ەلى مەن اتامەكەن جەرى ءۇشىن اتتان تۇسپەي، قولىنا قارۋ الىپ باسقىنشىلارعا قارسى قايمىقپاي قارسى تۇرعان، الاشوردانى قازاعىمنىڭ ءتول مەملەكەتى دەپ تانىپ كومەك قولىن سوزىپ قولداعان، جاركەنت وڭىرىندە ءتىرى كۇنىندە اتى اڭىزعا اينالعان بىرەگەي تۇلعا مۇقا بولىس (مۇقامەتجان) اجىبەكۇلى تۋرالى ءالى تالاي ەستەلىكتەر جازىلارى ءسوزسىز. ءارى قاراي وسى ءبىر ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان ايتۋلى تۇلعا جايلى ءوزىمنىڭ جيناستىرىپ جۇرگەن دەرەكتەرىمە كەزەك بەرەيىن:
مۇقانىڭ اكەسى اجىبەك قاجىلىققا بارعان، ءىنىسى تۇرىسبەك ەكەۋى دە ءوز داۋىرىندە جاركەنت ءوڭىرىنىڭ اتاقتى باي-قۋاتتىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن العان ناعىز شىنجىر بالاق، شۇبار ءتوس جاندار بولدى. قاجى اكەسىنىڭ دە كوزى اشىق ساۋاتى ءبىر باسىنا جەتەرلىك، زاماننىڭ تامىر سوعىسىن باعامداي بىلەتىن ۇلكەن اقىل-ويدىڭ يەسى ەدى. ءىرى باي بولعان 3000 جىلقى،10 مىڭ قوي، 1000 ءىرى قارا،100 تۇيەسىنىڭ ءوزى، وسىنشاما بايلىعى ەستىگەن ادامنىڭ ەسىن الاتىن. جانە دە 50 پار اتتى، 20-داي ءبىر اتتى ارباسىمەن كەرۋەن جۇرگىزىپ الىس-جاقىنمەن ساۋدا-ساتتىق جاساسادى. اعايىندى ەكەۋى پاتشالىق رەسەي تۇسىنداعى گەنەرال كولپاكوۆسكييدىڭ كەزىندە بۇكىل ىلە ءوڭىرى قازاقتارىنا ادۋىندىبيلىك جۇرگىزىپ، ايماققا اتى شىققان. سول بايلىقتىڭ ارقاسىندا ەرتە ەل تانىپ، جەر تانىپ مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى قاجىلىققا مەككەگە-مەدينەگە بارىپ كەلەدى. مەككەدەن قاجىلىقتان كەلگەن سوڭ:
– «قاجى بولدىم، مۇسىلماننىڭ ءبىر پارىزى رەتىندە مەشىت سالدىرۋ ءلازىم»، – دەپ، «جاركەنت قالاسىندا مەشىت، مەدرەسە سالۋ باستاماسىن العاش كوتەرگەن ادام»-دەگەن ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن قاناتتى سوزدەرى بار.
اجىبەكتەن تاراعان بالالار – مۇقا (مۇقامەتجان)، مۇستافا، جاھۋدا، ءۋالي، ءماجيت، حاميت، بەكسۇلتان، ابدراحىم تورە.
زامانىندا اجىبەك قاجى گەنەرال كولپاكوۆسكييمەن وتە جاقىن ارالاسقانىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. سودان، 1881 جىلعى پەتەربۋرگ كەلىسىمىنەن كەيىن گەنەرال قۇلجا قالاسىن تاستاپ شىعادى، سوندا ونىمەن بىرگە قىتاي بيلىگىنەن سەسكەنگەن اجىبەك تە قورعاستان بەرى وتەردە، قىزايعا بيلىك ەتكەن رابات تورەنىڭ قارىنداسىن الىپ قاشىپ كەلەدى. مىنە، وسى تورەنىڭ قارىنداسىنان تۋعان ۇلكەن ۇلدىڭ ەسىمى – بەكسۇلتان، ودان كەيىنگى كىشىسى ابدراحىمعا ناعاشىسىنىڭ قۇرمەتىنە «تورە» دەگەن ەسىمدى قوسىپ بەرىپ، بۇكىل سۋان «ءابدراحىم تورە» اتاپ كەتكەن ەكەن. ءوسىپ-ءونىپ ەكى ۇلكەن ايماقتا تۇراتىن – بايتۇگەي، توعارىستان بولىپ بولىنەتىن سۋان ەلىنە، شامامەن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ سوڭىندا اتاقتارى اۋماققا ءمالىم ستامشال مەن مۇقا بولىستار بيلىك جۇرگىزگەن ەكەن.
جاسىنان العىر، زەرەك بولىپ وسكەن مۇقا 16 جاسىندا اتالعان سۋاننىڭ بايتۇگەي اتاسىنان تارالعان ۇرپاقتارعا بولىس بولىپ سايلانادى. توعارىستان جۇرتى – ستامشال بولىستىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ارادا ايبارىنان ءدۇيىم ەل قايمىعاتىن مۇقانىڭ ءوزى دە تۇرمەگە قامالىپ شىققان دەگەن دەرەكتەر بار. ەندى بىزدەگى قولدا بار ەستەلىكتەر بويىنشا ول وقيعا مىناداي بولعان سىڭايلى…
اتىكەي ءوزىم اتىم، زاتىم قويكە،
قويكەدەن جاقىن بولعان قۋ بەردەڭكە.
