Kókpekti auylynyń túrǵyny, kózi ashyq, zerdeli, este saqtau qabileti myqty, auylymyzdyń betke ústar qariyasy Baltabai ózi kórmese de, úlkenderden estigen, sanasyna sińirgen ashtyq turaly tómendegi oqiǵany aityp bergen edi. Búǵan ákem Ótegen men Ábdirasyl ústanyń aitqanyndaryn da qostym.
Osy óńirdiń Synabai degen azamaty (1880-1954 jj.) shoiyn jol bastyǵynyń («DRUZ») orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan. Qasynda eki kosshysymen birge lauǵa at alyp, shabyndyq jer izdep Qarataldyń jaǵasymen kele jatady. Qazir kóp atala bermeitin SHókebaidyń túbegi degen jer bar. Ol jerde qazir «Janysbaev» SHQ-y ie bolyp otyr. Sol mańaiǵa jaqyndaǵanda alystan shúbatylyp sozylǵan tútin kórinedi. Orman órtenip jatyr ma degen oimen solai qarai bet búrady. Jaqyndap kelse ashyq alańda jer oshaqtaǵy úlkenirek topataiǵa et asylyp jatyr eken. Kádimgidei tútinmen qosa sorpanyń da isi shyǵady. Jer oshaq mańynda eshkim kórinbeidi. Dauystap shaqyrǵanǵa eshkim ún qatpaidy.
Janyndaǵy kisilerdi tóńirekti sholyp keluge jiberip edi, eshkimdi tappapty. Synabai attan túsip, beti ashyq ydysqa jaqyndai bere kilt toqtai qaldy. O toba! Buy búrqyraǵan topataidyń jieginen adamnyń qolynyń súlbasy anyq kórindi. Ary qarai qarauǵa shamasy jetpegen Synabai janyndaǵylarǵa ne aitaryn da bilmei qaldy. Tek «kettik, kettik» dei bergen. Synabai keiinnen kúrish toǵandaryn qazuǵa qatysqan. Kedei otbasynan shyqsa da ony «batyraq» dep kótergen kórinedi. Qyzmettegi bir orys Synabaidan jón súrasa: «Von tam, jaman tam, ótesiń de ketesiń», – dep jauap beripti. Osydan keiin «Mynau pysyq, azdap oryssha biledi eken», – dep qyzmetke alǵan.
Osynau qiyn-qystau kezeńde shash al dese, bas alatyn kisiler de boldy. Kúni keshe qasyńda júrip, auzy aqqa tiip, qyzmettke túrsa, ózgerip shyǵa keletin aǵaiyn-tuǵan, tanystarymyzdy da kórdik. Júrymbaev degen militsiya aptasyna bir kelip, úi-úidi tekserushi edi. Bir kúni ayaq astynan kelip, auyldy aralap júrip, Núreke men Baijúmannyń úiinen eki pút bidai tauyp alyp, aparyp qamap tastaǵan. Áiteuir sol kezde qyrmanda júmys isteitin adamdar joq bolǵandyqtan eki-úsh kúnnen keiin bosatypty.
1930 jyldyń kúzinde asharshylyq bastalǵan kezde Úshmoladaǵy qambada bidai bar ekendigin estip, atqaminer belsendiler Úshtóbeden Birinshi mai auylynyń azamattary Saǵynbek (36 jasta) pen Tóleubekti (15 jasta) jiberedi. Olar bir túieni jayau jetektep, ara qonyp, 58 shaqyrym jol júrip, Úshmolaǵa baryp, bidaidy túiege artyp, qaityp kele jatady. Úshtóbege 40 shaqyrym jetpei Aiǵaishaǵyl degen jerge kelgen kezde qúm jaqtan shashtary jalbyraǵan, kiimderi alba-júlba úsh áieldiń dauystap júgirip kele jatqanyn kóredi. Tóleubek sasqanynan myltyǵyn kezep túra qalypty. Áielder: «Balqash jaqtan shyqqanymyzǵa talai kún bolyp qaldy. Biraz kisi edik, tiri qalǵanymyz osy. Tamaǵymyz tek jemis-jidek boldy, ashpyz, kómektesińder», – dep jylap jiberipti. Sol jerge qonyp, bárimiz azdaǵan bidai quyryp jedik. Bir dorba bidai berdik. Odan artyq beruge qoryqtyq. Túie etin jegendei quanǵan áielder rahmetin aityp qala beripti. Qalǵan bidaidy Saǵynbek pen Tóleubek Úshtóbege aman-esen jetkizgen.
Qazaq halqy sanynyń az boluynyń birde-bir sebebi 1930-1932 jyldardaǵy bizdiń eldi jaipap ótken asharshylyq zúlmaty. Bizder sony kózimen kórip, basynan ótkizip, qily kezeńde áupirimdep aman qalǵan kisilerdiń úrpaǵymyz. Qarataldyń bas-ayaǵynda túratyn el auqattylarynyń malyn kámpeskelep alǵannan keiin, halyq qolda qalǵan azdaǵan malmen birer jyl júrek jalǵap ómir súrgen. Mal basy bitkennen keiin egin eguge de shamasy joq halyq ári ony negizgi kásip qylyp kórmegen júrt isherge tamaq tapppai, eseńgirep qalǵan. Búl ásirese júmyssyz auyl túrǵyndaryna qatty áser etken.
