵy bettegi Aldońǵar úrpaqtaryn bastap, elge oralady. Al arǵy betke ótken Barǵana úrpaqtary ákesiniń tegin saqtap qalady.
Osyndai taǵdyr talaiy qyzyq, san qiyndyqty kórip ósken áulettiń basyna 1941 jyly bastalǵan soǵystyń da salqyny az timedi. Sáduaqas ata men Qaiypbergen soǵysqa attanyp, yntymaǵy úiyp otyrǵan otbasynyń shyrqyn búzdy. Sáduaqas soǵystan oralmai, Gúlstan apa 32 jasynda jesir qaldy.
– Ákem Qaiypbergen Keńes armiyasynyń qatarynda 1952 jylǵa deiin boldy. Ishki ister halyq áskeriniń qatarynda Ukrainany azat etuge qatysyp, minashy boldy. Barlyq álemdik kóshbasshylar jinalyp, beibitshilik turaly kelissózder júrgizgen YAlta konferentsiyasynda kúzet qyzmetin atqardy. Sondyqtan soǵys bitse de ony auylǵa qaitarmady. Ákem óte qarapaiym, tárbieli adam edi. Aqyry Gúlstan apa joǵary-tómenge hat jazyp, áskeri komissariatqa anasy, ápkesi jáne ákesiniń anasy bar ekenin aityp júrip, áskerden qaitaryp aldy, – deidi Bayan Qaiypbergenqyzy.
Ákesi elge kelgen soń audandyq komsomol komiteti ony birden raikomǵa júmysqa ornalastyrdy. Aldymen núsqaushy, sodan keiin bólim meńgerushisi boldy. Sol jerde auyldyq mektep bóliminiń meńgerushisi bolyp isteitin Jaqsybala Aldabergenqyzymen úilendi. Jaqsybala 15 jasynda jetim qalyp, Óteǵúl ata men Qúrmash apanyń tárbiesinde ónegeli bolyp boijetipti. Úilengen soń audandyq komsomol komitetinde júmys istei júrip, Qaiypbergen QazMU-diń jurnalistika fakulьtetin, Jaqsybala Abai atyndaǵy QazPI-niń tarih fakulьtetin syrttai bitirdi. Osydan keiin Qaiypbergen audandyq komsomol komitetinde úiymdastyru bóliminiń meńgerushisi, audandyq partiya komitetiniń núsqaushysy, keiin audandyq gazettiń jauapty hatshy, bas redaktordyń orynbasary, bas redaktory boldy. Úly Otan soǵysynyń ardageri, QazKSR jáne KSRO Jurnalister odaǵynyń múshesi, Úsharal qalasynyń Qúrmetti azamaty. Jaqsybala ómir boiy bilim beru salasynda júmys istedi. Qazaq KSR aǵartu isiniń úzdigi, partiya úiymynyń hatshysy, úiymdastyru meńgerushisi boldy. Ekeui de audan túrǵyndary ortasynda qúrmetke bólendi. Bir qyz, tórt úl ósirip, olardy tárbielep erjetkizdi.
– Ata-anamyz bizdiń jan-jaqty damyǵan adam bolǵanymyzdy qalady. Bizdi ár túrli úiirmeler men sektsiyalarǵa berdi. Gúlstan apa úide otyrsa da biz balabaqshaǵa bardyq. Birinshi synyptan bastap sauyqtyru jáne pioner lagerlerьine jiberip túrdy. Men, Qasen jáne Qanat muzyka mektebinde oqydyq, fortepьyano synybyn 7-synyppen bitirdim. 3-synypta maǵan fortepьyano satyp áperdi, búl ol kezde qymbat dúnie edi. Qasen men Qanat bayan synybynda oqydy. Olarǵa da aspap satyp áperdi. Sondai-aq, Qanat pen Dáulet balalar sport mektebinde oqyp, keiin sportshy bolyp, Almaty qalasyndaǵy dene shynyqtyru institutyna oquǵa tústi. Qanat keiin QazMU-diń tarih fakulьtetin bitirdi. Qasen fotosuretpen ainalysty jáne beineleu studiyasynda jaqsy suret saldy. «Jas tehnik» boldy, bayannan basqa gitarada oinady. Ol QazPI-diń kórkemgrafika fakulьtetin, Seiit QazPI-diń tarih fakulьtetin bitirdi. Qanat gitarada oinady, mektepte vokaldy-aspapty ansabmlь qúryp, muzyka jazdy, sambomen ainalysty. Men audandyq komsomol komitetinde júmys istei bastaǵanda, inilerimdi basqa qalalarǵa pioner lagerlerьine jiberuge múmkindik tudy. Sonymen qatar, olar turis retinde Máskeu, Leningradta boldy. Qazir olardyń otbasy, balasy, nemeresi bar. Kelinderim Bishat, Almagúl, Gúlnúr, Qarlyǵash ibaly, inabatty jandar bolyp kezdesti. SHeshemniń ákesi Aldabergen atamyz soǵysta qaitys bolypty. Óz ósietinde: «Úl bala bolsa meniń tegimdi berińder» degen eken. Sonymen inilerimniń jáne olardyń balalary Aldabergenovter bolyp jazylǵan, – deidi Bayan Qaiypbergenqyzy.