جابىلىپ قىتاي، سىبە، قالىڭ كەرجاق،
اتىسىپ قىلا الماعان ول دا ەشتەڭكە! – دەپ، ءوز ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەپ كەتكەن ايگىلى مۇقانىڭ اتالاس تۋىسى ءوزى اقىنجاندى، ءوزى مەرگەن، ءوزى جاۋجۇرەك اتىكە باتىرمەن بايلانىستىرادى. ول بۇكىل جەتىسۋدىڭ سۋان-قىزاي-نايمان-جالايىرى ارداقتاپ توبەسىنە كوتەرگەن، ەلىنىڭ، جەرىنىڭ نامىسى ءۇشىن اتقا قونىپ ۇلتىنىڭ كەگىن قۋعان قاھارمان تۇلعا. تاپ سول ءبىر الماعايىپ داۋىردە قازاققا قورلىق كورسەتىپ، تىزەسى باتقان – ورىس، قىتاي، سىبە-سولاڭ، قالماقتارعا قىرعيداي تيگەن ارۋاقتى باتىر اتىكەي قازاقبايۇلى تۋرالى جازىلعان عابدۋللا بالابەكۇلى باينوسەروۆتىڭ «اتىكەي باتىر» اتتى كىتابىندا بۇل ۋاقيعا مىناداي بولىپ سۋرەتتەلەدى:
«قازاقبايدىڭ بالاسى اتىكەي باتىر، بالا كەزىندە اتالاس تۋىسى مەنىڭ اتام باينوسەردىڭ قولىندا بولىپتى. اتىكەي باينوسەردىڭ ۇلى وتاربەكپەن قۇرداس ەكەن… بىردە اتىكەي باينوسەر اتاما كەلىپ:
– «اتا، ماعان وتاربەكتى قوسىپ بەرىڭىز، ساتاي تۇردىنى ولتىرگەن قىتايداعى سىبە مىڭامبىدان كەك الىپ قايتامىز» دەيدى.
ءسويتىپ، وتاربەك اتىكەي توبىمەن بىرگە كەتەدى. ەگىنگە سۋ ۇستاپ جاتقان مەزگىل ەكەن، استىندا كوك جورعا اتى، موينىنا اسىنعان قىلىشى بار مىڭامبىنىڭ ءوزى ايدىڭ جارىعىمەن جۇمىسشىلارىنا سۋ ۇستاتىپ جۇرسە كەرەك. اتىكەي ەرتىپ بارعان ادامدارىن ءبىر وزەككە قالدىرىپ، ءوزى جالعىز قالىڭ ءشيدىڭ اراسىمەن قۇلاق باسىنا بارىپ ارىقتاعى سۋدى باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرىپ، سوندا جاسىرىنىپ مىڭامبىنىڭ كەلۋىن كۇتىپ جاتادى. ءبىر كەزدە كوك جورعا اتپەن مىڭامبى كەلىپ، اتتان تۇسە قالىپ، سۋدى بۇرعالى جاتقاندا تارپا باس سالىپ، قانجارمەن كەڭىردەكتەن باۋىزداپ جىبەرەدى. اي سۇتتەي جارىق ەكەن، مىڭامبىنىڭ كەڭىردەگىنەن اققان قان اسپانعا شاپشىپ جاتتى دەيدى. سول كەزدە اتىكەي:
– «تۇردى اعامنىڭ كەگى ءۇشىن!»، – دەپ، شاپشىپ جاتقان قاننان ۇرتتاپ جۇتىپ جىبەردى دەيدى.
كوك جورعا اتتى جەتەلەپ، سىبەنىڭ موينىنداعى قىلىشىن الىپ، اتىكەي اۋىلعا كەلەدى. كوك جورعا اتتى باينوسەر اتاما، قىلىشتى مۇقا بولىسقا بايلايدى. …قىلىشتى مۇقا بولىس ۇستاپ ءجۇرىپتى. اتىكە قايتىس بولعاننان كەيىن، سىبەلەر مۇقا ۇستاپ جۇرگەن قىلىشتى تانىپ، جاركەنت ۇيەزىنىڭ باستىعىنا:
– «مىڭامبىنى ولتىرگەن مۇقا، ايعاعىمىز بار»، – دەپ ارىزدانادى.
