Álqissa
1989–1990 jyldary men Ile birinshi pedagogikalyq uchilishesinde bilim alyp júrgen edim. Búl kezeń Qytai qazaqtarynyń ruhani ómirinde erekshe iz qaldyrǵan jyldardyń biri boldy. Dál sol uaqytta qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy auyzdan auyzǵa taraǵan folьklorlyq múralaryn jinau, zertteu jáne kitap etip basyp shyǵaru júmystary keń kólemde qolǵa alyndy.
Halyq jadynda saqtalǵan qissa-dastandardy, óleń-jyrlardy, ańyz-ertegilerdi, maqal-mátelderdi qaǵazǵa túsiru maqsatynda arnaiy zertteu toby qúryldy. Qazirgi Kúnes audanyndaǵy sol kezdegi partiya mektebi dep atalǵan ǵimarattan keńse ashylyp, múnda kúndiz-túni tynymsyz júmys júrgizildi. El arasyndaǵy kónekóz qariyalardyń, aqyn-jyrshylardyń, shejireshiler men áńgimeshilerdiń auzynan jetken asyl múralar jinalyp, súryptalyp, ǵylymi jáne ádebi túrǵydan júielendi.
Kúnes audanynyń halyq auyz ádebieti toptamalaryn daiyndaǵan redaktsiya qúramynda Andas Omaraqyn, Múqametbai Baijigitov, Álimbek Jámaliúly, Dáuitbek Túrysbekúly, Múqametkárim Ábdiqadyr, Núrálim Túrdybekúly, Uálibek Ahmetúly, Ánuárbek Jáukeev sekildi júrtqa tanymal qalamgerler, tarihshylar men shejireshiler eńbek etti. Olardyń árqaisysy halyqtyń ruhani qazynasyn joǵaltpai, keiingi úrpaqqa jetkizu jolynda úlken jauapkershilikpen qyzmet atqardy.
Osyndai ruhani qoldau men qajyrly eńbektiń nátijesinde tórt tomnan túratyn qúndy múra jaryq kórdi. Olar:
«Kúnes audanynyń qissa-dastandary»;
«Kúnes audanynyń óleń-jyrlary»;
«Kúnes audanynyń ańyz-ertegileri»;
«Kúnes audanynyń maqal-mátelderi».




Búl kitaptar – bir ǵana óńirdiń ádebi múrasy emes, tútas qazaq halqynyń ruhani jadynan syr shertetin baǵaly dúnieler. Árbir dastan men óleńde, árbir ańyz ben maqal-mátelde halyqtyń dúnietanymy, salt-dástúri, tarihi taǵdyry, quanyshy men qaiǵysy, ómirlik tájiribesi saqtalǵan.
Alaida atalǵan eńbekter óz uaqytynda Qytaida tóte jazumen jaryq kórgendikten, búgingi kirill qarpin qoldanatyn oqyrmandarǵa keńinen tanyla qoiǵan joq. Onyń ústine, kitaptarǵa engen múralardyń basym bóligi tikelei el auzynan jinalǵanymen, áli kúnge deiin ǵylymi ainalymǵa tolyq túspei keledi. Bir ǵana Kúnes óńirinde saqtalǵan osyndai bai ruhani qazynanyń zertteushiler men qalyń oqyrmanǵa beimálim qaluy – ortaq mádenietimiz úshin orny tolmas olqylyq.
Sondyqtan biz osy qúndy dúnielerdi tóte jazudan kirill qarpine túsirip, búgingi oqyrmanǵa úsynudy jón kórdik. Búl – tek jazudy auystyru nemese eski kitaptardy qaita jariyalau júmysy ǵana emes. Búl – ótken men búginniń arasyn jalǵaityn ruhani kópir salu, babalar amanatyn jańa buynǵa jetkizu, úrpaq jadyn jańǵyrtu jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Osy tórt tomdyq múrany jinau, júieleu jáne jaryqqa shyǵaru isinde aitysker ári jazba aqyn, tarihshy, zertteushi Andas Omaraqynnyń eńbegi erekshe bolǵany anyq. Men múny sol studenttik jyldarymda redaktsiya júmysyna aralasyp, atqarylǵan isterdi óz kózimmen kórgendikten jaqsy bilemin. Onyń halyq arasynan jetken árbir jyr jolyna, árbir ańyzǵa, árbir tarihi derekke úlken jauapkershilikpen qaraǵany jadymda saqtalyp qaldy.