Bayan Qaiypbergenqyzy 1953 jyly 16 mamyrda Taldyqorǵan oblysy, Alakól audanynyń Úsharal qalasynda dúniege keledi. Úsharal qalasynyń Lenin atyndaǵy orta mektepti 1970 jyly bitirdi. Orta mektepte júrgende ákesi siyaqty jurnalist boluǵa talpyndy. Sol jyldary «Novaya jiznь» gazetinde, respublikalyq «Drujnye rebyata» gazetinde, tipti búkilodaqtyq «Pionerskaya pravda» gazetinde maqalalary jariyalana bastaǵan. Sondai-aq, mektep qabyrǵa gazetiniń redaktsiyalyq alqasynda bolyp, QazMU-diń jurnalistika fakulьtetine túsudi armandady. Biraq armany oryndalmasa da, Almaty qalasyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogikalyq institutyna túsip, ony 1974 jyly «orys tili jáne ádebiet» pániniń oqytushysy mamandyǵy boiynsha támamdady. Institutta Qazaqstan boiynsha bidaidyń qatty sorttaryn irikteu jáne ósirumen ainalysqan ataqty akademik Baraevtyń qyzy Svetlana Baraevanyń tárbiesin kórdi. Sonymen qatar, oqu baǵdarlamasyna kirmeitin túrli is-sharalar úiymdastyrdy. Máskeuge jáne Baltyq jaǵalauyna turistik komsomoldyq joldamamen bardy, SHymbúlaqqa tauǵa shyǵudyń bastamashysy boldy. Alakól, Andreev, Sarqan audandarynda dialektikalyq ekspeditsiyamen baryp, material jinap, ǵylymi júmystar jazyp, respublikalyq ǵylymi studentter konferentsiyasyna jiberildi. 2-kursta TSelinograd qalasyna, al 3-kursta Semei qalasyna ekspediyatsida bolyp, Qazaqstan komsomoly OK gramotalarymen marapattaldy. Qarajatyn únemdep qúndy kitaptar jinaumen ainalysty.
1984-1987 jyldary KOKP OK janyndaǵy Almaty Joǵarǵy partiya mektebinde oqyp, ony da nátijeli ayaqtady. Al 1974-1975 jyldary Úsharal qalasyndaǵy N. Krupskaya atyndaǵy orta mektepte orys tili jáne ádebiet pániniń múǵalimi bolyp júmys istep, óziniń bilimi men biligin shyńdady. Sol tústary onyń aldynan bilim alǵan oqushylar búginde Taldyqorǵan, Almaty jáne Qazaqstannyń basqa qalalarynda, Resei, Germaniya, SHeshenstanda túrady. Bári de bilikti maman bolyp erjetti. Áli de habarlasyp túrady. 1975 jyly mektep jastary men pionerler máseleleri boiynsha jetekshilik júrgizetin Qazaqstannyń LKJO Alakól audandyq komitetiniń hatshysy, 1977 jyly Qazaqstannyń LKJO Alakól audandyq komitetiniń birinshi hatshysy bolyp sailandy. Endi ómirdiń eń qyzyqty jáne tynymsyz shaǵy bastaldy. Pionerge qabyldau, mektep oqushylarynyń komsomol, pioner sletteri, lagerьler, jiyndar onyń kúndelikti ómirine ainaldy. Audandyq komsomol komitetiniń hatshysy ǵana emes, pioner úiymynyń audandyq keńesiniń tóraǵasy retinde de tynymsyz eńbektenuge tura keldi. Nátijesinde Búkilodaqtyq pioner úiymynyń 60 jyldyǵyna orai «Pionerlermen belsendi júmysy úshin» BLKJO OK belgisimen marapattaldy.