سويتسە، قىلىشتىڭ سابىنىڭ ىشىندە مىڭامبىنىڭ اتى جازىلىپ، ءمورى باسىلعان قاعاز بار ەكەن. ايعاق دالەلدەنىپ، مۇقا ءىستى بولىپ، قاراعاندىعا جەر اۋدارىلعان ەكەن. ءۇش جىل ورتا ءجۇز تۋىستارىنىڭ اراسىندا بولىپ، ول جەردەگى داۋ-دامايدى شەشۋگە ارالاسىپ، ادىلدىگىمەن ورتا ءجۇز ەلىنىڭ قۇرمەتىنە يە بولىپتى. جەر اۋدارىلعان مەرزىمى اياقتالعاندا، الدىنا مال سالىپ، قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالىپتى. 1910 جىلى ەلگە ورالىپ، قايتا بولىس بولعان ەكەن». (ع.ب. باينوسەروۆ، «اتىكەي باتىر» كىتابى، «اسىل كىتاپ» باسپاسى، 2014. 2-3 بەتتەر.)
وسى جەردە ءسال شەگىنىس جاساپ، مۇقا بولىستىڭ بولشەۆيكتەر كەلمەي تۇرعان كەزدەگى ومىرىنەن ءبىرشاما مالىمەتتەر بەرىپ وتەيىك:
مىنا ءبىر پاتشالىق رەسەي كەزىندەگى ارحيۆ قۇجاتىندا مۋحامەدجان اجيبەكوۆ 1898 – 1900 جىلدارى جاركەنت ۋەزىنىڭ بايتۇگەي ۇرپاقتارىنىڭ بولىسى بولعاندىعىن كورەمىز.
ەل اۋزىنداعى ەستەلىكتەر بويىنشا:
– «مۇقا 16 جاسىنان بولىس بولعان» دەگەن دەرەكتەر ءجيى قايتالانادى.
دەمەك، مۇقا بولىستىڭ تۋعان جىلى شامامەن 1870 جىلعا (وسى دەرەكپەن) تۋرا كەلەدى ەكەن. ارينە، ءالى دە تولىقتاي زەرتتەپ، زەردەلەۋ قاجەت-اق!…
ال، «بولىستىق» – ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا توقتالار بولساق – قازاق جەرىن پاتشالىق رەسەيدىڭ كۇشتەپ وتارلاۋى زامانىنداعى جاڭادان ەنگىزىلگەن اۋماقتىق اكىمشىلىك ءبولىنىسى، ول ۋەزدىڭ باسشىلىعىنا باعىنىشتى اكىمشىلىك ايماق بولىپ تابىلاتىن. بۇل تەرريتوريالىق اۋماقتىڭ قۇرىلۋ ماقساتى – رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى حاندىق بيلىگىن جويىۋمەن قاتار وتارلىق بيلىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ويلاستىرىلعان ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل ەدى.
سول كەزەڭدەگى جاڭا قابىلدانعان جارعى بويىنشا:
ءبىر اۋىل – 50-70 تۇتىننەن؛
ءبىر بولىستىق – 10-15 اۋىلدان؛
ال، ءار ۋەزدىڭ قۇرامى – 15-20 بولىستىقتان قۇرىلدى.
(ءتىزىم بويىنشا ەكىنشى تۇر)

سونىمەن قاتار پاتشا ۇكىمەتى جۇرگىزگەن 1867-1868 جىلدارى رەفورماعا سايكەس بولىستاردىڭ قۇرامىنا ارقايسىسى 100-200 تۇتىننەن تۇراتىن شارۋاشىلىق اۋىلدار كىردى. مۇنداي اۋىلداردىڭ سانى 1000 تۇتىننەن 3000 تۇتىنگە دەيىن باردى. بولىستاردىڭ بارىندە اكىمشىلىك ايماققا جاتاتىندىقتان وزىندىك شەكاراسى بەكىتىلىپ، قۇرامىنداعى حالىق بۇل ەرەجەلەردى قاتاڭ تۇردە ساقتاپ وتىردى. ال، مۇقا بولسا ءدال سول ۋاقىتتا سۋان قازاقتارى راسىنداعى ەڭ بەدەلدى دە ساۋاتتى بولىستاردىڭ ءبىرى بولدى.
ماسەلەن، سوناۋ حح عاسىر باسىنداعى ساناۋلى عانا زيالىلىر قاتارىنا جاتاتىن، كەزىندە كازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مالدارىگەرلىك فاكۋلتەتىن بىتىرگەن قازاقتىڭ ءبىلىمدى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى تۇبەك اتاۋىتوۆپەن (ت. رىسقۇلوۆتىڭ قايىن اتاسى) 1914-1916-جىلدارى جاركەنت كالاسىندا ۋەزدىك مال دارىگەرى بولىپ تۇرعان شاعىندا جەرگىلىكتى مۇقا بولىسپەن ۇلكەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناس جاساپ، جاقسى ارالاسقاندىعى جايىندا دا دەرەكتەر ايتىلادى.
