Taldyqorǵan qalasynda bir áulettiń birneshe ǵasyrlyq múrasyn saqtap, búginge jetkizgen Áueshan Majai atty apa túrady. Keudesinde «Altyn alqasy» jarqyrap túratyn apa byltyr taǵy bir mártebeli ordenge ie bolǵan. Ony Jetisu óńirine issaparmen kelgen Memleket basshysych Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi tapsyrǵan. Sol joly Prezident Áueshan Majaiqyzynyń saqtap, búgingi jetkizgen bútin bir áulettiń múrasynan bir muzei ashuǵa bolatynyn aitqan. SHynynda, Áueshan Majaiqyzy bir áulettiń birneshe ǵasyrlyq múrasyn úqyptap saqtap, shekaranyń san qyspaǵyn ótkere júrip, Qytaidan atajúrtqa jetkizgen.
– Andas áuleti atalarynan beri bilik ústaǵan, alys-jaqynǵa syily edi. Júz sarbazymen qalmaqtarmen soǵysyp qaitys bolǵan Qúdainazar batyr, TSin patshalyǵynyń patshasy TSiyanlúnmen kezdesken qazaqtyń alǵashqy bitimgerleriniń biri Esengeldi bi, inisi Soltangeldi myrza, Qarakerei Qońyz batyrmen Qytai otarshyldaryna qarsy shapqan Últaraq batyr, óz kezinde qyltamaqty emdep, el ishinde «jan qalsa, Jansarbaidan qalady» degen sóz qalǵan Jansarbai emshi atalarymyz jaily úlkender jii aitatyn. Ókinishke qarai, 1952 jyly Qytaidaǵy újymdastyru kezinde atalarymyz quǵyndalyp, bar múlki tárkilendi. 1966 jyly bastalǵan mádeni tóńkeris kezinde de kóp qiyndyq kórdi. Men osy áuletke 1969 jyly kelin bolyp tústim. Sol 1969 jyldan 1976 jylǵa deiin bizdiń úiimizge 3 ret tintu júrgizdi. Men kelmei túrǵanda da birneshe ret tonalǵan eken. Qyzyl belsendiler aldymyzdaǵy qasyǵymyzǵa deiin tartyp alyp, qoqysqa aparyp tastaityn. Túnde atam Omaraqyn Jansarbaiúly meni ertip alyp, elge kórsetpei sol zattardy úige ákelip, qora-qopsyǵa tyǵyp qoyatynbyz. Tipti, jádigerlerdiń arasynda 40 jyl jerge kómilip jatyp, keiin qazyp alynǵandary da bar. Atam 1976 jyly qaitys bolar aldynda meni shaqyryp aldy da barlyq jiǵan-tergen jádigerlerdiń atyn atap, qai atamyzdyń múrasy ekenin qaǵazǵa jazdyryp, óz qolymen jasaǵan úlken aǵash sandyqqa saldyrdy da: «Tirligimde qadirine jete almadym, tapsyratyn jerine óz qolyńmen ótkiz», – dep ósietin aityp, qaitys boldy. Ol kezde jaspyn, múnysy nesi dep tańǵalyp edim. Sol amanattyń astaryna ne jatqanyn búgin bilip júrmin, – deidi keiuana.
Áueshan apa búl amanatty elge jetkizui de ońai bolmapty. Sol úshin qazaq-qytai shekarasyn 90 ret kesip ótipti. Basynda shekarashylardyń biri «Kóne zatty qaitesiz, apa. Laqtyra salmaisyz ba?» – dep ájualasa, keibiri jádigerdi satyńyz dep qolqa salypty. Osylai júrip atasynyń qara sandyqqa jinatqan dúniesin tolyǵymen elge jetkizgen. Onyń ishindegi alyp júruge qolaisyz ejelden kele jatqan mys qazan, jady siyaqty zattardy QHR-daǵy Kúnes audandyq muzeiine tapsyryp ketipti. Qazir apanyń qolynda osyndai qúndy jádigerdiń 700-den astam danasy bar. 2019 jyly 100-ge juyq jádigerdi «Ruhani jańǵyru» baǵdarlamasy ayasynda «Atameken» tarihi-mádeni ortalyǵynyń qoryna tapsyryp, memlekettik tizimge qostyrypty. Qúndy jádigerlerdiń qatarynda Soltangeldi bidiń kúmistelgen er-toqymy, (XVIII ǵasyr), SHákil Aqtúbitúlynan qalǵan búrkittiń túmsyǵy (XVIII ǵasyr), Últaraq batyrdyń (HIH ǵasyr) qaru-jaraǵy, Jansarbai Últaraqúlynyń (XIH-HH ǵasyr) emshilikke paidalanǵan qúral-jabdyǵy, ańshylyq búiymdary, HIH ǵasyrda Reseide jasalǵan samauryn, Omaraqyn záńginiń (HH ǵasyr) ózi órgen at-ábzelderdi sekildi dúnieler bar. Elge kelgen soń qarap jatpai, sol múralaryn Astana, Almaty, Túrkistan, Taraz, Taldyqorǵan qalalary men Jetisu oblysynyń audan-qalalarynda ótken kórmelerge aparyp, júrtqa tanystyryp, elge ónege kórsetip keledi. Osydan keiin bir áulettiń qúndy múralaryn qansha qiyndyq kórse de elge jetkizip, úrpaqqa ónege etip otyrǵan Áueshan apanyń tabandylyǵy, ata amanatyna adaldyǵy men igi isin parasattylyq deuge bolady. Qazaqta otbasy qúndylyǵy, erli-zaiyptylar ortasyndaǵy syilastyq, áke-bala ortasyndaǵy súiispenshilik degen baǵa jetpes qúndylyq bar. Áueshan apa osylardyń barlyǵyn boiyna jiyp, ony úrpaqtarynyń sanasyna úyalatyp keledi. Apanyń qosaǵy Andas Omaraqyn óz kezinde talai aitysta top jarǵan aitysker, sheteldegi qazaqtardyń tarihyn zerdelegen tarihshy, qalamyn qaru etken jazushy bolǵan. 