Biyl 1916 jylǵy últ-azattyq kóteriliske 100 jyl tolyp otyr. Oiranǵa toly zamana zardaby atanyp ketken últ-azattyq kóterilis jantúrshiktirerlik qanqúilylyǵymen taiǵa tańba basqandai bolyp, alasapyrannyń aqtańdaq betteri retinde tarihta qaldy. Sodyrly soiqan sayasattyń halyqty ezgige salǵan, esten kete qoimaityn ersilikterin teriske shyǵarmaityn kóldeneń tartar tarihi qújattar barshylyq. Sol bir qiyametti kózi kórip, qúlaǵy estimegender ony kónere qoimaǵan tarih taraulary arqyly kózderin jetkizip, tanym men taǵylym alu úshin tereń den qoiyp otyr.
Basqa aimaqtardaǵyny bylai qoiǵanda, Jetisu óńirindegi alapattar oiǵa oralǵan saiyn bir qiyrda jatqan Qarqara men Ereuiltóbe aumaǵyn alyp jatqan endikterdegi elimizdiń bastan keshken qandy sheńgeldegi oqiǵalary da tilge tiek etildi. Múrajai qújattaryn aqtaryp-tóńkerip qaramaǵannyń ózinde, ǵúlama jazushy Múhtar Áuezovtiń «Qily zaman» povesi men tarihty zertteushiler Túrlybek Iliyasúly men Júmádil Qarabaiúlynyń «Qarqara kóterilisi», «Qarqara aibaty» kitaptaryn jáne qoǵam qairatkeri Seidálim Tánekeevtiń «1916 Qarqara – Alban kóterilisi» shyǵarmashylyq eńbegi bar ekeni belgili. Kóp eńbekpen jaryqqa shyqqan osy bir dúnielerdi oi eleginen ótkizip otyrǵanda, sol kezdegi patsha jarlyǵynyń qaharynyń qatty bolǵanyn, órimdei bozbalalardy qoidai kógendep, qiyan-keski úrystarǵa salu úshin soldatqa aluy jáne qara júmysqa salmaq bolǵany halyqtyń ashu-yzasyn qazandai qainatyp-aq jiberedi.
Sonda júdyryqtai júmylǵan qara halyq: – Balasy men tuysynan bezgen adam joq. Kógen kózderdi japan dalada óltirip, qarǵa-qúzǵynǵa jem qyla almaimyz. Sory qainasa bozdaqtarynan aiyrylǵan, qolbasynan aiyrylǵan ata-analardyń sory qainaidy. Patshanyń nesi ketedi! Qyrylsa, bizdiń balalarymyz qyrylady. Aq patsha ádiletten taidy. Onyń oiranshyl jarlyǵyn oryndamaimyz. Sondyqtan bala bermeimiz! – dep jaltarmas jauabyn kesip-piship, bir-aq aitady. Qara-qúrym halyq aldynda osy bir oiǵa qonarlyq sheshimtal jauabyn aityp otyrǵan kim degen oidyń jeteginde qalaryńyz anyq. Árine, ol qarabaiyr halyqtyń qataryndaǵy jai adam emes. Ol halyqtyń ózi sailap alǵan on alty bolys bileriniń biri – Qúdiyarbek bi SHotamanúly. Sondaǵy últ-azattyq kóterilisiniń kóshbasshylarynyń betke ústar qaimaqtarynyń biri ekendigi ol jaiynda joǵaryda atap ketken kitaptarda ǵana emes, merzimdik basylymdardaǵy maqalalar barysynda da ádildik pen aqiqatty tu etip ústap ótken bi bolǵandyǵy jii tilge tiek bolyp jatady.
