Qazaqta: «Jerdegi patsha – Qúdaidyń kóleńkesi», – degen ádemi sóz bar. Árine, búl el basqarushyǵa degen qúrmet jáne aitqanyna baǵynu kerek degen ideya. Ár zamannyń, ár halyqtyń óz basshysy bolary aqiqat. Biraq halyq úmit artyp, ámirine baǵynyp, aitqanyna kónu úshin el tizginin ústaǵan adam qalai bolu kerek? Másele osynda. SHyǵystyń úly oishyly, 870 jyly Otyrar qalasynda tuyp, 950 jyly Siriyada dúnieden ótken Ábu Nasyr ál-Farabi men b.z.d. 552/551 jyly tuyp, 479 jyly dúnieden ótken, Kun-Fu-tszy esiminiń latyn tiline beiimdelgen túlǵasy, Qytaidyń asa danyshpan filosofy Konfutsiidiń el bileushisi turaly aitqandaryn tarazylap kórelik.
Halyqtyń hám memlekettiń damuy – bileushiniń paiym-parasattylyǵy, izgiligi, iskerligi jáne tárbieliligi men qabilettiligine tikelei bailanysty. Halyq árqashan baqytty bolǵysy keledi. Azamattyq ǵylymnyń negizin zerttegen ál-Farabi baqyttyń jalǵan baqyt jáne shynaiy baqyt degen eki túri bolatynyn ajyratyp: «SHeksiz baqytqa qol jetkizuge jáne ony barynsha saqtai biluge múryndyq bolatyn ómir salty men qabiletterdi oidaǵydai damyta alatyn bilik – izgilikti bilik bolyp tabylady. Olarmen ainalysu izgilikti qyzmet sanatyna jatady», – dep túiindeidi. Ál-Farabi jaqsylyqqa jarshy bolǵan el bileushini – izgilikti qala bileushisi túrǵysynan zerttese, al Konfutsii el múddesin joǵary sanaityn basshyny kóktiń úly, jeke túlǵalyq túrǵysynan taldaidy.
«Kimde-kim eldi dúrys basqara bilse, sol birinshi basshy bolyp sanalady. Birinshige jatqyzylatyn bilik barysyndaǵy júzege asyrylatyn is-áreketterdiń barshasy onyń tabiǵatyna tán bolady. Múndai basshyny sunna boiynsha basqaratyn basshy, bileushi dep ataidy jáne basshylyq qyzmeti sunna boiynsha júzege asyrylady», – deidi ál-Farabi.
Konfutsii bolsa, aspan asty degendi daoshyldyqta (jolshyldyqtar degen maǵyna beredi) aitylǵan úǵymnan ózgesheleu túsindiredi. Konfutsii filosofiyasy úshin aspan asty – el, qoǵam, memleket bolyp tabylady. Al osy aspan astyndaǵy adamdarǵa bilik júrgizushi – Kóktiń úlynyń (ertedegi tanym boiynsha Táńirdiń úly) qolynda degendi aitady. Ol: jerdegi ámirshi aspan emes, imperator, óitkeni adamǵa qúdiretti zańdy, din zańyn, adamgershilik zańyn aspan bergen joq, bermeidi de. Tabiǵatty Tyanь (Kók táńiri, Qúdai) emes, imperator basqarady jáne imperator ǵana Tyanьmen bailanysa alady», – dep baǵamdaidy.
Ál-Farabi birinshi basshyny sunna jolymen basqaratyn, óz biligin júrgize otyryp, qúdaishyldyqtan shyqpai, halyqty baqytqa jeteleidi dese, Konfutsii eldiń kóńilinen shyǵyp, halyqty dúrys jolǵa salǵan basshy qúdaimen (Tyanь) tildese alady deidi. Eki filosof el bileushilerdiń alǵy sharttaryn osylai aita kele, óz oilaryn tereńdete damytyp bylai deidi.
