قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىنا جاردەمدەسكەن. الاشورداشىلاردىڭ ساياسي ىسكە ارالاسۋىنا، ۇلكەن مىنبەرلەرگە كوتەرىلۋىنە، ورىس پاتشاسىنىڭ الدىنا بارىپ، ەلدىڭ جايىن ايتۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرعان. باسىنا كۇن تۇسكەندەرىنە بار بايلىعىن بەرىپ، قۇتقارىپ الىپ وتىرعان. باي-باعلانداردىڭ كوبى قازاق دالاسىنان مەكتەپ اشىپ، مەشىت سالدىرعان. سونىڭ ءبىرى – جاڭاباي قۇدايبەرگەنۇلى.
ول 1865 جىلى قارادالا ءوڭىرى، قىرعىزساي دەگەن جەردە تۋعان. جاڭاباي ءوز زامانىنىڭ بەدەلدى، كوپشىلىككە ءسوزى ءوتىمدى، شەشەن، دۇنيەتانىمى كەڭ ءبيى بولعان. الاشتىڭ اتىمتايى كىشكەنە كەزىنەن-اق زەرەكتىگىمەن تانىلادى. بىلسەم-كورسەم، ەلگە پايدامدى تيگىزسەم دەگەن نيەتى بالا كەزىنەن بايقالادى. وقۋ-بىلىمگە، الەمنىڭ جاقسىسىن بويىنا سىڭىرۋگە قۇشتار بولادى. ونى ۇلىلاردان الباندار ەلىنە قىدىرىپ بارعان جىر الىبى جامبىل بايقايدى. اقىن ەلجاندى جىگىتپەن قارقارادا كەزدەسەدى. ول كەزدە جاڭاباي بار-جوعى 25 جاستا ەكەن.
جانارىندا وتى بار، قازاقتىڭ الدىڭعى قاتارلى ازاماتى كورەگەن جامبىلدىڭ نازارىن بىردەن وزىنە اۋدارادى. جامبىلدى قارقاراعا بارعان ساپارىندا جاڭابايدىڭ اكەسى كۇتىپ الىپ، قۇرمەت كورسەتەدى. البان ەلى جىر ءدۇلدۇلىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتقان. قۇدايبەرگەن جاي ادام ەمەس، ءبىر باسىنا بىرنەشە ونەر قونعان سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ازامات ەكەن. داۋلەتى مەن ساۋلەتى جاراسقان، داڭقىنا اقىلى ساي ەل ەركەسى كورىنەدى. قوس ونەرپاز ءانشى، كۇيشىلەردى جيناپ، ەلدى ءان مەن جىرعا بولەيدى. جايلاۋداعى توي اۋەنمەن ارلەنەدى. قۇدايبەرگەن حانكەلدى باتىردىڭ اكەسىنە تارتا تۋعان جاراتىلىسى ەرەكشە جان ەكەن. اتتى ادام ءتۇسىپ، جاياۋ ادام جاتىپ قارايتىن كەلبەتتى بولىپتى. قۇدايبەرگەننىڭ جارى سۋاننان شىققان اجىبەك قاجىنىڭ قىزى – بالداي. ول – ەمشى، مىقتى شيپاگەر، كوپشىلىكتىڭ العىسىن العان جان. وسىنداي قوس تەكتىدەن تۋعان جاڭاباي وڭاي بولسىن با؟! جامبىل جاڭابايدىڭ زەرەكتىگىنە ءتانتى بولادى. ەلدىڭ جوعىن جوقتايتىن ازاماتتىڭ بولاشاعىن بولجايدى. «اقىنعا قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي» دەمەكشى، جاس جىگىتكە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن ولەڭمەن جەتكىزەدى. ولەڭدى تاريحشى، جۋرناليست قۇرمان قوجا-احمەت العازىۇلى شارعىن اقىننان جازىپ العان ەكەن. وندا:
جاڭاباي جاس ارىستان، ءوزى شەشەن،
ورىس، قىتاي، ۇيعىردىڭ ءتىلىن بىلگەن.
