Kıtaptyŋ qūndylyǵy keide onyŋ kölemımen emes, oqyrmanǵa qaldyrǵan oiymen ölşenedı. Bır şyǵarma ötkendı eske tüsırse, endı bırı bügıngı qoǵamǵa syn közben qarauǵa jeteleidı. Al keibır kıtaptarda aqynnyŋ sezımı, jurnalistıŋ baiqaǵyştyǵy, jazuşynyŋ körkem oiy men azamattyŋ el taǵdyryna qatysty alaŋdauşylyǵy bır arnaǵa toǵysady. Aqyn, jurnalist, jazuşy Qajet Andastyŋ «Alty jol öleŋ» atty jinaǵy – osyndai köpqyrly eŋbekterdıŋ bırı.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
Kıtap 2014 jyly Almaty qalasyndaǵy «Arda» baspasynan jaryq körgen. Kölemı – 376 bet, taralymy – 500 dana. Jinaq Almaty oblysynyŋ sol kezdegı äkımı Amandyq Ǵabbasūly Batalovtyŋ qoldauymen basylǵan. Kıtaptyŋ atauyndaǵy «alty jol» ūǵymy avtordyŋ şaǵyn kölemge tereŋ maǵyna syiǵyzuǵa ūmtylǵan şyǵarmaşylyq ızdenısın aŋǵartady. Al mūqabadaǵy «öleŋ söz ben kösem söz» degen anyqtama jinaqtyŋ mazmūnyn däl tanytady. Öitkenı mūnda poeziıa men publisistika, maqala men sūhbat, äŋgıme men tolǵanys qatar örılgen.
Jinaq segız bölımnen tūrady: «Oiymdy öleŋmen örnektep», «Ardyŋ ısı», «Parasat», «Sahna», «Ekeu ara», «Işte pıkır ölgenşe», «Qaz qalpynda» jäne «Şalqyma». Osy bölımderdıŋ ataularynyŋ özı kıtaptyŋ körkemdık jäne mazmūndyq auqymyn körsetedı. Bırınşı bölımde avtor oiyn öleŋmen örnektese, keiıngı taraularda eldık mäselelerdı publisistikalyq paiymmen taldaidy, öner men ädebiet ökılderınıŋ eŋbegıne toqtalady, türlı mamandyq ielerımen sūhbattasady, ömırden alynǵan oqiǵalardy körkem äŋgımege ainaldyrady.
Alty jol – az sözge syiǵan tereŋ maǵyna
Qajet Andastyŋ alty joldyq öleŋderı syrtqy kölemı jaǵynan şaǵyn bolǵanymen, ışkı mazmūny jaǵynan salmaqty. Aqyn är şumaqqa tūtas bır oidy, ömırlık tüiındı nemese qoǵamdyq mäselenı syiǵyzuǵa tyrysady. Mūndai öleŋ jazu aqynnan sözdı ünemdeudı, oidy şaşyratpai jetkızudı jäne är tarmaqqa maǵynalyq mındet jükteudı talap etedı.
Jinaqtaǵy öleŋderdıŋ taqyryptyq aıasy keŋ. Avtor Iliıas Jansügırov, Jūmatai Jaqypbaev, Nūrǵisa Tılendiev siıaqty el ruhaniıatyna ölşeusız üles qosqan tūlǵalarǵa jyr arnaidy. Olardyŋ şyǵarmaşylyq bolmysyn jeke adamnyŋ taǵdyrymen ǵana şektemei, halyqtyŋ ruhani ömırımen bailanystyra suretteidı. «Şekaraǵa baǵynbaidy talant» öleŋınde Iliıas Jansügırov mūrasy arqyly şynaiy önerdıŋ uaqyt pen keŋıstıkke täueldı bolmaitynyn aŋǵartady. Al Jūmatai Jaqypbaevqa arnalǵan «Ǵajap ǵūmyr» öleŋınde aqynnyŋ näzık lirikasy men tuǵan jerge degen süiıspenşılıgı baǵalanady.