Andas Omaraqyn úshin halyq múrasyn jinau jai ǵana shyǵarmashylyq júmys emes edi. Búl – ótkenge taǵzym, el tarihyna adaldyq jáne bolashaq úrpaq aldyndaǵy azamattyq borysh bolatyn. Ol jinaqtaǵan dúnieler arqyly talai aqynnyń jyry, talai qariyanyń áńgimesi, talai buynnyń ómir tájiribesi úmytyludan saqtalyp qaldy.
Endi sol jyldary jinalǵan asyl múralardy saitymyzda «Andas Omaraqyn izimen» atty arnaiy aidar arqyly kezeń-kezeńimen jariyalaudy josparlap otyrmyz. Aidar ayasynda tórt tomǵa engen qissa-dastandar, óleń-jyrlar, ańyz-ertegiler men maqal-mátelder kirill qarpinde oqyrman nazaryna úsynylady.
Búl bastamanyń taǵylymdyq máni zor. Óitkeni úrpaq sabaqtastyǵy tek atadan balaǵa jalǵasqan tuystyq bailanyspen ólshenbeidi. Ol – ruhani múrany tanu, ótken buynnyń eńbegin baǵalau jáne sol amanatty keleshekke jetkizu arqyly qalyptasady. Bir kezde aǵa buyn el ishindegi múralardy jinap, qaǵazǵa túsirse, búgingi úrpaqtyń mindeti – sol qazynany jańa tehnologiyalardyń kómegimen keńinen taratu.
Kezinde tóte jazumen basylǵan kitaptar endi kirill qarpimen qaita jańǵyryp, jańa oqyrmanymen qauyshpaq. Búl – ótkenniń únin búginge jetkizip, búgingi úrpaqtyń qolymen bolashaqqa joldau degen sóz.
«Andas Omaraqyn izimen» aidary halyq múrasyn nasihattaityn ǵana emes, jas úrpaqty el tarihyn tanuǵa, ana tilin qúrmetteuge, últtyq ruhaniyatty baǵalauǵa úndeitin taǵylymdy joba bolmaq. Kópshilikke ónege bolyp, úmyt qalǵan asyl qazynalardyń qaita oraluyna jol ashsyn!
Qairandaǵan kit
(Kúnes audanynyń qissa-dastandary)

Ileniń Kúnes degen alqabynda,
Kól bolǵan qu oinaǵan shalqarynda.
Bir ańyz ertededen qalǵan eken,
Birneshe faktileri baiqaluda.
Kól deidi búryn shalqar Kúnes basy,
Sumenen jasyrylǵan taudyń basy.
Jauyrdan bir kóldeneń tau bolypty,
Bógelgen Boǵas taumen eki arasy.
Jonynan asqar taudyń kórip qalyq,
Mán-jaiyn úǵynypty, bilip anyq.
Qaz qonyp, úirek úshyp súńqyldaǵan,
Erekshe jasaidy eken jaiynbauyq.
Batysy – kóldeneń tau Qasqabúlaq,
Sekirip tastan-tasqa jatqan qúlap.
Ańyz bop el auzynda qalǵan eken,
Kezinen handyq dáuir búrynyraq.
Sol kezde Ile alqaby – qalyń orman,
Ártúrli jyrtqysh ańdar lyqa tolǵan.
Kók qamyr Borbosyndy mekendegen,
Bastaǵan bir topbasy halyq bolǵan.
Baǵynǵan topbasyǵa onda halyq,
Ótkeni toptyq qauym – jalpyǵa anyq.
Topbasy qolyn bastap, ań qualap,
Jer-jerdi kezedi eken túgel shalyp.
Ol ózi ozbyr eken jannan asqan,
Sekildi kólde uyzyn, zárin shashqan.
