تالدىقورعان قالاسىندا بىر ەۋلەتتىڭ بىرنەشە عاسىرلىق مۇراسىن ساقتاپ, بۈگىنگە جەتكىزگەن ەۋەسحان ماجاي اتتى اپا تۇرادى. كەۋدەسىندە «التىن القاسى» جارقىراپ تۇراتىن اپا بىلتىر تاعى بىر مەرتەبەلى وردەنگە يە بولعان. ونى جەتىسۋ ۆڭىرىنە ىسساپارمەن كەلگەن مەملەكەت باسشىسىچ قاسىم-جومارت توقاەۋتىڭ ۆزى تاپسىرعان. سول جولى پرەزيدەنت ەۋەسحان ماجايقىزىنىڭ ساقتاپ, بۈگىنگى جەتكىزگەن بۈتىن بىر ەۋلەتتىڭ مۇراسىنان بىر مۋزەي اشۋعا بولاتىنىن ايتقان. شىنىندا, ەۋەسحان ماجايقىزى بىر ەۋلەتتىڭ بىرنەشە عاسىرلىق مۇراسىن ۇقىپتاپ ساقتاپ, شەكارانىڭ سان قىسپاعىن ۆتكەرە جۈرىپ, قىتايدان اتاجۇرتقا جەتكىزگەن.
– انداس ەۋلەتى اتالارىنان بەرى بيلىك ۇستاعان, الىس-جاقىنعا سىيلى ەدى. جۈز ساربازىمەن قالماقتارمەن سوعىسىپ قايتىس بولعان قۇداينازار باتىر, تسين پاتشالىعىنىڭ پاتشاسى تسييانلۇنمەن كەزدەسكەن قازاقتىڭ العاشقى بىتىمگەرلەرىنىڭ بىرى ەسەنگەلدى بي, ىنىسى سولتانگەلدى مىرزا, قاراكەرەي قوڭىز باتىرمەن قىتاي وتارشىلدارىنا قارسى شاپقان ۇلتاراق باتىر, ۆز كەزىندە قىلتاماقتى ەمدەپ, ەل ىشىندە «جان قالسا, جانساربايدان قالادى» دەگەن سۆز قالعان جانسارباي ەمشى اتالارىمىز جايلى ۈلكەندەر جيى ايتاتىن. ۆكىنىشكە قاراي, 1952 جىلى قىتايداعى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە اتالارىمىز قۋعىندالىپ, بار مۈلكى تەركىلەندى. 1966 جىلى باستالعان مەدەني تۆڭكەرىس كەزىندە دە كۆپ قيىندىق كۆردى. مەن وسى ەۋلەتكە 1969 جىلى كەلىن بولىپ تۈستىم. سول 1969 جىلدان 1976 جىلعا دەيىن بىزدىڭ ۈيىمىزگە 3 رەت تىنتۋ جۈرگىزدى. مەن كەلمەي تۇرعاندا دا بىرنەشە رەت تونالعان ەكەن. قىزىل بەلسەندىلەر الدىمىزداعى قاسىعىمىزعا دەيىن تارتىپ الىپ, قوقىسقا اپارىپ تاستايتىن. تۈندە اتام وماراقىن جانساربايۇلى مەنى ەرتىپ الىپ, ەلگە كۆرسەتپەي سول زاتتاردى ۈيگە ەكەلىپ, قورا-قوپسىعا تىعىپ قوياتىنبىز. تىپتى, جەدىگەرلەردىڭ اراسىندا 40 جىل جەرگە كۆمىلىپ جاتىپ, كەيىن قازىپ الىنعاندارى دا بار. اتام 1976 جىلى قايتىس بولار الدىندا مەنى شاقىرىپ الدى دا بارلىق جيعان-تەرگەن جەدىگەرلەردىڭ اتىن اتاپ, قاي اتامىزدىڭ مۇراسى ەكەنىن قاعازعا جازدىرىپ, ۆز قولىمەن جاساعان ۈلكەن اعاش ساندىققا سالدىردى دا: «تىرلىگىمدە قادىرىنە جەتە المادىم, تاپسىراتىن جەرىنە ۆز قولىڭمەن ۆتكىز», – دەپ ۆسيەتىن ايتىپ, قايتىس بولدى. ول كەزدە جاسپىن, مۇنىسى نەسى دەپ تاڭعالىپ ەدىم. سول اماناتتىڭ استارىنا نە جاتقانىن بۈگىن بىلىپ جۈرمىن, – دەيدى كەيۋانا.