ول ءوزىنىڭ وجەتتىگى مەن اقىلدىلىعى، ايلاكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جاركەنت ۋەزىندە عانا ەمەس، جەتىسۋ گۋبەرنياسىندا بەدەلى ۇستەم بولىپ، كوزى تىرىسىندە ورىس بوداندىعىنا ەش باعىنباعان جان. قالا اكىمشىلىگىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان مۇقا بولىس جاركەنت مەدىرەسەسىندە قازاق بالالارىنىڭ وقىپ، ءبىلىم الۋىنا مەيىلىنشە ىقپال ەتىپ، ۇدايى قارجى جانە مال جاعىنان قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان. ءسويتىپ، قاجەت كەزىندە مۇقا گەنەرال-گۋبەرناتورمەن، باسقا دا بيلىك وكىلدەرىمەن ءتىل تابىسىپ، دەربەس ءوز ساياساتىن جۇرگىزە ءبىلدى.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى 1913-1916 جىلدارى جاركەنت وڭىرىندەگى – بۇرحان، كوكتال، تالدى، تىشقان، شەجiن، سارىبەل سياقتى تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن شۇرايلى جەرلەرگە كوشىپ كەلۋشى كازاك-ورىستار لەگىنىڭ قاراسى جىلدان-جىلعا ارتىپ، كوبەيىپ، تۇبەگەيلى ورنىعىپ يە بولىپ قالۋدىڭ قامىن جاسايدى. وتارشىلدىقتىڭ وزبىر ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى رەسەي تاراپىنان اشىقتان-اشىق جۇرگىزىلىپ كۇشەيگەن كەز. ماسەلەن، تاشكەنتتەگى گەنەرال-گۋبەرناتور كۋروپاتكين تارتىپ الىنعان جەردىڭ بارلىعىن كازاك-ورىستارعا الىپ بەرۋ جونىندە ارنايى بۇيرىق شىعارادى. ول پارمەن بويىنشا جاركەنت ۋەزىندەگى 4574 شارۋاشىلىقتىڭ قولاستىنداعى جەردى تۇگەلگە جۋىق جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان كۇشپەن تارتىپ الىپ، وزدەرىن ەشقانداي كەلىسىمسىز نارىن ولكەسىنە كەشىرىپ، جەر اۋدارۋدى جوسپارلايدى.
دەگەنمەن، ءدال وسى كەزەڭدە رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا ارقا سۇيەپ جاركەنت ءوڭىرىنىڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الۋعا ىشكى رەسەيدەن جەر اۋدارىلىپ كەلىپ قونىستانىپ جاتقان كەلىمسەكتەرگە جەرگىلىكتى قازاقتار دا تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتتى. مىنە، وسىناۋ الماعايىپ دۇربەلەڭدە جەر-سۋىنا، شابىندىق-جايلاۋىنا شەتتەن كەلىپ قونىستانعان وتارشىلارعا كارۋلى تۇردە قارسىلىق كورسەتكەن جەرگىلىكتى سۋانداردا مۇقا باسشىلىق جاساعان ساتاي بولىستىعىنىڭ الار ورنى ەرەكشە.
الايدا، بولىس اتامىزدىڭ ەل باسقارۋ ىسىندە ابدەن شىڭدالعان شاعىنداعى ءومىرىنىڭ ايتۋلى كەزەڭدەرىنىڭ تاعى ءبىرى – 1916-جىلعى قاراقارا كوتەرىلىسىنە جاقتاسىپ، قاراماعىنا جەرگىلىكتى قازاقتاردان قول جيناپ پاتشا جارلىعىنا قاسقايىپ قارسى تۇرۋى. بۇل كوتەرىلىس 1916-جىلعى قازاقتان ءى-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى تىل جۇمىستارىنا بۇراتانالاردان ەر ازاماتتاردى اسكەرگە الۋ تۋرالى ايگىلى «يۋن جارلىعىنان» باستالدى. وسىناۋ وڭتايلى جاعدايدا قارۋ اسىنعان بارلىق كازاك-ورىس مۇمكىندىگىنشە قالت جىبەرمەۋگە تىرىستى، ءسويتىپ كوتەرىلىستى بەتكە ۇستاپ وزدەرىنە مال-مۇلىكتەن بارىنشا پايدا تۇسىرۋگە ۇمتىلدى.
سەبەبى، جەتىسۋ گۋبەرناتورى 1916 جىلعى قازاننىڭ ايىنىڭ 21- كۇنگى جارلىعىمەن «وبلىستىڭ بەيبىت تۇرعىندارىنىڭ بۇلىكتەن شەككەن بارلىق شىعىنىن تەك قانا بۇلىكشىلەردىڭ كامپەسكەلەنگەن دۇنيە-مۇلكىن، مالىن، ۇيلەرىن، قىستاۋلارىن، ەگىستىكتەرىن، شەبىن، اعاش ماتەريالدارىن، ت. ب. ساتۋدان تۇسكەن اقشامەن ورنىن تولتىرۋدى» جوعارعى بيلىككە ۇسىنىپ دالەل-دايەگىمەن بەكىتتىرگەن بولاتىن. دەمەك، وسى جارلىقتىڭ اياسىندا «كەڭشىلىك جاسالىپ»، كەز-كەلگەن كۋلاكتىڭ، ورىس-كازاكتىڭ قازاقتاردى توناپ، ولاردى ولتىرگەنى ءۇشىن ەشقانداي دا جازاعا تارتىلمايتىندىعى ايدان انىق كورىنىپ تۇردى.