Beinebir qorqau qasqyr siyaqtanyp,
Jalaqtap, jan-jaǵyna auzyn ashqan.
Deidi eken topbasynyń atyn Ahan,
Talaidyń elin tonap, malyn shapqan.
Syǵanaidy «ózim asqan myqtymyn» dep,
1500 sotbasy bar búnda baqqan.
Jeti áiel alǵan eken búlap-talap,
Eshkim teń kele almapty oǵan qarap.
Násirdiń bir qyzy bar osy topta,
«Alam» dep, úǵaldyqqa júrgen balap.
Ol qyzdyń aty – Kúlásh, tuǵan erek,
Qiylǵan qas pen kózi, yqylas zerek.
Búralǵan tal-jibektei ám núr júzi,
Talai jyn úmittenip júrdi entelep.
Túrlengen toty qústai Kúlásh bala,
Jasynan sózge taq-taq tuǵan bala.
Násirde úl bolmaǵan, eki qyz bar,
Balaǵan úl ornyna ol bishara.
Bir qart bar osy topta Asan degen,
Kóńildes, dos-jar adam Násirmenen.
Onan da Málik atty jalǵyz úl bar,
Ayalap, úiirilip, mápelegen.
Kúláshpen jasy qúrdas, bir jyl tuǵan,
Jan edi jaralǵandai úldan, núrdan.
Búlardyń ata-anasy quanysh qyp,
Aq-alal júpty etuge kóńil búrǵan.
Aqyryp ozbyr Ahan arystandai:
«Kónbeseń, túsirem» dep «tóbeńnen jai».
Túiip ol bettiń aryn belbeuine,
Kúláshti «alam» depti namystanbai.
Násirmen jasy deńgei, birge ósken,
Joldas bop, bir qazannyń dámin jesken.
Násirdi shaqyryp aldy, qysymdady,
Ol jauyz qarań etip, ardan keshken.
Násir aitty: «Kúsh qylma maǵan, – dedi, –
Jan joldas bolǵan em ǵoi saǵan, – dedi. –
Yraiyńnan qait, búzba nietińdi,
Kúlásh ta, bilseń, seniń balań», – dedi.
Ashuǵa mindi Ahan, dáti berik,
Bolǵan soń kúshi basym, ózinde erek.
Násirdi sózge kelmei bailaptyryp,
Tóstiktei ony asyp qoidy terip.
Jeke ózi jalǵyz bilep túrǵan elin,
Bastauǵa bir súmdyqty budy belin.
«Kúláshti ústap, bailap ákel» dedi,
Atarman búiyrdy tórt jendetine.
Násirmen kórshi otyrǵan Asan sonda,
Málik te sybys estip júrgen olda.
Tórt jendet ydyrańdap keldi jetip,
Kúláshti áketuge osy jolda.
Jauyzdar raqymsyz, qanǵa jerik,
Ústady qyz Kúláshti, qoimai elikti.
Jabylyp shyryldatyp bailaǵan soń,
Qolynan qyzdy kúshpen aldy júlyp.
«Qaqtyń ba sender qyzǵa zorlyq qylyp?» –
Degende ydyraqpai óńkei súmdar,
Qamshymen josyqtady Málik túryp.
Eredi kúshi basym Málik maqty,
Talaidy egizgende jerge tyqty.
Túshy etke ashy tayaq tigennen soń,
Úsheuin bir-bir salyp úryp jyqty.
Bireui at ústaǵan ketti qashyp,
Túzdyrdy Málik batyr qairat asyp.
Qoryqqan túrymtaidan shymshyqtai bop,
Ahannyń kete jazdady ózin basyp.
«Sizge joq qolymyzdy…» – dep aparǵany,
Jaǵdaidy Ahanǵa kelip bayandady:
«Kúláshti ústap, bailap alǵan kezde,
Asanúly Málik kelip tartyp aldy».
Bar edi osy auylda Asan daǵy,
Ahannyń uysynda qashandaǵy.
Tú túbi basqa pále sezse daǵy,
Kórneu kóz aldynan qasha almady.
Jazyqsyz Asandy da aldy bailap,
Jiberdi segiz kisi taǵy sailap.
