Qazaq jastarynyń shetelderde bilim aluyna járdemdesken. Alashordashylardyń sayasi iske aralasuyna, úlken minberlerge kóteriluine, orys patshasynyń aldyna baryp, eldiń jaiyn aituyna múmkindik tudyrǵan. Basyna kún túskenderine bar bailyǵyn berip, qútqaryp alyp otyrǵan. Bai-baǵlandardyń kóbi qazaq dalasynan mektep ashyp, meshit saldyrǵan. Sonyń biri – Jańabai Qúdaibergenúly.
Ol 1865 jyly Qaradala óńiri, Qyrǵyzsai degen jerde tuǵan. Jańabai óz zamanynyń bedeldi, kópshilikke sózi ótimdi, sheshen, dúnietanymy keń bii bolǵan. Alashtyń atymtaiy kishkene kezinen-aq zerektigimen tanylady. Bilsem-kórsem, elge paidamdy tigizsem degen nieti bala kezinen baiqalady. Oqu-bilimge, álemniń jaqsysyn boiyna sińiruge qúshtar bolady. Ony úlylardan albandar eline qydyryp barǵan jyr alyby Jambyl baiqaidy. Aqyn eljandy jigitpen Qarqarada kezdesedi. Ol kezde Jańabai bar-joǵy 25 jasta eken.
Janarynda oty bar, qazaqtyń aldyńǵy qatarly azamaty kóregen Jambyldyń nazaryn birden ózine audarady. Jambyldy Qarqaraǵa barǵan saparynda Jańabaidyń ákesi kútip alyp, qúrmet kórsetedi. Alban eli jyr dúldúlin erekshe qúrmet tútqan. Qúdaibergen jai adam emes, bir basyna birneshe óner qonǵan segiz qyrly, bir syrly azamat eken. Dáuleti men sáuleti jarasqan, dańqyna aqyly sai el erkesi kórinedi. Qos ónerpaz ánshi, kúishilerdi jinap, eldi án men jyrǵa bóleidi. Jailaudaǵy toi áuenmen árlenedi. Qúdaibergen Hankeldi batyrdyń ákesine tarta tuǵan jaratylysy erekshe jan eken. Atty adam túsip, jayau adam jatyp qaraityn kelbetti bolypty. Qúdaibergenniń jary suannan shyqqan Ájibek qajynyń qyzy – Baldai. Ol – emshi, myqty shipager, kópshiliktiń alǵysyn alǵan jan. Osyndai qos tektiden tuǵan Jańabai ońai bolsyn ba?! Jambyl Jańabaidyń zerektigine tánti bolady. Eldiń joǵyn joqtaityn azamattyń bolashaǵyn boljaidy. «Aqynǵa qara sózden óleń ońai» demekshi, jas jigitke degen ystyq yqylasyn óleńmen jetkizedi. Óleńdi tarihshy, jurnalist Qúrman Qoja-Ahmet Alǵazyúly SHarǵyn aqynnan jazyp alǵan eken. Onda:
Jańabai jas arystan, ózi sheshen,
Orys, qytai, úiǵyrdyń tilin bilgen.
Qashqar, Mońǵol, Qytai men Reseidiń,
Iran, Irak, Túriktiń jerin kórgen.
Aralap alataulyq qyrǵyz elin,
Ózbek, Túrikmenniń kórgen jerin.
Sibir, Altai, Atyrau, Kavkaz, Qyrym,
Qazaqtyń aralaǵan tau, tas, tórin.
Estidim Jańabaidyń júrgen jolyn,
Jańabai jigit eken asqan daryn.
Baiqaityn aldy-artyn, oń men solyn,
Qazaqtyń mańdaiyna tuǵan bala,
Jańabai qalar máńgi el esinde.
Búl óleń kóptiń auzynda taralyp, Jańabaidyń aqylǵa kenishtigi, abyroiy alty Alashqa tanylady.
Jańabai jigit shaǵynda Ájibek naǵashysynyń tárbiesin kóp kóredi. Atasy medreseden dáris alǵyzyp, nemeresiniń bolashaǵynyń jarqyn boluyn oilaidy. Naǵashy atasynyń yqpalymen Qashqar, Mońǵol, Qytai, Sibir, Resei, Orta Aziya, Qyrym, Kavkaz, Auǵan, Iran, Irak, Túrik jerlerin aralaǵan. Jastaiynan talaptanyp, el-jer kórip, boiyna bar jaqsy qasietti jinaidy. Kóre-kóre kósem boluǵa úmtylady. Órkenietke úmtylǵan elderdi kórip, kókiregi oyau, kózi ashyq qazaqtyń sanyn kóbeitsem degen oi túiedi. Oqu-bilim bar júrttar tastan sarai saldyratynyn baǵamdaidy. Jańabai Qúdaibergenúly arab, orys, qytai, mońǵol tilderin meńgergen. Ol sayahatshy ǵalym, sayasatshy bolǵan. Qazaqtyń tarihyn zertteumen ainalysqan. Sirek kezdesetin kitaptardy satyp alyp, oqyp, zerdelegen. Jiǵan-tergenin el igiligine júmsap, Toǵyzbúlaqtan qazaq-orys mektebin ashqan. Onda balalardyń bilim nárimen susyndauyna jaǵdai jasaǵan.