Būl tuyndylardy tūlǵaǵa arnalǵan madaq öleŋder dep qana qabyldau jetkılıksız. Avtor belgılı qairatkerlerdıŋ ömırın ülgı ete otyryp, talantty qūrmetteu, ruhani mūrany ūlyqtau jäne ūltqa qyzmet etu mäselesın alǵa şyǵarady. Onyŋ tüsınıgınde öner iesınıŋ ömırı jeke bastyŋ şeŋberınde qalmaidy. Şynaiy şyǵarma halyqtyŋ ruhani igılıgıne ainalyp, keiıngı ūrpaqqa jol körsetedı.
Aqynnyŋ ana tılıne arnalǵan öleŋderı de erekşe nazar audartady. «Tılım menıŋ», «Tuǵan tılım – bailyǵym» sekıldı şyǵarmalarda tıl qarym-qatynas qūraly retınde ǵana emes, ūlttyq jadtyŋ, tarihi sabaqtastyqtyŋ jäne halyqtyq bolmystyŋ negızı retınde baǵalanady. Avtor ana tılınıŋ qoǵamdaǵy ornyna alaŋdai otyryp, mäselenı qūr ūranmen şektemeidı. Ol tıldı qūrmetteu adamnyŋ öz tarihyn, tegın jäne ūlttyq qūndylyǵyn tanuynan bastalatynyn ūqtyrady.
«Qazaq jerınıŋ jüregı», «Ata zaŋ – aibynym» siıaqty öleŋderden täuelsızdıkke degen qūrmet, memlekettılıkke senım jäne el bırlıgıne qatysty oilar körınedı. Avtor azattyqtyŋ özdıgınen kelmegenın, onyŋ artynda halyqtyŋ küresı, tözımı men armany tūrǵanyn eske salady. Sondyqtan täuelsızdıktı maqtan etu jetkılıksız, ony bılımmen, adal eŋbekpen jäne azamattyq jauapkerşılıkpen nyǵaitu qajet degen tūjyrym jasaidy.
Ar men adamdyqty biık qoiǵan qalamger
Kıtaptaǵy negızgı qūndylyqtardyŋ bırı – ar mäselesı. Jinaqtyŋ ekınşı bölımınıŋ «Ardyŋ ısı» dep ataluy kezdeisoq emes. Avtor üşın ar – adamdy adastyrmaityn ışkı ölşem, al adaldyq – qoǵamdy saqtaityn basty tırek. Onyŋ öleŋderı men maqalalarynda adam mınezındegı jalǵandyq, jaǵympazdyq, dünieqoŋyzdyq, nemqūrailylyq pen ruhani älsızdık synǵa alynady.
Qalamger qoǵamdyq kemşılıkterdı syrttai baqylap qana qoimaidy. Ol är mäselenıŋ adamnyŋ ışkı düniesımen bailanysyn ızdeidı. Qoǵamdaǵy ädıletsızdık, otbasyndaǵy tüsınıspeuşılık, adamdar arasyndaǵy senımsızdık pen ruhani küizelıstıŋ tüpkı sebebı ar aldyndaǵy jauapkerşılıktıŋ älsıreuınen tuyndaitynyn körsetedı.
Kıtaptyŋ alǵaşqy betındegı «Şeşeme» öleŋınıŋ «Alǵy söz ornyna» berıluınıŋ de taǵylymdyq mänı tereŋ. Avtor özınıŋ aqyndyq jolyn ana tärbiesımen, ana ruhymen bailanystyrady. Ana beinesı mūnda bır otbasynyŋ ǵana emes, ūrpaq boiyna batyldyq, qaisarlyq, meiırım men adamdyq qasiet sıŋıretın ūly tärbienıŋ nyşany retınde körınedı. Osy öleŋ jinaqtyŋ jalpy ruhani baǵytyn aiqyndap tūrǵandai. Qalamgerdıŋ elge, jerge jäne adamǵa degen közqarasynyŋ bastauynda otbasylyq tärbie men ananyŋ önegesı jatyr.