جارلىقتىڭ اتى – جارلىق! جان-جاققا شابارماندار جىبەرىلىپ، اق پاتشانىڭ پارمەنى بارلىق بولىستارعا گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ كومەكشىلەرى ارقىلى جەدەل تۇردە حابارلانىپ جاتتى. وسىناۋ ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا، ەل بىرلىگىن ويلاعان مۇقا بولىستىڭ ءۇزىلد-كەسىلدى قارسى شىعىپ:
– سوعىسقا بالا بەرمەيمىز!- دەگەنى، كوپتىڭ كوكەيىنەن شىقتى.
وسى ءبىر اتالى ءسوزى ءۇشىن، بۇرىننان دا ەل ىشىندە بەدەلى زور مۇقاعا جاركەنت ءوڭىرىنىڭ قارۋلى قازاقتارىنىڭ كوپشىلىگى ەرىپ، ونى قولباسشى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرەدى. سول ءۇشىن دە كونەكوز قاريالارىمىزدىڭ اتادان بالاعا مۇراداي بولىپ ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز-اڭگىمەلەرىندە:
«…ونى پاتشاعا اسكەر بەرمەۋ تۋرالى ۇرانشىلاردىڭ ءبىرى، ءارى اسكەر جيناپ قارسىلىق كورسەتكەن سۋان كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى ەدى»، – دەپ تە دارىپتەيدى.
حالىقتىڭ ناھاقتان قىرىلىپ قالماۋىنىڭ امال-ايلاسىن ويلاستىرعان مۇقا قاي كەزدە بولماسىن ءارى پاتشا اسكەرلەرىمەن ءجونسىز قاقتىعىستارعا بارماعان. وعان مىنا ءبىر وقيعا دالەل بولا الادى:
«..ماسەلەن، جەرىن زورلىقپەن تارتىپ الىپ، وزدەرىنە ۇرىپ-سوعىپ، ءزابىر كورسەتكەن كازاك-ورىستاردىڭ جاڭا قونىستارىنا تۇندەلەتىپ بارىپ، تۇلىپتارعا تولتىرىلعان مالدىڭ قانىن ۇيلەردىڭ كابىرعالارىنا شاشىپ سەس كورسەتكەن. قاندى كورىپ قاتتى سەسكەنگەن ورىس مۇجىقتارى بۇنىڭ ءبارىن جامان ىرىمعا بالاپ، تارتىپ العان جەرىن تاستاپ، ءبىر كۇننىڭ ىشىندە جينالىپ كوشىپ كەتكەن. مىنەكەي، ساتاي بولىستىعىنىڭ جاز جايلاۋىن تارتىپ العان قارۋلى كازاك-ورىستاردى ءبىر وق شىعارماي، ادام شىعىنىنسىز مۇقا بولىس ءوستىپ ءوزىنىڭ ايلاكەرلىگىنىڭ، اقىلدىلىعىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ءبىر-اق كۇندە كوشىپ كەتۋلەرىنە ءماجبۇر ەتكەن».
جانە دە كۇن-ءتۇن دەمەي ءوز بولىسىنا قاراستى اتقامىنەر جىگىتتەردى قارۋلاندىرىپ، قاشان دا جەرىن، ەلىن قورعاۋعا دايار ۇستاپ ساقاداي-ساي وتىرعان.
جازبا مالىمەتتەرگە قاراساق سول ءبىر الاساپىران كەزەڭدەگى جەتىسۋ ايماعىندا ۇزىن سانى – 89 بولىس بولعان بولسا، سونىڭ ىشىندە جاركەنت ۋەزىنىڭ قاراماعىنداعى بۇقارانىڭ جالپى سانى – 20 بولىس ەل.ونىڭ 6-ۋى سۋان رۋىنىڭ ۇرپاقتارى بولسا، قالعان 14-بولىستىق البان رۋىنىڭ قازاقتارى ەدى. سوناۋ، 1916-جىلدىڭ 1-قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا اتالمىش 20 بولىستىعىڭىز – 17 712 تۇتىننەن تۇرسا، كوتەرىلىستەن كەيىنگى جازالاۋشى وتريادتىڭ قاندى قىرعىنىنان كەيىنگى قازاقتاردىڭ سانى – 2 995-كە كەمىگەن.
مۇنداي قاڭدى قول، باقايشىعىنا دەيىن قارۋلانعان پاتشا اسكەرىنە قارسى تۇرار كۇش قايدا؟… ەندى مۇقا بولىس وزىنە قاراستى 6-بولىس سۋاننىڭ قادىرمەندى اقساقالدارى مەن بيلەرىن جيناپ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ جاڭا ادىسىنە كوشەدى. ول بارلىق جەتىسۋ قازاقتارىنا «ۇندەۋ!» تاستاپ، قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن جاڭا قۇرىلعان الاشوردا وكىمەتىن قولداۋعا شاقىرادى. ونىمەن نيەتتەس بولعان جەرلەسى مەتەرباي بولىس تا الاشورداعا قازاقتان اسكەر جيناۋعا زور ىقپال ەتكەن.