1983 jyly Alakól audandyq partiya komitetiniń ideologiyalyq máseleleri jóninde hatshy bolyp sailandy. KOKP taratylǵansha 1991 jyldyń tamyz aiyna deiin búl qyzmette 8 jyl júmys atqardy. Sol jyldardaǵy eń úlken jetistigi – shegaraly óńirdegi mádeni sharalardyń jandanuy men jauyngerlik dańq múrajailarynyń ashyluyna kóp eńbek etti. Elimiz táuelsizdik alǵannan keiin Taldyqorǵan oblystyq ákimdiginde keńesshi, aǵa referenti, Taldyqorǵan oblysynyń Almaty oblysyna qosyluyna bailanysty Taldyqorǵan qalasy ákimdiginiń ishki sayasat bóliminiń meńgerushisi, qalalyq bilim bóliminiń bastyǵy, Almaty oblysy boiynsha bailanys qyzmetkerleriniń salalyq kásiptik odaǵynyń tóraiymy bolyp san-salada qyzmet atqardy. Sol tústary Taldyqorǵan qalasy, Alakól audanynda, Taldyqorǵan jáne Almaty oblystarynda, QR kásipodaqtar Federatsiyasynda, «Kásipodaqtardyń dúniejúzilik Federatsiyasynyń» qoǵamdyq ómirine belsendi atsalysty. 15 jyl Alakól audandyq keńesiniń halyq deputaty, Alakól audanynyń komsomol, partiya organdarynyń jáne byurosynyń múshesi, Taldyqorǵan oblysy jáne Alakól audanynyń komsomol, partiya konferentsiyalarynyń delegaty, Qazaqstannyń LKJO 13-14 sъezinde, Qazaqstannyń bailanys qyzmetkerleriniń kásipodaǵy men Qazaqstan Respublikasynyń kásipodaqtar Federatsiyasynyń delegaty, Qazaqstan múǵalimder sъeziniń 2 márte delegaty bolyp sailandy. 2007 jyldan bastap 2015 jylǵa deiin QRFK Bas Keńesiniń múshesi, QR bailanys qyzmetkerleri kásipodaǵynyń atqaru komitetiniń múshesi, QR bailanys qyzmetkerleri kásipodaǵynyń ortalyq komiteti tóraǵasynyń shtattan tys orynbasary bolyp júmys atqardy.
Malaiziyadaǵy Kuala-Lumpur qalasynda Orta Aziya jáne Tynyq múhity óńirlerinen halyqaralyq áielderdiń, Túrkiyadaǵy Stambul qalasynda bailanysshylar men «Tyurkmetall» metallurgiya ónerkásibi mamandarynyń halyqaralyq sъezine qatysyp, mol tájiribe jinady. Japoniyanyń Nagasaki jáne Hirosima qalalary oqiǵalarynyń 45 jyldyǵyna arnalǵan «YUNI» dúniejúzilik kásipodaǵynyń halyqaralyq forumyna qatysty. Búginde oblystaǵy jáne Taldyqorǵan qalasyndaǵy qoǵamdyq júmystarǵa belsene aralasyp keledi.
Eńbeginiń nátijesin de kórdi. Alǵash mektepte ústaz bolyp júmys bastaǵannan búginge deiin kóptegen marapattyń iegeri atandy. Memleket basshylary men túrli ministrliktiń Alǵys haty men Qúrmet gramotalaryn, «Eńbek ardageri», «Kásibodaq ardageri» qatarly medalьdardiń iegeri ári «Qazaq KSR-iniń Úzdik aǵartushysy» jáne Alakól audanynyń Qúrmetti azamaty.
Joǵaryda jazylǵandar Bayan Rysbekovanyń ómiriniń qadau-qadau tústary ǵana. Biraq tútas ómirin eliniń órkendeui men óńirdiń damuyna arnaǵan jannyń ár jetistigi eskerusiz qalmaityny anyq. Jyldar jyljyp, uaqyt ótken saiyn onyń qúny artyp, baǵasy da qymbattai bermek.
Qajet Andas,
«Jetisu» gazeti, №50, senbi, 1 mamyr 2023