Avtor baqyt, dostyq, jalǵyzdyq, ökınış, mahabbat, senım jäne ömırdıŋ ötkınşılıgı turaly da tolǵanady. «Dostyq», «Syŋarym», «Tırı jürmın», «Senım», «Baqyt» siıaqty öleŋder adam sezımınıŋ türlı qyrlaryn aşady. Būl tuyndylardan ömırdıŋ quanyşy men qaiǵysyn qatar körgen, adamdardyŋ mınezın tanyǵan, soǵan qaramastan jaqsy künnen ümıt üzbegen lirikalyq keiıpkerdı baiqaimyz.
Osy tūrǵydan alǵanda «Alty jol öleŋ» – avtordyŋ syrtqy älem turaly paiymy ǵana emes, ışkı jan düniesınıŋ de şejıresı. Aqyn öz köŋıl küiın jasyryp qalmaidy. Keide nalidy, keide qoǵamǵa saual qoıady, keide öz mınezıne üŋıledı. Bıraq qandai jaǵdaida da ümıt pen elge degen senımnen ajyramaidy.
Ūlttyq mūraǵa janaşyrlyq
Jinaqtaǵy publisistikalyq maqalalardyŋ maŋyzdy baǵyty – ūlttyq mūrany saqtau. «Ardyŋ ısı» bölımındegı materialdarda qazaq änı, biı, ädebietı, tarihi mūrasy jäne mädeni qūndylyqtary söz bolady. Avtor ūlttyq mädenietke qūr maqtanyşpen qaraudy jetkılıksız sanaidy. Onyŋ oiynşa, qūndylyq saqtaluy, zertteluı, nasihattaluy jäne kündelıktı ömırde qoldanyluy kerek.
« Án men änşı köp bızde…» maqalasynda qalamger qazaq änınıŋ qoǵamdaǵy ornyna toqtalyp, belgılı bır käsıp pen zamanaui mamandyqtardy beineleitın qazaqşa şyǵarmalardyŋ azdyǵyna nazar audarady. Būl mäselenı tıldıŋ qoldanys aıasymen bailanystyrady. Tıl tek resmi mınberde nemese merekelık şarada emes, ǵylymda, tehnikada, öndırıste, käsıptık ortada jäne kündelıktı qyzmette ömır süruge tiıs degen oi ūsynady.
«Qarajorǵa bolmasa…» maqalasynda ūlttyq mūraǵa ielık etudıŋ jauapkerşılıgı köterıledı. Avtor özgenı kınälaudan būryn qazaq qoǵamynyŋ qolyndaǵy qūndylyqty qanşalyqty tanyp, baǵalap jäne damytyp otyrǵanyna nazar audartady. Ūlttyq öner halyqtyŋ tarihi jadynda ǵana saqtalyp qoimai, qazırgı ūrpaqtyŋ sanaly äreketı arqyly qorǵaluy kerektıgın eskertedı.
Būl paiymdardyŋ bügın de maŋyzy tömendegen joq. Jahandanu däuırınde ūlttyq mūrany saqtau ony özgeden qyzǵanumen şektelmeidı. Ony ǵylymi tūrǵydan zertteu, naqty derektermen bekıtu, jas ūrpaqqa tüsınıktı tılmen jetkızu jäne älemge laiyqty deŋgeide tanystyru qajet. Osy tūrǵydan kelgende, kıtaptaǵy publisistikalyq maqalalar oqyrmandy äreketke şaqyratyn azamattyq ün retınde qabyldanady.
Jurnalistikanyŋ basty nysany – adam
Qajet Andastyŋ jurnalistık ūstanymy kıtaptaǵy sūhbattar men maqalalardan anyq körınedı. Avtor qoǵamdaǵy qūbylystardy jalpy derek pen resmi mälımet deŋgeiınde qaldyrmai, onyŋ adam ömırıne äserın aşuǵa ūmtylady. Ol öner, mädeniet, densaulyq, tärbie, äleumettık jaǵdai jäne ruhani küizelıs sekıldı ärtürlı taqyryptardy qozǵaidy.