Ál-Farabi: «El basqarudyń alǵashqy izgilikti sabaǵy qalalar men halyqtar arasyndaǵy izgilikti túrmys salty men izgilikti qabiletterdi ornyqtyrudy, olardy jan-jaqty nasihattaudy jáne mádenietsiz ómir saltynyń keleńsiz kórinisterinen saqtanudy qamtamasyz etetin is-áreketterden túrady», – deidi. Basshy úshin eń birinshi másele – halyqtar tynyshtyǵy men mádeniettiligi. Halyq tynysh bolmasa, memlekettiń damuy múmkin emes, al adamdar mádenietti bolmasa, tártip ornamaidy. Búl ekeui bolmaǵan el kóp ótpei kúireitini aqiqat. Sol úshin de basshy bolǵan adam aldymen adamdarǵa adamgershilik, izgilik turaly jol núsqauy kerek degendi eskertedi ál-Farabi.
Al Konfutsiidiń qoǵam men áleumettilik degen nárselerdi túsinuindegi artyqshylyqtaryn da aita ketken jón. «Olardyń pikirinshe, sotsium – qoǵam men memlekettiń birligi jáne memlekettiń basynda kóktiń úly – bileushi túrady, al adam men qoǵamdy memleket tarapynan basqaru sayasi túrǵyda emes, taza áleumettik túrǵyda úǵynylady».
Ekeui de halyqty ornyqty ústaudyń jolyn, halyqtyń jaǵdaiyn meńgere otyryp, tárbie bastau kerek degendi aitady. Osylai dei kele Konfutsii: «Tabiǵat árkimdi basqamen jaqyndastyrady, al ádet olardy bir-birinen alystatady», – dep, adam tabiǵaty men tárbiesine oiyssa, ál-Farabi: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbie beru kerek, tárbiesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jauy, ol keleshekte onyń barlyq ómirine apat ákeledi», – deidi.
Mine, eki filosoftyń bir núktede túiisui de osy jerde. Adam qansha bilimdi bolǵanymen, alǵan bilimin jaqsylyqqa, izgilikke paidalanbasa, qoǵam úshin ziyandy degendi ańǵartady. Adam tabiǵatynan úqsas, tek olardyń keiingi joly tárbiesinde. «Aǵyp jatqan sudyń shyǵys pen batysty tańdamauy siyaqty, adamnyń tabiǵaty da jaqsy ne jaman dep bólinbeidi» degen Gao-tszy sózi aitar oiymyzdy odan ári tereńdete dáleldep túr.
Osy arada joǵarydaǵy biz mysalǵa keltirgen sózderimizdi túsinuge septigi tier degen oimen Qytaidyń Men-tszy degen filosofynyń myna sózderin qystyra ketudi jón kórdik. Men-tszy: «Eger adam jamandyq istese, oǵan onyń tabiǵi qasietteri kináli emes», – deidi. Aitpaǵy, adam balasynyń jaqsy ne jaman boluy tárbiesinde degen sóz. Men-tszy: «Tamaǵy toq, kóilegi kók adam tárbie kórmese, haiuanǵa ainalady», – deidi. Abai Qúnanbaiúly: «Qaryny toqtyq, qaiǵysy joqtyq azdyrar adam balasyn», – dep túiindeidi. Konfutsii men ál-Farabi toǵysqan núkte, olardyń ruhani shákirtterinde bir jerde kezdestirip túr. Ejelden Otannyń tútqasy – otbasy dep biletin qazaq últy: «Otandy súyu otbasynan bastalady», – dep máteldeidi. Astarynda tárbie degen úǵym túr.