Buradai Ahan halym túr shabynyp,
«Málikti qyzben qosyp kel» dep aidap.
Málik, Násir, Asandy boldy joimaq,
Málik te ázirlendi ádis oilap.
«Janym pida, – dedi ol, – namys úshin»,
SHoqparyn, azyq-túlik aldy sailap.
Segizi jetip keldi ydyrańdap,
Jelbirep anaulary shadyrańdap.
Tasalanyp túruǵa Málik, Kúlásh,
Ekeui eki jaqsy atyn tańdap.
Aqyryndap álgi segiz keldi josyp,
Qyz Kúlásh ony kórgende qaldy shoshyp.
Auyldan endi attanyp shyǵa bere,
Jendetter qamalady aldyn tosyp.
Er Málik segizimen aralasty,
Qamady qalyń dúshpan eki jasty.
Birine-birin soǵyp túsirgende,
SHydamai jendetterdiń bári sasty.
Eki ret jaudy eńserdi qairat asyp,
Ahanǵa tisin qairap keldi tasyp.
Tapqansha halyq habar tasalauǵa,
Tau bettep Kúlásh, Málik ketti qashyp.
Tuysynan Aqtóbektiń tastan ótip,
Ishine nu ormannyń aldy bettep.
Quyp kep taba almai Ahan zalym,
Iz-tozyn shyǵara almai qaldy ketip.
Jer soǵyp tappaǵan soń yza kernep,
SHapsa da óz eline aty terlep.
Násirdi Asanmenen óltiruge,
Jendetke qyldy búiryq qolyn sermep.
Óltirtti Násir, Asan basyn alyp,
Túńildi laǵynat aityp oǵan halyq.
Ekeuiniń áielin bir qyzymen,
Jendetter aidap keldi taǵy baryp.
Qatygez boldy jaudyń qimyldary,
Ahannyń aram niet, piǵyldary.
Násirdi Asanmenen óltirgen soń,
Taǵy da qalǵandaryn qyrǵyndady.
Kúizeldi el, kúńirendi qarǵys aityp,
Tútqiyl qarsy shyqsyn oǵan qaityp?!
SHalǵaida eldiń kóbi ydyrańqy,
Kórgender kórmegenge bardy aityp.
Ertesi estigen el túgel baryp,
Jerleuge daiyndaldy ólikti alyp.
«Ahanmen aiqasalyq» dep keńesti,
Súiikti jerlep bolyp kórge salyp.
Jamaǵat beiuas adamdy jerlei túrsyn,
Súmǵa kegi tasyp órlei túrsyn.
Qabandai kúrkiregen Ahan súmrai,
Ázirshe ese-teńdik bermei túrsyn.
Óreskel ozbyr Ahan jata túrsyn,
Meilinshe qan qaryzǵa bata túrsyn.
Málikpenen qyz Kúlásh ne boldy eken,
Sony aityp, qandyralyq qúlaq qúrshyn.
Bar eken alańqyda qos qaraǵai,
Basy ozyq basqa aǵashtan múnaradai.
Bútaǵy bitik bitken dóńgelenip,
Kádimgi úi sekildi boiy asai.
Keń túbek, jailau aumaǵy bar,
Syldyrap móldir búlaq aqqan sular.
Jerindei búryn tanys kórip júrgen,
Ornyǵyp, damyp aldy kelip búlar.
Nu ormany basyn iip: «Qos batyr!» – dep,
Bylshyryn jemis aǵash tógip, jidek.
Búlbúl qús ásem ánge myń qúbyltyp,
Aluan gúl bige basyp túr yrqyldap.
Jainaǵan aspan ashyq,
«Keldiń» dep «qút mekenge eki ǵashyq».
Jaidary jazdyń salqyn samal jeli,
Túrǵandai qúshtarlyqpen shashyn shashyp.
Ot jaǵyp tamaqtandy demin alyp,
Tabiǵat suretine qairan qalyp.
Qaitty dep Ahan jauyz ata-anany,
Kektenip otyrdy olar keide nalyp.
Osylai otyrǵanda syldyr shyǵyp,
Seskendi alǵashynda olar búǵyp.