Qara qyldy qaq jaryp aitatyn, halyqtyń qamyn oilaityn bi bolǵandyqtan ony tóbesindegi tóreler men ainalasyndaǵy halyqtyń aldynda abyroiy men mártebesi daralanyp túrady. Onyń dualy auyz sheshendigi de, istiń retin biler kósemdigi de kóptiń kóńilinen shyǵyp júrse kerek. Qúdiyarbek bige berilgen qysqa ári núsqa berilgen myna bir minezdi baiyptama da kóp jaidan habardar ete alady. «Qúdiyarbek bi SHotamanúly 61 jasta. 1855 jyly dáuletti shańyraqta dúniege kelgen. Ruy Dosaly – SHoǵan. Ivanov bolysynan. Júrtqa ádiletti bi bolǵan. Úzyn boily, tańqy múryn, qalyń qas, tereń kóz, qalyń erin, úyań minezdi qara kisi». Oǵan berilgen osynau syrtqy sipattama onyń tabiǵi jaratylysy qandai bolǵanyn qaz-qalpynda ainytpai aityp túr emes pe?! Eldiń betke ústar túlǵasyna ainalǵan jaǵaly bidiń sol bir qiyn-qystau kúnderdegi ómirlik is-qimyly da ony bilgisi kelgen adamdy beijai qaldyra almaidy. Ol úshin tarihi derekterdegi myna bir kórinisterge kóńil audarsaq artyq bolmaidy. Qúdiyarbek bi SHotamanúly túlki bórkin basynan alyp, eki qolyn arqasyna ústap, qyrǵyz órme qamshysyn beline qystyryp, máuiti shapannyń aldyńǵy etegin keri qatparlap, jótkirinip alyp jiyn ortasyna shyqty. Ol aqylǵa tolǵan, toqtamdy sózin baptap, salmaqtap aitatyn, halyqqa jaǵymdy el bileushi. Úlken tóbede birine-biri syǵylysyp otyrǵan adamdarǵa qarap sóz sóiledi: – 1854 jyly patshaǵa qarsy shyǵyp, soǵysyp atysqanymyz joq. Ádil patsha dep qaradyq. Sodan beri patshaǵa qarsylyq qylyp, atysyp kórgen emespiz. Uáde boiynsha, «qazaqtan ásker almaimyz, tek qana jiyrma tiynnan tútinge ramat alamyz» dep kelisken. Soǵan toqtam jasap, ant qaǵazǵa atalarymyz qol qoiǵan.
Endi, mine, patsha antyn búzyp, uádesinen taiyp otyr. Zúlymdylyǵy basynan asqan aq patshanyń taqtan túsetin uaqyty alys emes. Qazaqtyń qalyń búqarasy keń dalada ósken. Oqyǵandary biren-saran. Tizimge alynatyn jigitterdiń bári de kúni búryn áskerlik isine tartylyp úiretilmegen. Búlar Germaniyanyń bastan-ayaq qarulanǵan áskerine qarsy shyǵyp, túgel qyrylyp, qúrban bolsa da patsha men úlyqtardyń jany ashymaidy. Jigitterdiń tizimin júrgizudi toqtatamyz. Kúnde erteńge salyp, pristavtyń basyn qatyramyz. Jámeńke men Úzaqtan bólektenip shyǵarymyz joq. Bárimiz Jákeń men batyrdyń aitqandaryna qosylamyz jáne quattaimyz!» dep alqaly jiynda aitqan osy sóziniń ózi-aq Qúdiyarbek bidiń el aǵalaryna tán ońdy kózqaras iesi bolǵandyǵyn kórsetedi. Patsha tarapynan bolǵan núsqaumen qazaqtarǵa jasalǵan aiuandyqtyń sol uaqytta sheti men shegi joq edi. Onyń zorlyǵy men qúqaiyn Qúdiyarbek bi SHotamanúly da az kórmepti. Myna bir kórinis sol sátten aina-qatesiz syr shertedi. «Ińirde qazaqtar qamalǵan kameranyń eki terezesine tórt soldat kelip, narda jatqandarǵa besatardan jalyndy oq jaudyrdy. Ár terezede qos soldat, ústi-ústine eselengen atystyń demi basylmady.
Nardyń terezege tirelgen jerinde bet-auzy aiǵyz-aiǵyz, jotasy qan-qan Qúdiyarbek etbetinen súlap jatyr» dep adam tózbestei ashyna surettelgen. Sondaǵy bas kóterer qazaqtardyń kórgen kúni osylai bolǵan. Patsha soldattary adam qorlaudyń ailasyn asyryp baqqan. Ayaushylyq degendi bilmegen. Zamananyń sol bir seiile qoimaityn qara búltty qateri tónip túrǵanda, halyqtyń arqa súiep júrgen atpal azamattarynyń quǵyn-súrginge túsip, kórmegen teperishteri qalmapty. Odan bir bolystyń bii atanǵan, ary men janynyń tazalyǵymen Qúdiyarbek bi qalai tysqary qalsyn.