Qazaqta: «Tura bide tuǵan joq, tuǵandy bide iman joq», – degen sóz bar. Búl da el basqarushyǵa qaratylyp aitylǵan sóz. Halyqtyń kóksegen kúnine jetkize almaityn, jaǵasy jamausyz kiim kiyuge, iini shyǵyp tamaqtanuǵa jaǵdai jasap bere almaityn basshy da bolady. Ondai basshylar qolyndaǵy biliktiń buyna semirip, ózin qúdaimen teńestirip, ádil bilik aitudan góri, jeń úshynan jalǵasqan ymyrashyldyqqa moiyn úsynyp, eldiń kúiin kúiittemeidi. Halyqtan ózin joǵary qoyady. Aldymen óz múddesin oilaidy. Búǵan da halyq óz tarapynan shara qoldana alady.
Konfutsiidiń jolyn tolyqqandy ústanyp, óz ortasynda belgili dárejede bedelge ie bolǵan Men-tszy ondai el bileushilerge qarsy túryp, sol zaman úshin revolyutsiyalyq oi aitqan: «Halyq eń basty nárse {memlekette}, odan keiin jer men dánniń ruhtary {túrady}, al bileushi sońǵy orynda túrady. Sondyqtan halyq kóńilinen shyqqan adam ǵana Kóktiń úly bola alady».
Óitkeni halyqtyń bári kemeldilikke úmtylmaidy. Kóp adamdarǵa qarynnyń toq júrui mańyzdy. Oty jaǵuly, maly baǵuly bolsa, ol úshin sol ǵana baqyt. Búl – adamzat jaratylǵannan beri jalǵasyp kele jatqan ózgermes aksioma. Sondyqtan da el bilegen adam azyn-aulaq kemeldilik dárejesine kóterilgenderdi basty nysana etpeui kerek. J.P. Sartrdyń: «Adamnyń tirshiligi onyń máninen búryn túrady», – degen oiyn qúptauǵa haqylymyz.
Konfutsii men ál-Farabidiń el bileushi turaly taǵy bir jaqyn keletin tolǵamdary bar. Ál-Farabi azǵyn basshy joǵalǵan soń, onyń ornyna birtindep kemeldilikke ie basshy ósip jetiledi deidi. «Óz kezeginde joǵaryda atalǵandardyń qatarynan da birtindep basshylyqqa qabilettiler bólinip shyǵa bastaidy. Sóitip, tómengi satydan joǵary satyǵa deiingi zattardyń parqyn aiqyndau úrdisteri júzege asa bastaidy. Sonyń nátijesinde basshylyq júiesi tolyqtai jetilu dárejesine jetedi».
Osy jerde eskere ketetin bir jait, ál-Farabi jalpy qoǵamdyq túrǵysynan taldau jasaǵan. El bileushiniń jeke túlǵalyq tegine taldau jasamaǵan. Sondyqtan da bir memleketten, bir halyqtan ózderin basqaratyn adam úzdiksiz damu barysynda el basqaru biigine jetedi degendi aitady.
Al Konfutsii filosofiyasynda adamnyń etikalyq ólshemmen anyqtalatyn eki túri bar. Búl – tekti er (bekzat er dep te aitylady) jáne teksiz er (qarapaiym nemese jaidaq adam). «Tekti er niettes, biraq ádiletsizdikten ada, teksiz er ádiletsiz, biraq niettestikten ada», «Tekti er ádildikti tanidy, teksiz er paidasyn tanidy». Eldiń seniminen shyǵu úshin ózi minsizdik dárejesine kóterilui kerek. Konfutsii el bileushisi turaly da qatań talap qoya bilgen. «Aspannyń búiryǵyn bilmeseń, bekzat er bolmaisyń».
Konfutsiidiń meńzep otyrǵany – ál-Farabi aitqandai, kemeldilik satysyna jetip, aspanmen (Táńirdi meńzeu arqyly, úlylyq satysyna kóterilu) bailanysyp, onyń búiryǵyn biluge qúshtarlanu kerek. Tekti er men teksiz er turaly jan-jaqty tolǵanyp, ara-jigin aiyryp jazu arqyly adamdar boiynan minsiz tipter ańsaidy. Biraq Konfutsii ózi erekshe qynjylyp, ishki ókinishin aitady: «Men asqan danamen kezdesemin dep úmittenbeimin. Bekzat erdi kezdestirsem, maǵan sol da jetedi».