الاش وكىمەتى ءۇشىن قولدا بار قارجى، مال جانە اسكەرگە جارامدى ات قۇلاعىندا وينايتىن، جۇرەكتى جىگىتتەرمەن دە قامتاماسىز ەتۋگە كوشىپ ۇلكەن قولداۋ كورسەتەدى. ءسويتىپ، 1917-جىلى قاپالعا كەلگەن الاشوردا وكىمەتىنىڭ ارنايى وكىلىن التىنەمەل اسۋىندا قۇرمەتپەن قابىلدايدى. جاڭا ۇلتتىق وكىمەتتىڭ قۇرىلعانىمەن قۇتتىقتاپ، 40 وگىز سويىپ ۇلان-اسىر توي جاساتادى. جاڭا قۇرىلعان ۇكىمەتتى «قازاقتىڭ ناعىز ۇلتتىق وكىمەتى» – دەپ تانىعان مۇقا بولىس بۇدان كەيىنگى ءىس-ارەكەتىنىڭ بارىندە ءتول ۇلتىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى اتالعان الاشوردا وكىمەتىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋ جولىنا ارنايدى.
جەرگىلىكتى پاتشالىق بيلىكتىڭ تاس-تالقان بولىپ اقتاردىڭ شەكارا اسۋىمەن قۇلاعان سوڭ، وكىمەتتىڭ قوجالىعى قىزىلدارعا (بولشەۆيكتەرگە) وتەدى. ال، الاشوردانى كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاس جاۋى بولعاندىعىن تاريحتان بىلەمىز. سول ءۇشىن دە الاش يدەياسىنا ادالدىعىن ساقتاپ، ۇلتتىڭ دەربەستىگى جولىنان تايماعان بولىس اتامىز كەڭەستىك قىزىل بولشەۆيكتەرمەن سوعىسىپ، كوپ شىعىنعا ۇشىراتقان، كۇش تەڭ ەمەس بولعاسىن كەيىن امالسىز جەڭىلدى.
ەندىگى جەردە جاڭا ۇكىمەت تاراپىنان جاپپاي قۋدالاۋدىڭ بولاتىنىن الدىن-الا سەزگەن مۇقا بولىس ءوز جاقتاستارىمەن قىتاي اسىپ كەتەدى. قىزىلداردىڭ قىرعىنىنان اۋپىرىمدەپ امان قالىپ سوڭىنان ەرگەن ەل-جۇرتىنا ول جاقتا دا قورعان بولعان. شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قىتاي بيلىگىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ قونىس اۋىپ بارعان قازاقتارعا – ءشوبى شۇيگىن جايلاۋ، قۇنارلى ەگىستىك جەر تاۋىپ بەرۋمەن قاتار، ولاردىڭ ۇرپاعىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن امان ساقتاپ قالۋدى كوزدەگەن يگى شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى تۇلعا.
الايدا، كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن ون جىل وتەر وتپەستەن 1927 -جىلدان باستالعان گولوشەكيندىك جازالاۋ ساياساتىنان كەسىرىنەن، جاركەنت ولكەسىنىڭ قازاقتارى تاعى دا قىتاي اسۋعا ءماجبۇر بولادى.
وعان قوسىمشا، قازاقستانداعى ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ ناۋقانى 1928 جىلدان باستالدى. ي.ۆ. ستالين 1929 جىلى ساۋىردەگى وتكەن بك(ب)پ وك مەن ورتالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ پلەنۋمىندا “كەدەي-جۇمىسشى تابىنىڭ تىرەگى، ورتاشا شارۋا-وداقتاسى، كۋلاك-تاپ جاۋى” دەگەن تۇجىرىمدامانى ۇسىندى. ءسويتىپ، باي-كۋلاكتاردى «تاپ جاۋى» رەتىندە جويۋ كۇن تارتىبىنە قويىلىپ، ەل باسىنا قارالى تۇنەك ورنادى.
سونىمەن، بولشەۆيكتىك كەڭەس ۇكىمەتى بۇكىل قازاق جەرىندەگى اۋقاتتىلاردىڭ بار بايلىقتارىن كۇشپەن تارتىپ الدى ەمەس پە؟!… قارسىلاسقانداردى «باندى»، «كۋلاك» – دەپ، اتتى، استى قالعانىن جەر اۋداردى. جاركەنت وڭىرىندەگى «باي» دەپ ەسەپتەلگەن اۋقاتتى ادامدار، تۇگەلگە جۋىق كامپەسكەلەنىپ شەتتەرىنەن سوتتالدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن گولوشەكيننىڭ ۇردا-جىق سولاقاي ساياساتىنان جان مەن مالى تالاۋعا تۇسكەن قازاقتار ەندى امالسىز تاعى دا قىتاي جەرىنە بارىپ جان ساۋعالايدى. مۇنداي جاعدايدا امالدىڭ جوعىنان ازىپ-توزعان كوپتەگەن بوسقىن قازاقتار مۇقا بولىستى مەدەۋ تۇتىپ، كوپشىلىگى سونى بارىپ پانالاعان ەكەن.
