Бір ауылдың босқыншылық шежіресі

Жетісу облыстық мемлекеттік архивінде сақталған №145 құжат – «1926 жылы келген Чуремеск ауылы босқындарының тізімі» – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен кейін Қытай асқан қазақтардың тағдырын танытатын құнды дерек. Бұл тізімде 52 отбасы басшысы көрсетілген. Отбасы мүшелерінің жалпы саны – 265 адам. Демек, құжат жеке адамдардың ғана емес, тұтас бір ауыл қауымының босқыншылықтан кейінгі әлеуметтік, шаруашылық және тарихи ахуалын аңғартады.

1916 жылғы оқиғаның басты себебі – Ресей патшасының 25 маусымдағы жарлығы еді. Ол жарлық бойынша Қазақстан, Орта Азия және ішінара Сібірдегі 19 бен 43 жас аралығындағы «бұратана» ер азаматтарды майданның тыл жұмыстарына алу көзделді. Бұл шешім отарлық езгіден қажыған халықтың наразылығын күшейтіп, Жетісуда ірі көтерілістерге ұласты. Жетісуда 1916 жылғы шілдеде соғыс жағдайы жарияланып, көтерілісті басу үшін жазалаушы әскерлер жіберілгені тарихи деректерде айтылады.

Осы тізімдегі «Почему бежал» деген бағанда бірнеше жерде «отношение правительства» деген тіркес кездеседі. Бұл өте маңызды белгі. Яғни босқындар өздерінің Қытайға өтуін тұрмыстық көшу немесе жай қоныс аудару ретінде емес, биліктің қысымы, патшалық әкімшіліктің озбыр саясаты, жазалау шаралары салдарынан болған мәжбүрлі босқыншылық ретінде түсіндірген. Бұл – құжаттың тарихи салмағын арттыратын тұс.

Тізімде босқындардың Қытайға кеткендегі мал-мүлкі де көрсетілген. Кейбірінде 200, 300 бас малға дейін болғаны байқалады, ал бірқатарында 2–5 қана ірі қара немесе азын-аулақ мал жазылған. Бұл Чуремеск ауылы босқындарының әлеуметтік құрамы әркелкі болғанын көрсетеді. Арасында орташа шаруалар да, кедейлер де, қара жұмысшылар да бар. Кеңестік кезең құжаттарына тән «бедняк», «средняк», «чернораб» деген әлеуметтік жіктеу сол уақыттағы жаңа биліктің адамдарды таптық тұрғыдан есепке алу тәсілін аңғартады.

Тізімдегі адамдардың жас мөлшеріне қарасақ, ең жасы 25 жастағы Ельтаев Рахим, ең үлкені 91 жастағы Доломбаев Қаирбек. Орташа жас шамамен 49 жас. Бұл да маңызды дерек. Себебі тізімге көбіне отбасы басшылары, елге қайта оралған шаңырақ иелері тіркелген. Олардың ішінде 60 жастан асқан 12 адам бар. Бұл 1916 жылғы босқыншылықтың зардабын тек жас жігіттер ғана емес, қарттар, әйелдер, балалар, бүтін әулеттер көтергенін дәлелдейді.

Құжатта Ошекпаева Казиза, Исильбекова Саркит сияқты әйел адамдардың да аты аталады. Бұл кейбір шаңырақта ер азаматтың жоқтығын немесе отбасы жауапкершілігі әйел адамның мойнына түскенін меңзейді. Босқыншылық тарихын зерттегенде мұндай есімдер ерекше назар аудартады. Өйткені үркіншілік жылдары әйелдер мен балалардың тағдыры көбіне жалпы тарихи баяндаулардың көлеңкесінде қалып қояды.

1926 жылы елге оралу дерегі де кездейсоқ емес. 1916 жылғы көтерілістен кейін Қытайға өткен қазақ-қырғыз босқындарын қайтару мәселесі кеңестік билік тарапынан Азамат соғысынан кейін ғана жүйелі түрде қолға алына бастады. Зерттеулерде кеңес өкіметі бұл іске 1921 жылдан бастап назар аударып, Синьцзяндағы босқындарды анықтау, қайтару, құқықтық мәселелерді реттеу жұмыстарын Құлжа мен Шәуешектегі өкілдер арқылы жүргізгені айтылады.

Сондықтан бұл тізім 1926 жылғы жай әкімшілік есеп емес. Ол – он жылға жуық жат жерде жүрген, мал-мүлкінен айырылған, отбасын сақтап қалуға тырысқан, елге қайта оралған қазақтардың тірі куәлігі. Мұндағы әрбір фамилия – бір әулеттің, әрбір сан – бір шаңырақтың, әрбір «тоже» деген қысқа белгі – ортақ қасіреттің белгісі.

Тізімде 1905, 1913, 1915 жылдарына қатысты жеке белгілер де кездеседі. Бұл тұстар түпнұсқа құжатпен қайта салыстырып нақтылауды қажет етеді. Дегенмен құжаттың негізгі тарихи өзегі анық: Чуремеск ауылының адамдары 1916 жылғы отарлық қысым мен жазалау саясаты салдарынан Қытайға өтіп, 1926 жылы туған жеріне қайта оралған.

№145 құжат – Жетісу өңіріндегі босқыншылық тарихын зерттеуде аса құнды дерек. Ол 1916 жылғы көтерілістің салдарын ресми саяси оқиға ретінде ғана емес, қарапайым ауыл адамдарының тағдыры арқылы көрсетеді. Бұл тізім – елден ауған жұрттың азапты жолын, жоғалған мал-мүлкін, күйзелген әлеуметтік жағдайын, бірақ туған жерге қайту үмітін жоғалтпаған рухын танытатын тарихи айғақ.

Төменде аталған архивтік құжаттың толық мәтіні беріліп отыр

№ 145

СПИСОК БЕЖЕНЦЕВ ЧУРЕМЕСКОГО АУЛА ПРИБЫВЩИХ

 1926 году

ЛИСТ 2-4

Дереккөз: ЖО ГА. Ф. 751. Оп. 1. Св. 4. Д. 72. Л. 1–5.
Қажет Андас, “Q-Andas” ақпарат агенттігі.Дереккөз: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308