Arbańdap bir dáu adam kele jatyr,
Saqtanyp, shoqpar alyp túrdy búǵyp.
Búǵynǵan ol ekeuin abailamai,
Keletin: «Jan qaida, – dep, – ózime sai?
Bilegen japan túzdi Tau batyrynyń
Ashuy – túman, aibaty – naizaǵai!»
«SHenime kele ala ma meniń adam?!
Tógizem kórsem oǵan aqyr zaman.
Su batyr inim – aty kól iesi,
Eshbir kúsh teń kele me bolsaq aman?!»
Keldi ol jaqyn taman ilgerilep,
«Qúraldar úsh adamdyq ózimde tek», –
Dedi de alty qúlash aibaltasyn
Tayanyp, myqynyna túrdy tirep.
Er Málik qairattandy kórip ony,
Ashu bar kókireginde, kegi toly.
«Táuekel!» – dep shoqparmen úrǵanynda,
Tizesiniń kózine jetti qoly.
Japanda diyu-dáuler júredi eken,
Málik te odan habar biledi eken:
Adamzat búryn kórip úrsa ony,
Tamsana úrǵan nárse tiedi eken.
Tau batyr kidirmegen kúshin ayap,
Ormannan túr olardy kóre almai-aq.
Sezedi eken diyular adamzattan,
Jylansha jiyrylatyn tise tayaq.
Dedi dáu: «Adamzattyń tise qoly,
Eger biz búryn kórmei túrsaq ony,
Ádet bop atamyzdan qalǵan bizge…» –
Dep baryp, halyq syryn aitty sony.
Sereiip qúlap tústi báiterektei,
Búrǵanda basqa búruǵa qoly jetpei:
«Mert boldym qapylysta abailamai,
Su batyr damyl almas kóp uaqyt ótpei.
Tiri júrsem, shyraǵym túrǵan janyp,
Ólsem ósher, inime dál baiqalyp.
SHyraq óship bilgen soń ólgenimdi,
Izdeidi ol sudy súzip, taudy aqtalyp…»
Janary – kóz núrynyń jatyr janbai,
Kelip túr ata-babam shaqyrǵandai:
«Súmbauly, jan alǵyshym jaralypsyń,
SHoqparyń ajal oq bop atylǵandai.
Ajalǵa jan bolar ma aitatyn jal?!
Sózime sen de meniń qúlaǵyń sal.
Mólsheri taǵdyr jazǵan, úmsynbaǵan,
Bir janymdy qinama, basymdy al!»
Dep qylysh, tastap berdi aibaltasyn,
Málik te tez qimyldap kesti basyn.
Qylysh, balta – bári de soǵystaǵy,
Olja aldy naiza, sauyt, shar ainasyn.
Dáulerdiń Tamshybastau joly bolǵan,
Búl jerge keide ayaldap, keide qonǵan.
Jartasqa dáudiń basyn Málik ilip,
Atanyp «Bas ilingen» dep súrau qylǵan.
Úiirildi qarańǵylyq kún de batyp,
Demaldy Kúlásh, Málik biraz jatyp.
Attary úrkip, bir kezde jer dúrildep,
Aǵashty keldi bir zat satyrlatyp.
Qyp-qyzyl eki kózi ottai janǵan,
Kúrkirep shyǵa keldi nu ormannan.
Qarasa – jer sabalap bir jolbarys,
Seskenip, kidirip túr janǵan ottan.
Tomardy aiqastyryp, qorshau salyp,
Jyrtqyshqa abai bolsyn dep oiǵa alyp.
Qozdanyp qurap jatqan qaiyń tomar,
Alańdy jaryq qylyp túrǵan janyp.
Qolǵa aldy dáudiń Málik aibaltasyn,
Panalap qaraǵaidyń bir qalqasyn.
Tesilip otqa qarap ol túrǵanda,
Kórinbei bir jaǵynan shapty basyn.
Myrshydy balta tiip álgi barys,
Sekirip áudem jerge tústi alys.
SHanshylǵan balta ketti shyqpai birge,
Ózderi aman qaldy nieti qalys.