ىشتەگى ىزا-كەك جانعا مازا بەرمەگەن سوڭ قازاقتىڭ جاۋجۇرەك جىگىتتەرىنەن جاساق قۇراپ، دۇركىن-دۇركىن شەكارا بۇزىپ ءوز مالدارىن ارعى بەتكە بۇلار دا كۇشپەن تارتىپ اكەتىپ وتىرعان.
جانە ول جاڭاعى جاساعىنىڭ ءبىر بولىگىندەگى بارىمتاشى جىگىتتەرىن سوۆەتكە، قىتايدىڭ ىشكەرى جاعىنا، قالماقتار وتىرعان جاققا جىبەرىپ ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلاردى ايداتىپ الدىرادى. بۇل جەردە ول كىسىنى ۇرى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. دەگەنمەن، بولىس بۇل ارەكەتتىڭ ءبارىن ەل-جۇرتىنىڭ يگىلىگىنە جۇمساپ ازاماتتىق تانىتتى. جانە ونىڭ بارىمتالاپ مال الۋى ەل-جۇرتتىڭ اماندىعى ۇشىنگى قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعىن وڭدى ارەكەت ەدى.
ال، قىزىلداردىڭ كوموتريادىنىڭ تالاي مارتە تارتىپ العان مالدان باسقا – ەڭكەيگەن قاريالار، اق جاۋلىقتى اجەلەر، قىز-كەلىن مەن ەڭبەكتەگەن بالا-شاعاعا دەيىن پۋلەمەتپەن قويشا قىرعان جاۋىزدىعىنىڭ قاسىندا ونىڭ بۇل ءىسى تەڭىزگە قۇيعان تامشىداي دەسە دە بولار…
سودان، اكەلىنگەن مالداردىڭ ىشىندەگى بەستى جىلقىلاردى ىرىكتەپ الىپ قۇيرىعىن كەستىرىپ، شەكارا اسىپ كەلگەن قازاقتارعا ءبولىپ-ءبولىپ بەرىپ قويىپ باقتىرادى. جىلقىلاردىڭ سانى 40-قا تولعاندا وسى ايماقتاعى قىتايدىڭ بيلەۋشىسى چىڭ سايعا اپارىپ بەرەدى. ول كەزدە قىتايدىڭ شىعىسىنداعى ءساندۇن ارالىن اعىلشىندار، ءبىر بولىگىن جاپوندار، مانچجۋرلار ت.ب. باسىپ الىپ، توز-توزى شىعىپ جاتقان بولاتىن. قىتايدىڭ ءوز بيلىگى تەك ورتالىعىندا عانا بولىپ، ونىڭ ىشىندە سولتۇستىگىندە ماو تسزە دۋن باستاعان كوممۋنيستىك «كۇنسانداڭ»، ال، وڭتۇستىگىندە سۋن يات سەن باسشىلىق ەتكەن «گوميندان» دەپ ەكى پارتياعا ءبولىنىپ ءوزارا قىرقىسىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. دەمەك، وسىناۋ ەل بيلىگىندەگى الاۋىزدىقتى شەبەر پايدالانعان مۇقا بولىس گوميندان پارتياسىن جاقتاۋشى، ءوڭىر بيلەۋشىسى چىڭ سايمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتادى. سول قارىم-قاتىناستىڭ، ماملەگەرلىكتىڭ ارقاسىندا ازىپ-توزىپ جەتكەن ەل-جۇرتىنا قامقور بولىپ، ىشەر اس، كيەر كيىم، ءىرىلى-ۇساقتى مالمەن، جەرمەن دە بارىنشا قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. ءوزىنىڭ ايماعىنداعى حالقىن سول جەردىڭ ىلگەرىدەن تۇرىپ جاتقان تۇرعىندارىنىڭ تالاۋىنا بەرمەي، قورلىق-زومبىلىقتان قورعادى.
مىنەكەي، مۇنداعى ەلىنىڭ كەلەشەگىن ويلاي بىلگەن سۇڭعىلا بولىستىڭ نەگىزگى ماقساتى: سوۆەتتىڭ قىرعىنىنان جانساۋعالاپ شەكارا اسىپ كەلگەن قازاق باۋىرلارىن قورعاستان باستاپ سايرام كول، نىلقىعا دەيىنگى جانە جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاۋلى اۋماققا قونىستاندىرۋ بولدى. ناقتىراق ايتساق، سول ماڭايدا وتىرعان – ماڭعۇل، سىبە، سولاڭ، قالماقتاردى ىعىستىرىپ قازاققا جەر الىپ بەرىپ وتىرعان.