Meniń ákem Ótegen (1904-1999 jj.) kókiregi oyau, azdaǵan sauaty bar, ótken-ketkendi aityp otyrushy edi. 1931-1932 jyldary ashtyqtan kisiler kóp qyrylypty. Bizdiń óńirdiń túrǵyndary balyqty kásip retinde elemei, baqa-shayan dep aulamaǵan. Aulau ádisin de bilmegen. Kóktemde su tasyp qaitqan kezde shúńqyrlarda qalyp qalǵan balyqty keibireuler ústap alyp, otqa qaqtap jegen kórinedi. Ol uaqytta túz da joq. Onyń ústine balyqtyń iisine úirenbegen adamdar ony jemegen. Úshtóbege temirjol túskennen keiin búrynǵy Avtobazanyń ornynda mal soyatyn jer ashylǵan. Ol jerge Qalqabai degen kisi jauapty bolǵan. Qalqabai auyldaǵy tuystaryna jany ashyp, kúzetshiler kóńilin basqa jaqqa búryp, syrtqa et laqtyrǵan. Ony SHalqar atty tuysy ala qashyp, Qarataldyń suynyń suyqtyǵyna, moldyǵyna qaramastan júzip ótip, auyldaǵy aǵaiyndarǵa jetkizgen. Osy azdaǵan ettiń ózi biraz uaqyt ash halyqqa talshyq bolǵan.
Syrty sharbaqpen qorshalǵan jerdi (búrynǵy et kombinaty) keiinnen halyq Boina dep ataǵan. Ash adamdar sony tóńirektep, syrtqa tastaityn ishek-qaryn, súiek-sayaqtardy ańdyp júrgen. Biliktegiler sony da bergizbei, kúzet qoiǵan. Al júmysshylar ebin tauyp, az da bolsa alyp shyǵyp, otbasyn asyrap, jaqyndaryna bólip berip jan saqtaǵan. «Denemizdi tekseretin bolǵandyqtan úyat ta bolsa eki búttyń arasyna tyǵatynbyz. Keide tanys kúzetshiler bolsa, olarǵa da tamaq kerek, kelisip azdaǵan et te alyp shyǵushy edik. Alyp shyqqan etten tek jaqyndaryńa berip, qalǵan etti el úiyqtaǵannan keiin asyp jeitinbiz. Sebbei, basqa uaqytta assań ettiń isi shyǵyp, kóshedegi kisiler ash qasqyrdai talauǵa daiyn túratyn. Onyń ústine bireu bilip qoiyp, aryz jazsa sottalyp ketuden qorqatynbyz», – dep ákem eske alyp otyratyn.
Ákemniń aituynsha 1930 jyldyń kúzinen bastap el tamaqqa jarymaityn bolǵan. 1931-1932 jyldary Úshtóbe qalasynda eki-úsh kóshe bolǵan. Sol kósheniń tańerteń ár jerinde ólgen kisilerdiń múrdesi jatatyn. Arnaiy atarbalarǵa ólgen kisilerdi jinap, shúńqyr qazdyryp qoidyrǵan. Ondai oryndar Úshtóbeniń Ortatóbege shyǵa berisindegi qorym men qazir orny tegistelip ketken Avtobazanyń qarama-qarsy jaǵynda bolǵan. Al qanshama adamdar dittegen jerine jete almai ólip jatty.
Qojban auylynda túrǵan Ábdirasyl ústa: «Jol boiynda jatqan kisilerdi kórip, janyna baryp edim. Bir erkek tiri eken. Kózi móliip, maǵan jalynyshty túrmen qaraǵan soń júre alsa alyp keteiin dep qasyna baryp, qolynan ústap edim bas saldy. Buyn-ayaǵy joq, taramystai aryq kisiniń ústaǵan jerinen qolyn asha almadym. Qúr súiek salaly sausaqtaryna bir tylsym kúsh paida bolǵandai. Boiy maǵan shamalas, úzyn kórinedi. Sasqanymnan qasyna otyra ketip, ne úshin búrylǵanymdy aittym. Sóz túsinetin halde emes kórinedi. Atyp súrap edim, aita almady. SHamasy tómen jaqtan kelgen kisiler ǵoi dep oiladym. Sebebi, osy óńirde túratyndarynyń talaiyn tanitynmyn. Birshama uaqyttan keiin qoly álsirei bastady. Jańa ǵana ólimsiregen kózderine ál bitip, ótkir janary óńmeńimnen ótip ketti. meniń búl dúniede tiri qalyp bara jatqanymdy qyzǵanǵan siyaqty. Kózine tike qara almai, basymdy basqa jaqqa búryp, sálden keiin qarap edim kózqarasy ózgeripti. Endi men onyń qarashyǵynan ókinish pen múń, jete almaǵan múraty men oryndalmaǵan armanyn, qaitys bolǵan jaqyndaryna degen saǵynysh zaryn, tiri qalǵandaryna aitar amanatyn kórgendei boldym. Sol kózqaras áli kúnge deiin kóz aldymnan ketpei qoidy. Eń aqyrǵy ret bar kúshimen ishine tartyp dem alyp, baqilyq bolyp kete bardy. Eki dúnieni kórgendei bolǵan men onyń sońǵy ret syrtqa shyǵarǵan demin bilgen de, estigen de joqpyn. Tek meniń qolymnan syǵymdap ústaǵan sausaqtary syrǵyp túskenin biraq bildim. Áli de ashyq qalǵan janary búl jalǵan dúnieni qimai jatqan siyaqty kórindi. Aqyryndap oń qolymmen eki janaryn japtym. Barlyǵy úsh kisi, bir áiel, bir jasóspirimdi qúmdy jerdiń shúńqyrlau jerine lekerlep, qolmen, búta aǵashymen qazyp qoidym», – dep aityp otyratyn.
Rahymǵaly ÓTEGENOV,
Úrpaǵy. Mádeniet qyzmetkeri. Kókpekti auyly.
Jariyalandy. -Almaty: Qaraman Q. Qaratal aqtańdaǵy: tarihi-tanymdyq kitap – «Toǵanai T». 2015. -240 b. -174-178 b.
Jalǵasy bar…