Ertesi kórse qalǵan barys ólip,
Terisin batyr Málik soidy ákelip.
Kúndiz úiyqtap, túninde kúzet qylǵan,
Tórt qondy ózderine bolyp berik.
Máliktei oǵan batyr qúraldanyp,
Jaiynsha búǵan shydap túrar ma anyq?!
Óltirse ata-anasyn jauyzdyqpen,
Ahannan qandy kegin súrar anyq.
Qaituǵa endi búlar niet qylsyn,
Elimen tildesuge betin búrsyn.
Qalǵan júrt ne boldy eken, sony aitalyq,
Auylǵa eki batyr júre túrsyn.
Bólinip eldiń ishi eki topqa,
Jatypty eges bolyp olar joqta.
Jazyqsyz ólgenderdiń kegin joqtap,
«Túsuden qaitpaimyz» dep janǵan otqa.
Bir topqa bas bolypty Qalmen degen,
Tatu-dos Násir jáne Asanmenen.
Ahanǵa qaharlanyp qarsy túryp,
Aitypty: «Jauyzsyń, – dep, – adam jegen!»
Bólinip Ahan toby ketken qashyp,
Moinyna batpaqtyǵyn qorqynysh basyp.
Málikti Kúláshpenen izdeimiz dep,
Keńeske qalyń toby aqyldasyp.
Auylǵa Málik, Kúlásh qaityp baryp,
Aiyrylǵan ata-anadan jetimderge,
Kóristi qoidai shulap barlyq halyq.
Jalpyǵa Qalmen túryp dedi bylai:
«Izdelik qashqyndardy qúry túrmai.
Qandy kek júrektigi qaisy keship,
Talqandap, Ahan toiyn tipyl qylmai?!»
Adamdar attandy Ahandy izdep tús-tús jaqtan,
Iz jatyr shúbyryndy Ile jaqta.
Ketipti iz jańylys, zalym Ahan,
SHyǵysqa qashqan izi ketipti órlep.
Ókshelei qudy búlar ashu kernep,
Basyna úlken búlaq túiyqtapty,
Kúngeilep Abyraly tauyn kerlep.
Irkilmei qolyn bastap Qastan ótip,
Qashqyndy Qalmen, Málik quyp jetip.
Ahandy tiri ústap, bailap alyp,
SHaldy múny ata-anaǵa qúrban etip.
Ahanǵa ergen jannyń bári bos qyryldy,
Zorlyqpen ileskender tekke túrdy.
Jetkizbei jarym aiǵa jan alǵyshty,
Er Málik kegin alyp, auzyn úrdy.
Kúizelgen, qashyp júrip ashyp-aryǵan,
Kóshirip eldi qosty elge aparyp.
Ketpedi Tau batyrdyń sózine erip,
Málik júr bir maqsatty oiyna alyp.
«Tau batyr inim bar» dep aitqan ózi,
Esinen qalai shyqsyn ininiń sózi?!
«Kez kelsem oǵan daǵy», – dep oilaidy,
Bir jerde túiyqsyzda kelse kezi.
Búitkeni dáuler tauda – jabaiylar,
Su batyr izdep kelse, qalai qylar?!
Kórinbei búryn úryssa, jyǵylady,
Úirengen Tau batyrdan sabaǵy bar.
Aitpady jan pendege ishki syryn,
Úqpaǵan dáuler jónin eshkim búryn.
Keledi Tospa tauda betke alyp,
Aitpady barar jerin, izdiń túrin.
Iriktep elu adam nóker aldy,
Eshkimge sezdirmedi oida bardy.
Kúláshqa jónin aityp, úige tastap,
Izdeuge Su batyrdy daiyndaldy.
«Kórset» dep sayahattap, taudy aralap,
Qúpiya Málikte bar úlken talap.
SHyǵuǵa Kóldeneńniń jotasyna,
Keldi qolyn bastap, ádeii qalap.
Tik aqqan batysynan Qasqabúlaq,
Kúmistei saǵymdanyp jatyr qúlap.
Aspannan júbatylǵan mekendesip,
Birinen kele jatyr biri súrap.