Adamdar boiyndaǵy qasietterge qarai otyryp, olardyń ómirdegi ornyn ajyrata kele Konfutsii ózine-ózi: «Teksiz adam talpynsa, bekzat erge ainaluy múmkin be?» – dep súraq qoyady da, jauabyn aitady. Tek teksiz er adam ǵana tekti erge ainaluy múmkin deidi. Óitkeni tektilik (TSzyunь tszy) satysyna tek er adamdar ǵana jetedi. Al áiel adam ol satyǵa árqashan jetpeidi dep kesip baǵamdaidy.
«Eń qiyn nárse – áielmen jáne túrpaiy adammen aralasu. Olardy jaqyn tartsań – ojarlanyp, basyńa shyǵady, ózińnen alys ústasań – yzalanyp, kek saqtaidy».
Konfutsiidiń osy ústanymyna últymyzdyń: «Qúralai bastaǵan qús ońbaidy, qatyn bastaǵan kósh ońbaidy», – degen maqaly sáikes kelip túr
Konfutsii tekti er men teksiz erdiń taǵy bir aiyrmasyn bylai dep ajyratady: «Bekzat erdiń (tekti erdiń) izgiligi – jel siyaqty, qarapaiym (teksiz) adamnyń izgiligi – shóp siyaqty, jel qalai soqsa, shóp solai jyǵylady; bekzat er – qúral emes».
Búl jerdegi Konfutsiidiń teksiz erdi shóp siyaqty dep meńzegenin Abai Qúnanbaev:
Bolys boldym, mineki,
Bar malymdy shyǵyndap.
Túiede qom, atta jal,
Qalmady elge tyǵyndap.
Sóitse-daǵy elimdi,
Ústai almadym myǵymdap.
Kúshtilerim sóz aitsa,
Bas izeimin shybyndap, –
dep óleń arqyly filosofiyalyq tolǵanys jasaidy. Basyn shybyndap izegen teksiz er ózinen joǵaryǵa qarsy kele almaityndyǵyn sheneidi. Demek, Konfutsii aitqan shóp siyaqty japyrylady degen sóz.
Tumysynan adamnyń tektiligine erekshe mán beretin qazaq:
Jal-qúiyryǵy qaba dep,
Jabydan aiǵyr salmańyz.
Qalyń maly arzan dep,
Jaman qatyn almańyz.
Jabydan aiǵyr salsańyz,
Jauǵa miner at tumas.
Jaman qatyn alsańyz,
Topqa kirer úl tumas, –
dep jyrlaidy. Sondyqtan da Konfutsii aitqan tektilik pen teksizdik árqashan eldiń bolashaǵyna tóte qatysty ekenin kóruge bolady.
Osydan 11 ǵasyr búryn ómir súrgen ál-Farabi men 25 ǵasyr búryn ómir súrgen Konfutsiidiń el tizginin ústaǵan adamdar turaly aitqany últymyzdyń jadynda san ǵasyrdan beri jańǵyryp keledi. Ál-Farabi filosofiyasy men Konfutsii filosofiyasyndaǵy talǵamdyqtyń túrli faktorlaryn qazaqtyń han sailau dástúrinen anyq kóremiz.
Qazaqta: «Tóbesiz jer bolmaidy, tóresiz el bolmaidy», – degen tirkes bar. Jai ǵana sóz júzindegi tirkes emes, búl – han sailaudaǵy ózgermes zań bolǵan. Tipti kei jaǵdailarda rular óz tizginin ústaityn auylynda tóre bolmaǵan jaǵdaida basqa auyldan arnaiy tóre túqymyn da aldyrǵan. Oǵan dálel retinde Qytaidaǵy kerei ruynyń Kókadai tóreni, Qyzai ruynyń Sama tóreni Qazaqstan jerinen óz jora-josyndaryn jasap alyp baryp, tóre sailaǵan tarihyn keltiruge bolady.