1944 jyly Qytaidyń Kúnes degen jerinde tuyp, 2015 jyly Taldyqorǵan qalasynda máńgilik saparyna attanypty. Andas aǵamyz – ózge eldiń solaqai sayasatynyń kesirinen «Bai-manaptyń balasy» atanyp, shetqaqpai kórip, shyǵarmashylyqpen ainalysuǵa shekteu qoiylǵan jannyń biri. Jas kezinde jazǵan dúnielerin qyzyl belsendiler órtep ketse de, ómiriniń sońǵy on jylynda Qytaidaǵy sayasi jaǵdaidyń túzelgen tústa Qytaidaǵy qazaqtardyń tarihyna qatysty 17 kitap shyǵaryp, sol eńbegi úshin 2010 jyly QHR memleket dárejeli syilyǵy berilipti. Áueshan apa atalarynyń jádigerlerin saqtaumen birge joldasy Andastyń baspa betin kórmegen birneshe myń bettik qoljazbasyn, bylaisha aitqanda, bir japyraq qaǵazyna deiin qaldyrmai, elge ala kelipti. Ótken jyly balalaryn úiymdastyryp, Andas Omaraqynnyń 7 tomdyq eńbegin jinaqtap, onyń «Tarih talǵarynda» (tarihi zertteuler, «Doda» (aitystar), «Jyldar izi» (óleńder jinaǵyn) atty úsh tomdyǵyn óz qarajatymen shyǵaryp, oqyrmandarǵa úsyndy. Búginde sol eńbek jas úrpaqtyń boiyna últtyq qazynamyzdy sińirudiń qúralyna ainaldy. Jetisu oblysy ákimdigi Bilim basqarmasy, Andas áuleti birlese otyryp, «Andas Omaraqyn oqulary» atty úlken jobany qolǵa aldy. Oǵan oblystaǵy yntaly, ádebiet pen tarihqa, aitys pen ólketanuǵa qúshtar otyz oqushy qatysyp jatyr. Jarys nátijesi jazǵa qarai shyǵarylady. Aita keterligi, byltyr Áueshan apa bas bolyp, Jetisu oblystyq memlekettik arhiviniń janynan Andas áuletiniń otbasylyq ǵylymi tektik qoryn ashyp, oǵan 56 is, myńnan asa qoljazba qújat, kitap, baspa materialyn, ǵylymi dissertatsiyalyq júmystyń túpnúsqasyn ótkizdi.
– Qytaida atamyz «Halyq jauy» atanyp, kúieuim sovetti ańsaityn «sasyq ziyaly» dep tanylyp, 30 jyl qysymnyń san túrin kórdik. 1980 jyldardan keiin Qytaidaǵy jaǵdai túraqtalǵan soń bizdiń ómirimiz de túzele bastady. Balalarymnyń bári ata jolyn quyp, áke amanatyn ardaqtap keledi, – deidi ol.
Apamyzdyń balalary búginde ár salada júmys isteidi. Olar Qytaidyń jáne Qazaqstannyń tańdauly oqu oryndaryn bitirgen. Aita keterligi, Andas otbasy músheleri qalamgerlik pen ǵylymdy teń ústaǵan. Búginde 8 balasynyń jeteui ǵylym magistri. Adal eńbek qashanda adamdy alǵa jeteleidi. Ótken jyly Áueshan apamyz úiytqy bolǵan Andas otbasy «Mereili otbasy – 2022» Últtyq baiqauynyń respublika boiynsha laureaty, Jańadan qúrylǵan Jetisu oblysy boiynsha alǵashqy jeńimpazy atandy. Ótkende ǵana Áueshan apa taǵy da jaqsy dúnieni qolǵa aldy. Óziniń zeinetaqysynan jinalǵan qarajatymen Jetisu oblysynyń audan-qalasyndaǵy 30 oqushyny Jetisu oblystyq «Jetisu» gazetine jazdyryp, qazaq baspasózine qoldau tanytty.
– Búl isti aqshamyzdyń kóptiginen istegenimiz joq, ataq-abyroi alaiyq degen nietimiz de bolmady. Eger el órkendi, júrt berekeli bolsyn desek, aldymen ruhaniyatqa qaiyrymdylyq jasaluy kerek. Osynau izgilikti qadamdy basqa jandardy da ruhaniyat syndy ortaq iske tartaiyq degen oimen qolǵa aldyq, – deidi apamyz.
Áueshan apa búginde Taldyqorǵan qalasynyń Erkin auylynda túrady. Qarapaiym ǵana ómir súrip, balalaryna aqyl aityp, nemerelerine úlgi-ónege kórsetip júr.
Bolat ABAǴAN, Jetisu oblysy











