Qazaqstan táuelsizdik alǵannan beri memlekettik tildiń mártebesin kóteru baǵytynda qyruar júmys atqaryldy. Arnaiy baǵdarlamalar qabyldanyp, qarjy bólindi, bilim beru júiesinde qazaq tiliniń úlesi artty. Degenmen, tildiń qoǵamdaǵy qoldanysy áli de kútken deńgeige jetti deu qiyn. Qazaq tili tái-tái basqan sábi sekildi, alǵa jyljyp kele jatqanymen, kei tústa súrinip qalyp jatady.
Ruhani álsireu bir kúnde paida bolatyn qúbylys emes. Ol birtindep, baiqalmai bastalyp, qoǵamnyń ishki ózegin bosatady. Sol ruhani múgedektiktiń eń alǵashqy belgisi – ana tilinen alystau. Tilge nemqúraidy qarau – últqa nemqúraidy qaraumen teń.
Táuelsizdik jyldarynda memlekettik tildiń mártebesin kóteru maqsatynda auqymdy júmystar atqaryldy. Zańdar qabyldanyp, baǵdarlamalar júzege asty, qarjy bólindi. Qazaq tili resmi túrde memlekettik til dárejesine kóterildi. Alaida qaǵaz júzindegi mártebe men kúndelikti ómirdegi qoldanys árdaiym qabysa bermeitini jasyryn emes.
Qazaq tiliniń damuyna kedergi bolyp otyrǵan basty sebep – tildiń álsizdigi emes, oǵan degen kózqaras. Ana tilin meńgermeudi syrtqy faktorlarmen, ótken júiemen nemese orta jaǵdaiymen aqtau jii kezdesedi. Biraq túptep kelgende, tilge degen talap ár adamnyń ózinen bastalady.
Ózge memleketterde ómir súru úshin sol eldiń tilin bilu – qalypty talap. Búl – últtyq qauipsizdik pen qoǵamdyq tártiptiń bir bóligi. Al óz elinde túryp, memlekettik tildi qajetsiz kóru – ruhani daǵdarystyń aiqyn kórinisi.
Ana tiline degen súiispenshilik balabaqsha men mektepten qalyptasady. Sońǵy jyldary qazaq tilinde bilim alatyn oqushylar sany artqanymen, aralas tildik orta óz áserin tigizbei qoimaidy. Sabaqta qazaqsha sóilep, úziliste basqa tilge kóshetin múǵalim men orta balanyń sanasynda qaishylyq tudyrady.
Til – tek pán emes, kúndelikti qarym-qatynas qúraly. Eger ol ómirdiń barlyq salasynda qoldanylmasa, oqulyqtaǵy bilim deńgeiinde ǵana qalyp qoyady.
Qazaq tilin bilu deńgeiin tek test arqyly anyqtau – máseleni ústirt baǵalau. Qysqa súraqtar men jattandy jauaptar shynaiy tildik qúzyretti kórsete almaidy. Tildi meńgeru – oidy auyzsha da, jazbasha da erkin jetkize alu qabiletimen ólshenui tiis.
Memlekettik tilde sóilei almai túryp, ony bildim deu – tilge de, qoǵamǵa da jasalǵan qúrmetsizdik.
Búgingi aqparattyq qoǵamda til máselesi tek mádeni emes, qauipsizdik máselesine de ainalyp otyr. Aqparatty kóbine ózge tildegi resurstardan alu – últtyq dúnietanymǵa áser etedi. Ana tilindegi sapaly kontenttiń azdyǵy jastardy syrtqy ideologiyaǵa táueldi etedi.
Tildiń álsireuimen birge últtyq tárbie, qúndylyq, ruhani tútastyq ta álsireidi. Búl úzaq merzimdi áleumettik máselelerge alyp kelui múmkin.
Til – últtyń jany. Ol úrpaqtan-úrpaqqa tek sóz arqyly emes, tárbie, ádet-ǵúryp, dúnietanym arqyly beriledi. Ana tilinde besik jyryn estimegen, ertegi tyńdamaǵan, últtyq ortada óspegen balanyń ruhani irgesi álsiz bolady.
Otbasy, mektep, qoǵam – bári birigip tildik ortany qalyptastyrǵanda ǵana nátije bolady. Tildi saqtau – ótkenge bailanyp qalu emes, bolashaqty saqtap qalu.
Tildi saqtau – mindet emes, jauapkershilik. Al ol jauapkershilik ár azamattyń ózinen, óz otbasynan, óz ortasynan bastalady. Ana tiline qúrmet – óz bolashaǵyna qúrmet.
Qazirgi aqparattyq keńistikte ózge tildegi kontenttiń basymdyǵy jasyryn emes. Búl jaǵdai ásirese jastardyń sanasyna áser etude. Eger qazaq tilinde qyzyqty, zamanaui, ómirsheń aqparat jetkilikti bolsa, memlekettik tilge degen súranys ta arta túser edi.
Qazaq tilin nasihattau – qúry úran emes, ruhani táuelsizdikti nyǵaitudyń naqty joly. Búqaralyq aqparat qúraldary arqyly tildiń ómirsheńdigin, onyń qoǵamdyq sanadaǵy ornyn kúsheitu – búgingi kúnniń mańyzdy mindeti. Memlekettik tilge degen qúrmet tek zańmen emes, júrekpen ornyqqanda ǵana nátije beredi.
Memlekettik tildi nasihattau tek til úiretumen shektelmeui tiis. Qazaq tili – ruhani táuelsizdiktiń tiregi. Ol arqyly halyqtyń dúnietanymy, mádenieti, salt-dástúri, últtyq qúndylyqtary úrpaqtan úrpaqqa jetedi. Ana tilinen qol úzgen qoǵam ruhani álsireidi, al ruhy álsiregen el syrtqy yqpalǵa tez boi aldyrady. Sondyqtan til máselesi – tek mádeni emes, strategiyalyq másele.
Qazaq tili – Qazaqstan Respublikasynyń memlekettik tili. Búl – Ata Zańmen bekitilgen mártebe. Alaida tildiń zań júzinde moiyndaluy men onyń qoǵamdaǵy naqty qoldanysy árdaiym sáikes kele bermeidi. Memlekettik tildiń shynaiy ómirsheńdigi kúndelikti túrmysta, qoǵamdyq ortada, aqparat keńistiginde qanshalyqty qajet ekenimen ólshenedi. Osy oraida búqaralyq aqparat qúraldarynyń atqarar róli airyqsha.
Gazet, telearna, radio, internet basylymdary – qoǵam sanasyn qalyptastyratyn basty tetikterdiń biri. Aqparat qai tilde úsynylsa, sol til qoǵamdyq súranysqa ie bolady. Sondyqtan qazaq tilindegi sapaly, mazmúndy, oily materialdardyń kóbeyui memlekettik tildiń bedelin arttyryp qana qoimai, oǵan degen qajettilikti de kúsheitedi. Qazaq tilinde jazylǵan árbir maqala, árbir taldau – últtyq sanany oyatuǵa qosylǵan úles.
Ajar ANDAS,
SDU universitetiniń 3-kurs studenti