قاشقار، موڭعول، قىتاي مەن رەسەيدىڭ،
يران، يراك، تۇرىكتىڭ جەرىن كورگەن.
ارالاپ الاتاۋلىق قىرعىز ەلىن،
وزبەك، تۇرىكمەننىڭ كورگەن جەرىن.
ءسىبىر، التاي، اتىراۋ، كاۆكاز، قىرىم،
قازاقتىڭ ارالاعان تاۋ، تاس، ءتورىن.
ەستىدىم جاڭابايدىڭ جۇرگەن جولىن،
جاڭاباي جىگىت ەكەن اسقان دارىن.
بايقايتىن الدى-ارتىن، وڭ مەن سولىن،
قازاقتىڭ ماڭدايىنا تۋعان بالا،
جاڭاباي قالار ماڭگى ەل ەسىندە.
بۇل ولەڭ كوپتىڭ اۋزىندا تارالىپ، جاڭابايدىڭ اقىلعا كەنىشتىگى، ابىرويى التى الاشقا تانىلادى.
جاڭاباي جىگىت شاعىندا اجىبەك ناعاشىسىنىڭ تاربيەسىن كوپ كورەدى. اتاسى مەدرەسەدەن ءدارىس العىزىپ، نەمەرەسىنىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىن ويلايدى. ناعاشى اتاسىنىڭ ىقپالىمەن قاشقار، موڭعول، قىتاي، ءسىبىر، رەسەي، ورتا ازيا، قىرىم، كاۆكاز، اۋعان، يران، يراك، تۇرىك جەرلەرىن ارالاعان. جاستايىنان تالاپتانىپ، ەل-جەر كورىپ، بويىنا بار جاقسى قاسيەتتى جينايدى. كورە-كورە كوسەم بولۋعا ۇمتىلادى. وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلدەردى كورىپ، كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق قازاقتىڭ سانىن كوبەيتسەم دەگەن وي تۇيەدى. وقۋ-ءبىلىم بار جۇرتتار تاستان ساراي سالدىراتىنىن باعامدايدى. جاڭاباي قۇدايبەرگەنۇلى اراب، ورىس، قىتاي، موڭعول تىلدەرىن مەڭگەرگەن. ول ساياحاتشى عالىم، ساياساتشى بولعان. قازاقتىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان. سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردى ساتىپ الىپ، وقىپ، زەردەلەگەن. جيعان-تەرگەنىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ، توعىزبۇلاقتان قازاق-ورىس مەكتەبىن اشقان. وندا بالالاردىڭ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداۋىنا جاعداي جاساعان.
«الاش اتىمتايلارى» ايدارىمەن جازىلاتىن ماقالا جايلى ىزدەنۋ بارىسىندا جاڭاباي ءبيدىڭ ۇرپاعى ەربول ابدىرەشوۆپەن سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول اتاسى جاڭابايدىڭ قازاقتىڭ ۇلىلارى اباي قۇنانباەۆ پەن ىبىراي ءالتىنساريندى ىزدەپ بارىپ، بالا وقىتۋ ماسەلەسىن اقىلداسقانىن ايتتى. قازاق بالالارىن ورىس، اراب تىلدەرىندە وقىتۋعا كۇش سالعانىن ناقتى دەرەكتەرمەن ايتىپ بەردى.