Málik aitty: «Múnau bir kóldeneń tau,
Bári bar, ne keremet erdi synau!
Odan assań, ar jaǵy – bir aidyń kól,
Sekildi kól túmsyǵy búlaqty nau».
Jol jatyr jalǵyz ayaq taudy órlep,
Búlar da osy jolmen keledi órlep.
Úsh qylyshtai keletin ayaq izin
Núsqaidy bir-birine: «Mine, kór!» – dep.
Denesin Tau batyrdyń kórgen Málik,
Ólshegen óltirgende arshyn salyp.
Óz kózimen keshirgen Málikke ayan,
Kórmegen qaidan bilsin onyń qylyǵyn.
Aiqyn bop qúmǵa túsken iz júktelip,
Úilyǵyp elu adam túidektelip,
Ústasyp jaǵalaryn tańyrqaumen,
Keibiriniń óńi qashty, kúlbettenip.
Olarǵa úreilengen Málik kúlip,
«Osynyń qaitamyz, – dep, – jónin kórip».
Siyr tústap qarularyn, qairat qysyp,
Aldyǵa ilgerilep ketti júrip.
Tańqalyp elu adam dabyrlasyp,
Tezdetti attaryna qamshy basyp.
Aldyǵa aiǵai salyp Málik ozyp,
Bir úlken tas moinaqtan túsedi asyp.
Kórdi ol Su batyrdy úiyqtap jatqan,
Oyansa kúsh bermes búl, Táńir atqan!
Qylyshpen basyn kesip alaiyn dep,
Seskenbei Málik batyr túsedi attan.
Su batyr úiqysynan ketti shoshyp,
Tigendei naiza, qylysh etin osyp.
Dúrildep tas moinaqtan elu adam,
Tógilip kele jatyr, eńis josyp.
Su batyr basyn jerden júlyp aldy,
Tau jaqqa, dúbir shyqqan, kózin saldy.
Ornynan úshyp túryp ketip edi,
100 qúlash Málik alys jerde qaldy.
SHyraǵy qalǵan óship Tau batyrdyń,
Oilaǵan: «Ne boldy eken, óltirdi kim?!»
Tabam dep bir tiregin, jatqan úiyqtap,
Aralap boldyrǵan soń jerdiń júzin.
Júgirdi Málik oǵan tura úmtylyp,
Qylyshyn sermegende ketken túryp.
«Barma!» – dep shuyldady elu adam:
«Ol seni joq qylady biraq úryp!»
Toqtamai Málik ketti zyr júgirip,
Dep oilap: «Qoimasyn dáu meni bilip».
Qolyna tompaidai tas ala salyp,
Jerinen qarym jeter qalady úryp.
Dáu kórdi Málikti de qasyndaǵy,
Qúraly – qorǵany Tau batyrdyń asyl ǵana.
Qaruyn aǵasynyń tanyǵan soń,
Dirili denesiniń basylmady.
Dáu sasyp Tospa tauǵa ketti qashyp,
Bireui kúsh kórsetkendei jaǵalasyp.
Mekeni Kóldeneń tau ústinde eken,
Úńgirge kirip ketti, qyrattan asyp.
Keremet úńgir eken ini sekildi,
Ketken soń soǵan kirip, búlar bildi.
Jiylyp elu adam túgel kelip,
Oilanyp, ádis qarap biraz júrdi.
Bir bóligi: «Ketelik, tesip jatyr,
SHyqsa dáu, qúrtady, – dep, – bizdi taqyr».
«Emes, – dep, – dáu bolǵanymen qorqynyshty»,
Olarǵa jiger berdi Málik batyr.
In ketken eńis tómen súiirlenip,
Er Málik: «Kórem, – dedi, – búǵan enip».
Beline arqan bailap, qylysh alyp,
Ol arqan jetken jerge kórdi kirip.
Keńesti nókerleri tysta túryp,
Málikti jibermeske niet qylyp:
«Eger jetip soqtyqsa oǵan baryp,
Dáu kelip tastaidy, – dep, – bizdi qyryp».
Arqandy qalyń adam aldy tartyp,
Aiqailap: «Endi beri kel! – dep, – qaityp!