ەۋەسحان اپا بۇل اماناتتى ەلگە جەتكىزۋى دە وڭاي بولماپتى. سول ۈشىن قازاق-قىتاي شەكاراسىن 90 رەت كەسىپ ۆتىپتى. باسىندا شەكاراشىلاردىڭ بىرى «كۆنە زاتتى قايتەسىز, اپا. لاقتىرا سالمايسىز با?» – دەپ ەجۋالاسا, كەيبىرى جەدىگەردى ساتىڭىز دەپ قولقا سالىپتى. وسىلاي جۈرىپ اتاسىنىڭ قارا ساندىققا جيناتقان دۈنيەسىن تولىعىمەن ەلگە جەتكىزگەن. ونىڭ ىشىندەگى الىپ جۈرۋگە قولايسىز ەجەلدەن كەلە جاتقان مىس قازان, جادى سيياقتى زاتتاردى قحر-داعى كۈنەس اۋداندىق مۋزەيىنە تاپسىرىپ كەتىپتى. قازىر اپانىڭ قولىندا وسىنداي قۇندى جەدىگەردىڭ 700-دەن استام داناسى بار. 2019 جىلى 100-گە جۋىق جەدىگەردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «اتامەكەن» تاريحي-مەدەني ورتالىعىنىڭ قورىنا تاپسىرىپ, مەملەكەتتىك تىزىمگە قوستىرىپتى. قۇندى جەدىگەرلەردىڭ قاتارىندا سولتانگەلدى بيدىڭ كۈمىستەلگەن ەر-توقىمى, (XVIII عاسىر), شەكىل اقتۈبىتۇلىنان قالعان بۈركىتتىڭ تۇمسىعى (XVIIى عاسىر), ۇلتاراق باتىردىڭ (حىح عاسىر) قارۋ-جاراعى, جانسارباي ۇلتاراقۇلىنىڭ (Xىح-حح عاسىر) ەمشىلىككە پايدالانعان قۇرال-جابدىعى, اڭشىلىق بۇيىمدارى, حىح عاسىردا رەسەيدە جاسالعان ساماۋرىن, وماراقىن زەڭگىنىڭ (حح عاسىر) ۆزى ۆرگەن ات-ەبزەلدەردى سەكىلدى دۈنيەلەر بار. ەلگە كەلگەن سوڭ قاراپ جاتپاي, سول مۇرالارىن استانا, الماتى, تۈركىستان, تاراز, تالدىقورعان قالالارى مەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اۋدان-قالالارىندا ۆتكەن كۆرمەلەرگە اپارىپ, جۇرتقا تانىستىرىپ, ەلگە ۆنەگە كۆرسەتىپ كەلەدى. وسىدان كەيىن بىر ەۋلەتتىڭ قۇندى مۇرالارىن قانشا قيىندىق كۆرسە دە ەلگە جەتكىزىپ, ۇرپاققا ۆنەگە ەتىپ وتىرعان ەۋەسحان اپانىڭ تاباندىلىعى, اتا اماناتىنا ادالدىعى مەن يگى ىسىن پاراساتتىلىق دەۋگە بولادى. قازاقتا وتباسى قۇندىلىعى, ەرلى-زايىپتىلار ورتاسىنداعى سىيلاستىق, ەكە-بالا ورتاسىنداعى سۈيىسپەنشىلىك دەگەن باعا جەتپەس قۇندىلىق بار. ەۋەسحان اپا وسىلاردىڭ بارلىعىن بويىنا جيىپ, ونى ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىنا ۇيالاتىپ كەلەدى. اپانىڭ قوساعى انداس وماراقىن ۆز كەزىندە تالاي ايتىستا توپ جارعان ايتىسكەر, شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ تاريحىن زەردەلەگەن تاريحشى, قالامىن قارۋ ەتكەن جازۋشى بولعان. 1944 جىلى قىتايدىڭ كۈنەس دەگەن جەرىندە تۋىپ, 2015 جىلى تالدىقورعان قالاسىندا مەڭگىلىك ساپارىنا اتتانىپتى. انداس اعامىز – ۆزگە ەلدىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن «باي-ماناپتىڭ بالاسى» اتانىپ, شەتقاقپاي كۆرىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا شەكتەۋ قويىلعان جاننىڭ بىرى. جاس كەزىندە جازعان دۈنيەلەرىن قىزىل بەلسەندىلەر ۆرتەپ كەتسە دە, ۆمىرىنىڭ سوڭعى ون جىلىندا قىتايداعى ساياسي جاعدايدىڭ تۈزەلگەن تۇستا قىتايداعى قازاقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى 17 كىتاپ شىعارىپ, سول ەڭبەگى ۈشىن 2010 جىلى قحر مەملەكەت دەرەجەلى سىيلىعى بەرىلىپتى. ەۋەسحان اپا اتالارىنىڭ جەدىگەرلەرىن ساقتاۋمەن بىرگە جولداسى انداستىڭ باسپا بەتىن