ەربول ساۋلەۇلى اتا-باباسى جايلى: «اجىبەك بابامىز 1885 جىلى قاجىلىققا بارىپ كەلىپ، 1886 جىلى مەشىت سالۋ تۋرالى ويىن كوپكە بىلدىرگەن. سول كەزدە جاڭابايدىڭ ۇيىنە قىدىرىپ كەلىپ، مەكتەپ پەن ءۇيدىڭ قۇرىلىس جوسپارىن جاساپ جاتقان قىتاي ساۋلەتشىسى حون پيككە جاركەنت مەشىتىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق جوسپارىن جاساتادى. ءۋاليباي احۋنوۆ مەشىتتىڭ رۇقسات قاعازدارىن دايىندايدى. قۇرىلىس جۇمىسى ءۇشىن قالجات جاقتان شىرشالار دايىندالعان. اعاشتى تەمىربەك، سالامات، مەيىرماندار جيناپ، ءۋاليبايدىڭ پارومىنا تيەپ جىبەرىپ وتىرعان. جەردى تەگىستەۋمەن مۇقا بولىستىڭ ادامدارى اينالىسقان. مەشىتتىڭ قۇرىلىسىنا جاڭابايدىڭ دوسى سالامات اكرامۇلى ارالاسىپ، سامارقاننان شەبەرلەر جالداپ، الىپ كەلگەن. كوپتىڭ تىلەۋى جانە اتسالىسۋىمەن 1892 جىلى مەشىت سالىنىپ، قىتاي ساۋلەتشىسى حون پيك مول ولجامەن ەلىنە قايتقان.
جاڭاباي باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنا بارىپ ءجۇرىپ رۇقسات الىپ، 1897 جىلى 47 بولمەلى قازاق-ورىس مەكتەبىن اشقان. ول 1913 جىلى رومانوۆتاردىڭ 300 جىلدىق تويىنا ءۋاليباي احۋنوۆپەن بىرگە بارىپ، سول جەردە ءاليحان بوكەيحانوۆپەن تانىسادى. الاشورداشىلارمەن ارالاسۋ بارىسىندا ساياسي كوزقاراسى قالىپتاسادى. ەل مۇددەسىنە بۇرىنعىدان دا الاڭداپ، «ايقىن»، «قازاق» گازەتتەرىن ۇزبەي الىپ وقىپ، پىكىرىن پىسىرە تۇسەدى. كەيىننەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دايىندالىپ، ءىنىسى تەمىربەك قۇدايبەرگەنۇلى مەن ۇلكەن ۇلى سالاماتتى قارۋ-جاراق اكەلۋگە قىتايعا جىبەرەدى. بىراق، كوتەرىلىس جەڭىلىسپەن اياقتالىپ، ءوزى ءىستى بولادى. اقىرى ورىس جەندەتتەرىنىڭ قولىنان قازا تابادى. سالعان مەكتەبىن كەيىننەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەڭسەسىنە اينالدىرادى. بەرتىندە، ياعني، 1990 جىلدارى تاريحي جادىگەردى جەرگىلىكتى باسشىلار تۇك قالدىرماي تالقانداپ، قۇلاتىپ تاستادى» دەپ سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىن وكىنىشپەن ەسكە الدى. بىراق الاش اتىمتايلارىنىڭ ۇلت ءۇشىن جاساعان جاقسىلىعى، يگىلىكتى ءىسى ۇمىتىلماق ەمەس. ونى وسىلايشا جازىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ، قاعاز بەتىندە قالدىرىپ، ۇلىقتاپ وتىرامىز دەگىم كەلەدى.
بۇگىندە شونجىداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە جانە سول جەردەگى ءبىر كوشەگە جاڭاباي قۇدايبەرگەنۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلىپ، ەسكەرتكىش ورناتىلعان. قارقارادا «ەرەۋىلتوبە» دەگەن قاسيەتتى توبەدە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر توپ باسشىسىنا ەسكەرتكىش ورناتىلعان. سول ەسكەرتكىشكە جاڭاباي قۇدايبەرگەنوۆ ەسىمى التىن ارىپپەن ويىلىپ جازىلعان. الاشتىڭ اتىمتايى حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەنى ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالاتىنىنىڭ دالەلىندەي سانادا جاڭعىرادى. قيىن-قىستاۋ كەزدە قاراڭعى قازاقتىڭ كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعان ۇلكەن جۇرەكتىلىگى مەن ەلجاندىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ.
گۇلجان تۇرسىن
جاريالاندى. –تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №130. 2021. -6 ب.