Tarihi jazbalarǵa nazar salar bolsaq, han tek SHyńǵys áuletinen sailanyp otyrǵan. Búl Konfutsii aitqan tektilik filosofiyasyna sai kelse, al Táuke han qaitys bolǵan soń úsh júzdiń úsh hany bolyp, jan-jaqqa tartqan zamanda Abylaidyń Ábilmámbet tóreniń qolynda erjetui, odan keiingi ómir joly – ál-Farabi aitqan el bileushiniń birtindep satyly damuy arqyly kemeldilikke jetui dep aituǵa bolady.
Búhar jyrau:
Ai, Abylai, Abylai,
On bir ǵana jasyńda,
Ásheiin-aq úl ediń.
On bes jasqa kelgende,
Ábilmámbet tóreniń
Arqada júrip qanǵyryp,
Túiesin baqqan qúl ediń.
Abylai atyń joq edi-au,
«Sabalaq» atpen júr ediń.
Ony da kórgen jerim bar,
Janys Qarabaidyń qolynda,
Túnde tuǵan úl ediń.
Jiyrma beske kelgende,
Baqyt qondy basyńa,
Taqyt keldi astyńa.
Otyzǵa ábden kelgende,
Keń dúniege keneldiń.
Otyz beske kelgende,
Qara sudyń betinde
Soqtyǵyp aqqan seń ediń.
Qyryq jasqa kelgende,
Altyn tonǵa jeń boldyń.
Qyryq beske kelgende,
Jaqsy-jaman demediń.
Elu jasqa kelgende,
Úsh júzdiń bar balasyn
Bastap óziń keldiń de,
Attarynyń bastaryn
Bir kezeńge tirediń, –
dep jyrlauy tekten-tek emes ekenin kóruge bolady.
Konfutsiidiń: «Eger izgilik berik bolmasa, eger jol júrekti jaulamasa, olardyń bar-joǵynan paida joq», – degeni bar. Al ál-Farabidiń: «Izgilikti qalanyń ámirshisi halyqtar yntymaqtastyǵyn oidaǵydai júzege asyryp, olardyń arasyndaǵy qarym-qatynastardy nyǵaitu maqsatyn oryndau barysynda olardyń jan dúniesinde qalyptastyrylǵan izgilikti organdar men qabilettermen ǵana shektelip qalmaulary kerek. Ol izgilik pen igiliktiń olardyń jan dúniesinde búrynnan-aq ornyqqandyǵyn eskere otyryp, basqa da tolyp jatqan adamgershilikterge jol ashyp beredi», – deidi.
Joǵarydaǵy Búhar jyraudyń Abylai hanǵa aitqan eskertu jyrynyń tolyq núsqasynan Konfutsiidiń «jol júrekti jaulamasa» degen sózi men ál-Farabidiń aitqan adamgershilik oilarynyń jan-jaqty jetilgen núsqasyn kóru asa qiyndyq tudyra qoimas.
Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsiidiń el tizginin ústar adamdar jaily aitqan filosofiyalyq oilaryn birlestire otyryp taldap, últymyzdyń kúndelikti túrmysyndaǵy hám ótken handyq dáuirindegi tirshiligimen úshtastyrdyq. Eger kórikti oi auyzdan shyqqanda adyra qalmasa, dittegen jerimizge jettik degen sóz.
Biylǵy Ábu Nasyr ál-Farabidiń 1150 jyldyǵynda dana túlǵamyzdyń árbir sózderi sanamyzdyń jańǵyruyna óz septigin tigizeri aqiqat.
Quanáli Almasbekúly,
SHelek tarihi-ólketanu múrajaiy.
Almaty oblysy