Sol zobalańda ol halyqtyń qalqany bolyp júrgen igi jaqsylarymen áigili Qaraqol túrmesine úsh-tórt márte qamalypty. Tek tergeudi ǵana emes, tepkiniń astyna alynǵanyn da tarihi derekter aiǵaqtap bere alady. Ondai qorlyq pen zorlyqtan onyń jasyp qalǵan jeri joq. Qaita odan ári qaharyna minip, qaterli kezeńniń qaisar perzenti ekendigin dáleldeidi. «Qolynan kelip túrǵan, qonshynan basady» demekshi, sol uaqytta ozbyr ázireiil patshanyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp, bas kóterip qarsy shyqqan qazaqtardyń halyqty kóteriliske úndegen útqyr úiymdastyrushylary men top bastar jetekshilerin qinau men atudan ayanǵan jeri bolmady. Sol siyaqty patsha úkimetiniń «Úkimetke qarsy qaruly kúsh júmsamaq bolǵany úshin, patshanyń jeke basyna núqsan keltirerlik qylmysty is istegeni úshin, úkimetke qarsy eldi qaruly kúreske shaqyrǵany jáne úgit júrgizgeni úshin jauapqa tartu turaly» Qauly qabyldaǵany odan ári qatty soqqy bolyp tidi. Osy qaulyny jeleu etken patsha jendetteri bolystar ataulydan birden ózderiniń kózderine túsip júrgen 66 belsendini birden túrmege jabady.
Olardyń aldyńǵylarynyń biri bolyp Qúdiyarbek bi SHotamanúly da Ivanov bolysynan qauipti qylmyskerler qataryna tirkeledi. Sonda patsha úkimi boiynsha jazaǵa tartylǵandardyń aldy atuǵa, arty 15 jyldan 25 jylǵa itjekkenge aidalady. 66 adamnyń birde-bireui sau qalmaidy. Bári de jazyqsyzdan japa shegedi. Qúdiyarbek bi de ekinshi toptan atu jazasyna kesilip, armanda ketedi. Naqty derekke súienip aitar bolsaq, sol ospadar soiqannyń saldarynan Qarqaraǵa qatysty aumaqtarda 373 úi órtenip, 1905 adam oqqa úshyp, 684 adam jaralanyp, 1105 adam tútqyndalyp, keiinnen olardyń múldem iz-túzsiz ketkenderin tarih dáleldep otyr. Átteń, osyny retke keltiruge tiisti oryndar qúlyqsyz… Degenmen, halqy úshin qabyrǵasy sógilip, oqtan opat bolǵan Qarqara kóterilisiniń tarihi túlǵasy ári qairatkeri Qúdiyarbek bi SHotamanúlynyń artynda aishyqty iz qaldy. Qaqpaq auylynda onyń atynda kóshe bar. Raiymbek audanynyń ortalyǵyndaǵy últ-azattyq kóterilisine qatynasushylarǵa arnalǵan eskertkishte ádiptelip jazylǵan aty-jóni túr.
Endi onyń artynda qalǵan el-júrty men úrpaǵy auyldyq, audandyq, oblystyq ákimdikter men QR Prezidenti ishki sayasat bólimi maqúldap otyrǵan Kókbel auylyndaǵy «Kóksai» orta mektebine baba atynyń beriluin asyǵa kútip otyr. Onyń da oryndalary sózsiz. Oǵan basqa da qúrmetterdiń kórsetile jataryna senim mol. Qalyń qatparly sol soiqandaǵy «Bala ólgenshe, shal ólsin» dep úran tastaǵan Qúdiyarbek bi babasynyń ataly sózin auzynan tastamaityn, paiǵambar jasynan asqan shóberesi Ábilahat Rysmendiev patsha jendetteriniń jauyzdyǵyn óziniń júrek sózimen bylai jyrǵa qosypty: Besiktegi balany, Emizip jatqan anany. Jauyzdyǵyn kórsetip, Bárin de jau sanady.
Qarauylǵa qoiyp balany, Áskerleri jattyqty… Tartyp alyp azyǵyn, Jasady qoldan ashtyqty. Jer betinde estippe eń, Dál osyndai ashtyqty.
Patshaǵa qalai senersiń, Aitqanyna qalai kónersiń? Kórip túryp jauyzdyǵyn, Balańdy qalai berersiń? – dep 16 jyldyń qasiretti kúnderin kóz aldyńyzǵa tizbektetip ákeledi. Ábilahat shóberesiniń bizdi babasynyń aruaǵy men ruhyna arlylyq adaldyǵymen taǵzym etip, eli men jas úrpaqty baba ómirinen tanym men taǵylym aluǵa úndeui súisindirdi. Onyń múnysy qúptarlyq is…
Qanat Tákebaev,
Qazaqstan Jurnalister odaǵy syilyǵynyń laureaty.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