«Ekeu ara» bölımınde sūhbat janry arqyly türlı mamandardyŋ täjıribesı men közqarasy ūsynylady. Sūraq qoıý barysynda jurnalist tek mälımet aluşy bolyp qalmaidy. Ol mäselenıŋ sebebın ızdep, qoǵam üşın qajettı jauabyn tabuǵa talpynady. Sūhbattarda käsıbi täjıribe men adam taǵdyry özara sabaqtasyp otyrady.
Jüike auruy, qoǵamdyq tüsınıstık jäne adamnyŋ jan düniesı turaly äŋgımelerde qalamger syrqatty adamdy qoǵamnan bölıp qaramau kerektıgın aŋǵartady. Adamnyŋ ruhani küizelısıne otbasylyq qiyndyq, äleumettık qysym, jalǵyzdyq jäne tüsınıstıktıŋ jetıspeuı äser etuı mümkın ekenın alǵa tartady. Mūndai materialdardyŋ taǵylymy – adamnyŋ syrtqy qalpyna qarap ükım şyǵarmai, onyŋ ışkı jan düniesın tüsınuge ūmtyluynda.
Avtor şyǵarmalaryndaǵy keiıpkerlerdı mınsız etıp körsetuge tyryspaidy. Olardyŋ ömırındegı qaişylyqty, ökınıştı, küizelıstı sätterdı de jasyrmaidy. Bıraq adamǵa degen janaşyrlyq joǵalmaidy. Būl – kıtaptaǵy äŋgımenı de, sūhbatty da, publisistikalyq maqalany da bırıktıretın ortaq qasiet.
Tarihqa qūrmet, bolaşaqqa jauapkerşılık
Kıtaptyŋ ön boiynda tarih taqyryby tūraqty körınıs tabady. Avtor tarihi tūlǵalarǵa, el basynan ötken kezeŋderge, halyqtyq mūraǵa jäne tuǵan jerdıŋ qasietıne qaita-qaita oralady. Alaida ötkendı baıandaudaǵy maqsaty tek eskı oqiǵany eske tüsıru emes. Ol tarihtyŋ bügıngı ūrpaqqa berer sabaǵyn ızdeidı.
Qalamgerdıŋ tüsınıgınde tarih – maqtanuǵa arnalǵan daiyn äŋgıme emes, jauapkerşılık jükteitın amanat. Babalardyŋ erlıgı men danalyǵyn aitu qazırgı ūrpaqtyŋ mındetın ūmyttyruǵa tiıs emes. Kerısınşe, ötkennıŋ önegesı bügıngı ärekettıŋ ölşemıne ainaluy kerek.
«Kie meken – äuliesı köp eldıŋ» siıaqty tuyndylarda tuǵan jerdıŋ tabiǵaty men qasietı ruhani ūǵymdarmen sabaqtastyrylady. Jer – jai ǵana meken emes, ata-babanyŋ ızı, halyqtyŋ jady jäne ūrpaqtyŋ bolaşaǵy. Sondyqtan tuǵan jerge süiıspenşılık ony sözben därıpteumen ǵana emes, tarihyn tanumen, tabiǵatyn qorǵaumen jäne el igılıgıne qyzmet etumen däleldenedı.
Öleŋ men kösem sözdıŋ sabaqtastyǵy
Jinaqtyŋ basty erekşelıgı – ärtürlı janrlardyŋ bır kıtapta tabiǵi üilesım tabuy. Bır qaraǵanda öleŋ, maqala, sūhbat jäne äŋgımenıŋ körkemdık tabiǵaty bölek. Bıraq olardy avtordyŋ dünietanymy men azamattyq ūstanymy bırıktıredı.