مىسالى، مۇقا بولىستىڭ وسىنداي قامقورلىق شاراپاتىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن جەرلەستەرى ەمىن-ەركىن ورنىعىپ، شارۋالارىن دوڭگەلەتتى. جازدا جايلاۋعا شىعادى، تاۋ ەتەگىندە جەكەمەنشىك قىستاۋلارى بولدى. بارشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ، تىرشىلىكتەرىن جاسادى. سوزىمىزگە تۇزدىق بولار تاعى ءبىر دايەك:
– ارعى بەتتەگى شەتبۇلاق دەگەن جەردەن ءبىر جوتا اسساڭىز ارعى جاعىندا قورالى ساي دەگەن ساي بار، ونى ورتابۇلاق دەپ اتايدى. سول ورتابۇلاقتىڭ كىشكەنە ساي ءبولىنىپ شىعادى سونى بويلاپ جۇرە بەرسەڭىز جوعارى جاعى تۇيىقتالىپ قورا دەپ اتالادى. سول قورالى سايدا مۇقا بولىستىڭ جىلقىلارى تولىپ تۇراتىن-دى. سول مالدىڭ ءبارىن بولىس اتامىز، قايعى مەن قاسىرەت شەكەن قازاعىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە، ەلدىڭ تىنىش ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى – جايلاۋ، قىستاۋ، تۇراقتايتىن مەكەن الىپ بەرۋگە جۇمساعان.
سونداي ءبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان زار زاماندا قازاق ارىپ-اشىپ، مال-جاننان ايىرىلدى. مىنە، سونداعى مۇقا بولىستىڭ قايراتكەرلىگى، ۇلتجاندىلىعى – «ەلىم-ايلاپ!» شەكارا اسىپ، جات جۇرتقا تابان تىرەگەن باۋىرلارىنا ارىستانداي ايبارىمەن قورعان، پانا بولعان ەسىل ەر!
قازاقتىڭ دەربەستىگىن اڭساعان، الاشورداشى ۇلت قايراتكەرلەرىن التىنەمەلدە اق ءۇي تىگىپ، داستارحان جايىپ، قۇرمەتپەن قارسى العان بولىس، كەڭەس وكىمەتىنىڭ بىتىسپەس قاس جاۋى ەدى. سول ءۇشىن دە مۇقا بولىستىڭ ەسىمى مۇراجاي سورەسىندە شاڭ باسىپ، ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلماي، دارىپتەلمەي كەلەدى.
كەيىن، سوۆەتتىڭ كومەگىمەن جەڭىسكە جەتكەن كوممۋنيستەر گومينداندىقتاردى بۇل وڭىردەن قۋىپ شىعادى. كوممۋنيستەردىڭ قولداۋىمەن بيلىككە كەلىپ ايماق بيلەۋشىسى بولعان چىڭ دۋاننىڭ:
– «…مۇقا بولىستى سوۆەتكە ۇستاپ بەرگەندىگىن» دە اۋىل اقساقالدارىنىڭ اۋىزەكى ەستەلىكتەرىنەن ەستىدىك.
سودان نە كەرەك، ارعى بەتتەگى بۇكىل سۋان مەن شەرۋگە بولىس بولىپ، سوۆەتتەن جانساۋعالاپ بارعان قازاقتاردىڭ ول جاققا تابان تىرەپ ورنالاسۋىنا، شارۋاسىن تۇزەپ، ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋىنا، ءوسىپ-ونۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەلجاندى تۇلعامىزدىڭ قازاسى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق كۇيدە قالىپ وتىر. ول قانشا قاسىرەت كورسە دە، جەتىسۋ ولكەسىنىڭ قايسار رۋحتى، اردا ۇلى ساناتىندا تانىلىپ، تىرشىلىگىندە قىتاي مەن ورىستىڭ وتارشىلدىق ەزگىسىنە باس يمەدى. تىرشىلىگىندە ەسىمى اڭىزعا اينالعان وسىناۋ تاۋ تۇلعا تۋعان حالقىنىڭ جۇرەك تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ، ۇرپاق جادىندا ەل اقساقالدارىنىڭ قايتالانباس بىرەگەيى رەتىندە ماڭگىلىك ساقتالىپ قالدى.
مۇقانىڭ بالالارى – مۇحتارحان، مولداش، مۇساحان اتتى ءۇش ۇل. ۇلكەن ۇلى مۇحتارحان ۇرىمجىدە وقىعان قىتاي ءتىلىن بىلەتىن وتە ساۋاتتى ەدى. قىتايدان بەرى وتكەندە، 1962 جىلدارى مولداش وسى جاركەنت وڭىرىندە قالىپ، مۇساحان جانە مۇقانىڭ ءىنىسى مۇستافانىڭ ۇرپاقتارى تالدىقورعان جاقتاعى قوڭىر دەگەن جەرگە بارىپ ورنالاسقان، قازىرگى تاڭدا ءوسىپ-ءونىپ ءبىر قاۋىم ەل بولىپ وتىرعان جايى بار…
جاريالاندى. ق. يبرايىمجانوۆ. «جاركەنت ءوڭىرى» – الماتى: پرينت-پليۋس. 2023. -280 ب. -205–211 ب.