كۆرمەگەن بىرنەشە مىڭ بەتتىك قولجازباسىن, بىلايشا ايتقاندا, بىر جاپىراق قاعازىنا دەيىن قالدىرماي, ەلگە الا كەلىپتى. ۆتكەن جىلى بالالارىن ۇيىمداستىرىپ, انداس وماراقىننىڭ 7 تومدىق ەڭبەگىن جيناقتاپ, ونىڭ «تاريح تالعارىندا» (تاريحي زەرتتەۋلەر, «دودا» (ايتىستار), «جىلدار ىزى» (ۆلەڭدەر جيناعىن) اتتى ۈش تومدىعىن ۆز قاراجاتىمەن شىعارىپ, وقىرماندارعا ۇسىندى. بۈگىندە سول ەڭبەك جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق قازىنامىزدى سىڭىرۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى. جەتىسۋ وبلىسى ەكىمدىگى بىلىم باسقارماسى, انداس ەۋلەتى بىرلەسە وتىرىپ, «انداس وماراقىن وقۋلارى» اتتى ۈلكەن جوبانى قولعا الدى. وعان وبلىستاعى ىنتالى, ەدەبيەت پەن تاريحقا, ايتىس پەن ۆلكەتانۋعا قۇشتار وتىز وقۋشى قاتىسىپ جاتىر. جارىس نەتيجەسى جازعا قاراي شىعارىلادى. ايتا كەتەرلىگى, بىلتىر ەۋەسحان اپا باس بولىپ, جەتىسۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۋىنىڭ جانىنان انداس ەۋلەتىنىڭ وتباسىلىق عىلىمي تەكتىك قورىن اشىپ, وعان 56 ىس, مىڭنان اسا قولجازبا قۇجات, كىتاپ, باسپا ماتەريالىن, عىلىمي ديسسەرتاتسييالىق جۇمىستىڭ تۈپنۇسقاسىن ۆتكىزدى.
– قىتايدا اتامىز «حالىق جاۋى» اتانىپ, كۈيەۋىم سوۋەتتى اڭسايتىن «ساسىق زييالى» دەپ تانىلىپ, 30 جىل قىسىمنىڭ سان تۈرىن كۆردىك. 1980 جىلداردان كەيىن قىتايداعى جاعداي تۇراقتالعان سوڭ بىزدىڭ ۆمىرىمىز دە تۈزەلە باستادى. بالالارىمنىڭ بەرى اتا جولىن قۋىپ, ەكە اماناتىن ارداقتاپ كەلەدى, – دەيدى ول.
اپامىزدىڭ بالالارى بۈگىندە ەر سالادا جۇمىس ىستەيدى. ولار قىتايدىڭ جەنە قازاقستاننىڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن. ايتا كەتەرلىگى, انداس وتباسى مۈشەلەرى قالامگەرلىك پەن عىلىمدى تەڭ ۇستاعان. بۈگىندە 8 بالاسىنىڭ جەتەۋى عىلىم ماگيسترى. ادال ەڭبەك قاشاندا ادامدى العا جەتەلەيدى. ۆتكەن جىلى ەۋەسحان اپامىز ۇيىتقى بولعان انداس وتباسى «مەرەيلى وتباسى – 2022» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا لاۋرەاتى, جاڭادان قۇرىلعان جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا العاشقى جەڭىمپازى اتاندى. ۆتكەندە عانا ەۋەسحان اپا تاعى دا جاقسى دۈنيەنى قولعا الدى. ۆزىنىڭ زەينەتاقىسىنان جينالعان قاراجاتىمەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اۋدان-قالاسىنداعى 30 وقۋشىنى جەتىسۋ وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە جازدىرىپ, قازاق باسپاسۆزىنە قولداۋ تانىتتى.
– بۇل ىستى اقشامىزدىڭ كۆپتىگىنەن ىستەگەنىمىز جوق, اتاق-ابىروي الايىق دەگەن نيەتىمىز دە بولمادى. ەگەر ەل ۆركەندى, جۇرت بەرەكەلى بولسىن دەسەك, الدىمەن رۋحانيياتقا قايىرىمدىلىق جاسالۋى كەرەك. وسىناۋ ىزگىلىكتى قادامدى باسقا جانداردى دا رۋحانييات سىندى ورتاق ىسكە تارتايىق دەگەن ويمەن قولعا الدىق, – دەيدى اپامىز.
ەۋەسحان اپا بۈگىندە تالدىقورعان قالاسىنىڭ ەركىن اۋىلىندا تۇرادى. قاراپايىم عانا ۆمىر سۈرىپ, بالالارىنا اقىل ايتىپ, نەمەرەلەرىنە ۈلگى-ۆنەگە كۆرسەتىپ جۈر.
بولات اباعان, جەتىسۋ وبلىسى