Öleŋde köterılgen tıl, el, ar, adamdyq, tarihi jady sekıldı mäseleler publisistikalyq maqalalarda keŋınen taldanady. Al sūhbattarda sol mäselelerge mamandardyŋ pıkırı men ömırlık täjıribesı qosylady. Áŋgımelerde qoǵamdyq qūbylystar jeke adamnyŋ taǵdyry arqyly beinelenedı. Osylaişa kıtaptyŋ är janry bırın-bırı tolyqtyrady.
Poeziıa oqyrmannyŋ sezımıne äser etse, publisistika oilanuǵa şaqyrady. Sūhbat naqty täjıribenı alǵa şyǵarsa, äŋgıme ömır şyndyǵyn keiıpker taǵdyry arqyly sezındıredı. Mūndai qūrylym Qajet Andastyŋ bır ǵana şyǵarmaşylyq baǵytpen şektelmeitının körsetedı. Ol – öleŋmen syr aitatyn aqyn, qoǵamdyq mäselenı saralaityn jurnalist, adam ömırın körkem beineleitın jazuşy.
Kıtaptyŋ taǵylymdyq qūndylyǵy
«Alty jol öleŋ» oqyrmanǵa daiyn jauap ūsynudan görı, maŋyzdy sūraqtar qoıady: ana tılımızdıŋ qadırın qanşalyqty tüsınıp jürmız? Ūlttyq mūramyzdy saqtauǵa qandai üles qosyp kelemız? Täuelsızdıktıŋ jauapkerşılıgın sezınemız be? Adamdy syrtqy jaǵdaiyna qarap baǵalap jürgen joqpyz ba? Ar men adaldyqtyŋ qoǵamdaǵy orny qandai? Tarihtan taǵylym alyp jürmız be?
Kıtaptyŋ tanymdyq maŋyzy – ädebiet, öner, tarih, mädeniet jäne qoǵam mäselelerın özara bailanysta qarastyruynda. Al taǵylymdyq mänı – oqyrmandy adamdyq qasietke, ana tılın qūrmetteuge, elge adal qyzmet etuge, ötkendı baǵalap, bolaşaqqa jauapkerşılıkpen qarauǵa şaqyruynda.
Jinaqtyŋ jaryq körgenıne uaqyt ötse de, onda köterılgen mäseleler özektılıgın joǵaltqan joq. Tıldıŋ qoldanys aıasy, ūlttyq mūrany saqtau, ruhani qūndylyq, adam taǵdyry, önerdıŋ qoǵamdyq orny jäne azamattyq jauapkerşılık bügıngı künnıŋ de maŋyzdy taqyryptary bolyp otyr. Būl kıtaptyŋ uaqytpen bırge eskırmei, jaŋa oqyrmanmen qaita tabysuyna mümkındık beredı.
«Alty jol öleŋ» – Qajet Andastyŋ şyǵarmaşylyq jolyndaǵy belgılı bır kezeŋdı jinaqtaǵan eŋbek. Sonymen bırge ol – qalamgerdıŋ el men jer, tıl men tarih, öner men adam taǵdyry turaly oilarynyŋ tūtas körınısı. Avtor alty joldyq öleŋge ülken maǵyna syiǵyzyp, kösem söz arqyly qoǵamdyq mäselelerdıŋ tereŋıne üŋıledı.
Kıtaptan aqynnyŋ sezımın, jurnalistıŋ sergek közqarasyn, jazuşynyŋ adamǵa degen janaşyrlyǵyn jäne azamattyŋ el aldyndaǵy jauapkerşılıgın qatar köremız. Sondyqtan «Alty jol öleŋ» – oqyp şyǵatyn ǵana emes, oiǵa toqyp, taǵylym alatyn kıtap. Onyŋ basty qūndylyǵy da osynda.
BBK 821.512.122
UDK 84 (5Qaz)-44
A57
Almaty: «Arda», 2014 – 376 bet
ISBN 978-601-7355-28-9
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1524861
Maqala avtory:
Aisūlu Bauyrjanqyzy,
Beinefildı tüsırgen Ámina Saıahatqyzy.
«Q-Andas» aqparat agentıgınıŋ tılşılerı.