Ólesiń, qairan Málik!» – dedi shulap,
Júrekten jany ashyp, sózder aityp.
Olar aitty: «Pálege jolyqpalyq,
Qaitesiń páleni izdep, oǵan baryp?!
Qúiryǵyn jatqan jylan basqandai bop,
Júrmelik shyn pálege sonda qalyp».
Kelgende qorǵap qashyp qyz Kúláshti,
Jyrtqyshtar qamaǵanyn eki jasty,
Aiqasyp Tau batyrmen osy joly,
Jartasqa endi aitady ilgen basty.
Bayandap áńgimeniń aitty bárin,
Tau batyr men jolbarys ahualyn.
Úńgirin Su batyrdyń bekituge
Tasytty taudyń jaqpar dáu tastaryn.
Qúlatty tolyp jatqan úlken tasty,
Su batyr saldyrdy estip tipti sasty.
Tyrmalap úńgir túbin, júdyryqtap,
Qaitpady, barǵan saiyn arqa ashty.
Kúńirentip qúlatqan tas ketip jatyr,
Jaidaqqa áldeqandai jetip jatyr.
«Tolǵansha úńgir auzy tastaimyz» dep,
Tolassyz tasty tasytty Málik batyr.
Su batyr qaitar emes esik jaqqa,
Qashqan jau kelu qaida yntymaqqa?!
Kózinen Qasqabúlaqtyń qainap jatqan,
Jotaǵa jaryp shyqty bir uaqytta.
Su batyr shyǵa kelip taudy jaryp,
Abailap Málik sezip qaldy baryp.
Joǵary belbuardan kóringende,
Baltamen mańdaiyna keldi salyp.
Qashqan jau kelui qaida yntymaqqa?!
Aqtardy balta tiip miyn biraq.
Taba almai qashqan dáu toqtaulyraq,
Jyǵylǵan tóbesi shirip qaraǵaidai,
Sozylyp, súiretilip jatyr súlap.
Atyldy kólde tolqyp túrǵan tolyq,
Tolqyny qatty qabat taudai bolyp.
Su batyr shyqqan jerden opyrylyp,
Tospa taudy ketipti oryp.
Atylǵan kópke shashyp su tasqyny,
SHoshydy elu adam ony kórip.
Nókerin bastap Málik shyqty jolǵa,
Betke alyp Boǵas tauy – Kókshoqyny.
Su oryp Tospa taudy túp-ornymen,
Sarqyldy shalqar kólde qalmai nárin.
«Kúnes» dep búl alqapqa at qoiylyp,
Tek-tentek móldiregen aqty ózen.
Búl kólde jasaushy edi bir dáu balyq,
SHaryqtap, erkin júzip, sairan salyp.
Basqasy tasqyn sumen ketken eken,
Qalypty Qiyqqúmǵa qairandalyp.
Sol kiit (kit) Araltóbe – qairańdaǵan,
Dep halyq ańyz qylyp ketken sonan.
Qanatty qúiryǵynda bólek tóbe,
Deidi eken denesinen bólek qylǵan.
Kóshirip altyn kóde, qúmmen jauyp,
Aiyqqan búl alqapta qalmai qauip.
SHúraily, shóbi shúigin jerge ainalyp,
Qazaq kep mekendepti ony tauyp.
Bitirgen qanat berip óleńge ekpin,
Bayandap bir ańyzdy aityp óttim.
Ketpesin qúrǵaq sózben jyrǵa ainalyp,
Jarasyn keregine qalyń kóptiń.
Jyrlaǵan: Dáuletqan Qoralasúly (1913 jyly Kúnes audanynyń Keńsu auylynda tuǵan, 1984 jyly sol jerde qaitys bolǵan. Sauatty halyq aqyny).
Jazyp bergen: Baǵdaulet Dáuletqanúly (1955 jyly tuǵan. Kúnes audany, Keńsu, Qarasu mektebiniń oqytushysy).
Derekkóz : «Kúnes audanynyń qisa-dastandary». 1991 jyl. Ishki taralym. Ile halyq baspasy.
Jalǵasy bar…..