«Alash atymtailary» aidarymen jazylatyn maqala jaily izdenu barysynda Jańabai bidiń úrpaǵy Erbol Ábdireshovpen sóilesudiń sáti tústi. Ol atasy Jańabaidyń qazaqtyń úlylary Abai Qúnanbaev pen Ybyrai Altynsarindi izdep baryp, bala oqytu máselesin aqyldasqanyn aitty. Qazaq balalaryn orys, arab tilderinde oqytuǵa kúsh salǵanyn naqty derektermen aityp berdi.
Erbol Sáuleúly ata-babasy jaily: «Ájibek babamyz 1885 jyly qajylyqqa baryp kelip, 1886 jyly meshit salu turaly oiyn kópke bildirgen. Sol kezde Jańabaidyń úiine qydyryp kelip, mektep pen úidiń qúrylys josparyn jasap jatqan qytai sáuletshisi Hon Pikke Jarkent meshitiniń arhitekturalyq josparyn jasatady. Uálibai Ahunov meshittiń rúqsat qaǵazdaryn daiyndaidy. Qúrylys júmysy úshin Qaljat jaqtan shyrshalar daiyndalǵan. Aǵashty Temirbek, Salamat, Meiirmandar jinap, Uálibaidyń paromyna tiep jiberip otyrǵan. Jerdi tegisteumen Múqa bolystyń adamdary ainalysqan. Meshittiń qúrylysyna Jańabaidyń dosy Salamat Akramúly aralasyp, Samarqannan sheberler jaldap, alyp kelgen. Kóptiń tileui jáne atsalysuymen 1892 jyly meshit salynyp, qytai sáuletshisi Hon Pik mol oljamen eline qaitqan.
Jańabai Batys Sibir general-gubernatoryna baryp júrip rúqsat alyp, 1897 jyly 47 bólmeli qazaq-orys mektebin ashqan. Ol 1913 jyly Romanovtardyń 300 jyldyq toiyna Uálibai Ahunovpen birge baryp, sol jerde Álihan Bókeihanovpen tanysady. Alashordashylarmen aralasu barysynda sayasi kózqarasy qalyptasady. El múddesine búrynǵydan da alańdap, «Aiqyn», «Qazaq» gazetterin úzbei alyp oqyp, pikirin pisire túsedi. Keiinnen últ-azattyq kóterilisine daiyndalyp, inisi Temirbek Qúdaibergenúly men úlken úly Salamatty qaru-jaraq ákeluge Qytaiǵa jiberedi. Biraq, kóterilis jeńilispen ayaqtalyp, ózi isti bolady. Aqyry orys jendetteriniń qolynan qaza tabady. Salǵan mektebin keiinnen Keńes ókimetiniń keńsesine ainaldyrady. Bertinde, yaǵni, 1990 jyldary tarihi jádigerdi jergilikti basshylar túk qaldyrmai talqandap, qúlatyp tastady» dep solaqai sayasattyń saldaryn ókinishpen eske aldy. Biraq Alash atymtailarynyń últ úshin jasaǵan jaqsylyǵy, igilikti isi úmytylmaq emes. Ony osylaisha jazyp, úrpaqtan-úrpaqqa jalǵastyryp, qaǵaz betinde qaldyryp, úlyqtap otyramyz degim keledi.
Búginde SHonjydaǵy qazaq orta mektebine jáne sol jerdegi bir kóshege Jańabai Qúdaibergenúlynyń esimi berilip, eskertkish ornatylǵan. Qarqarada «Ereuiltóbe» degen qasietti tóbede últ-azattyq kóterilisiniń bir top basshysyna eskertkish ornatylǵan. Sol eskertkishke Jańabai Qúdaibergenov esimi altyn árippen oiylyp jazylǵan. Alashtyń atymtaiy halqyna adal qyzmet etkeni el esinde máńgi saqtalatynynyń dálelindei sanada jańǵyrady. Qiyn-qystau kezde qarańǵy qazaqtyń kógine órmelep shyǵyp kún bolǵan úlken júrektiligi men eljandylyǵyna tánti bolasyń.
Gúljan TÚRSYN
Jariyalandy. –Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №130. 2021. -6 b.
