Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

اشتىق ازابى

admin
2026/02/02
حالىق جادى
0
Аштық азабы

كوكپەكتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، كوزى اشىق، زەردەلى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مىقتى، اۋىلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار قارياسى بالتاباي ءوزى كورمەسە دە، ۇلكەندەردەن ەستىگەن، ساناسىنا سىڭىرگەن اشتىق تۋرالى تومەندەگى وقيعانى ايتىپ بەرگەن ەدى. بۇعان اكەم وتەگەن مەن ءابدىراسىل ۇستانىڭ ايتقانىندارىن دا قوستىم.

وسى ءوڭىردىڭ سىناباي دەگەن ازاماتى (1880-1954 جج.) شويىن جول باستىعىنىڭ («درۋز») ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان. قاسىندا ەكى كوسشىسىمەن بىرگە لاۋعا ات الىپ، شابىندىق جەر ىزدەپ قاراتالدىڭ جاعاسىمەن كەلە جاتادى. قازىر كوپ اتالا بەرمەيتىن شوكەبايدىڭ تۇبەگى دەگەن جەر بار. ول جەردە قازىر «جانىسباەۆ» شق-ى يە بولىپ وتىر. سول ماڭايعا جاقىنداعاندا الىستان شۇباتىلىپ سوزىلعان ءتۇتىن كورىنەدى. ورمان ورتەنىپ جاتىر ما دەگەن ويمەن سولاي قاراي بەت بۇرادى. جاقىنداپ كەلسە اشىق الاڭدا جەر وشاقتاعى ۇلكەنىرەك توپاتايعا ەت اسىلىپ جاتىر ەكەن. كادىمگىدەي تۇتىنمەن قوسا سورپانىڭ دا ءيسى شىعادى. جەر وشاق ماڭىندا ەشكىم كورىنبەيدى. داۋىستاپ شاقىرعانعا ەشكىم ءۇن قاتپايدى.

جانىنداعى كىسىلەردى توڭىرەكتى شولىپ كەلۋگە جىبەرىپ ەدى، ەشكىمدى تاپپاپتى. سىناباي اتتان ءتۇسىپ، بەتى اشىق ىدىسقا جاقىنداي بەرە كىلت توقتاي قالدى. و توبا! بۋى بۇرقىراعان توپاتايدىڭ جيەگىنەن ادامنىڭ قولىنىڭ سۇلباسى انىق كورىندى. ارى قاراي قاراۋعا شاماسى جەتپەگەن سىناباي جانىنداعىلارعا نە ايتارىن دا بىلمەي قالدى. تەك «كەتتىك، كەتتىك» دەي بەرگەن. سىناباي كەيىننەن كۇرىش توعاندارىن قازۋعا قاتىسقان. كەدەي وتباسىنان شىقسا دا ونى «باتىراق» دەپ كوتەرگەن كورىنەدى. قىزمەتتەگى ءبىر ورىس سىنابايدان ءجون سۇراسا: «ۆون تام، جامان تام، وتەسىڭ دە كەتەسىڭ»، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. وسىدان كەيىن «مىناۋ پىسىق، ازداپ ورىسشا بىلەدى ەكەن»، – دەپ قىزمەتكە العان.

وسىناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە شاش ال دەسە، باس الاتىن كىسىلەر دە بولدى.  كۇنى كەشە قاسىڭدا ءجۇرىپ، اۋزى اققا ءتيىپ، قىزمەتتكە تۇرسا، وزگەرىپ شىعا كەلەتىن اعايىن-تۋعان، تانىستارىمىزدى دا كوردىك. جۇرىمباەۆ دەگەن ميليتسيا اپتاسىنا ءبىر كەلىپ، ءۇي-ءۇيدى تەكسەرۋشى ەدى. ءبىر كۇنى اياق استىنان كەلىپ، اۋىلدى ارالاپ ءجۇرىپ، نۇرەكە مەن بايجۇماننىڭ ۇيىنەن ەكى پۇت بيداي تاۋىپ الىپ، اپارىپ قاماپ تاستاعان. ايتەۋىر سول كەزدە قىرماندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار جوق بولعاندىقتان ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن بوساتىپتى.

1930 جىلدىڭ كۇزىندە اشارشىلىق باستالعان كەزدە ۇشمولاداعى قامبادا بيداي بار ەكەندىگىن ەستىپ، اتقامىنەر بەلسەندىلەر ۇشتوبەدەن ءبىرىنشى ماي اۋىلىنىڭ ازاماتتارى ساعىنبەك (36 جاستا) پەن تولەۋبەكتى (15 جاستا) جىبەرەدى. ولار ءبىر تۇيەنى جاياۋ جەتەكتەپ، ارا قونىپ، 58 شاقىرىم جول  ءجۇرىپ، ۇشمولاعا بارىپ، بيدايدى تۇيەگە ارتىپ، قايتىپ كەلە جاتادى. ۇشتوبەگە 40 شاقىرىم جەتپەي ايعايشاعىل دەگەن جەرگە كەلگەن كەزدە قۇم جاقتان شاشتارى جالبىراعان، كيىمدەرى البا-جۇلبا ءۇش ايەلدىڭ داۋىستاپ جۇگىرىپ كەلە جاتقانىن كورەدى. تولەۋبەك ساسقانىنان مىلتىعىن كەزەپ تۇرا قالىپتى. ايەلدەر: «بالقاش جاقتان شىققانىمىزعا تالاي كۇن بولىپ قالدى. ءبىراز كىسى ەدىك، ءتىرى قالعانىمىز وسى. تاماعىمىز تەك جەمىس-جيدەك بولدى، اشپىز، كومەكتەسىڭدەر»، – دەپ جىلاپ جىبەرىپتى. سول جەرگە قونىپ، ءبارىمىز ازداعان بيداي قۋىرىپ جەدىك. ءبىر دوربا بيداي بەردىك. ودان ارتىق بەرۋگە قورىقتىق. تۇيە ەتىن جەگەندەي قۋانعان ايەلدەر راحمەتىن ايتىپ قالا بەرىپتى. قالعان بيدايدى ساعىنبەك پەن تولەۋبەك ۇشتوبەگە امان-ەسەن جەتكىزگەن.

قازاق حالقى سانىنىڭ از بولۋىنىڭ بىردە-ءبىر سەبەبى 1930-1932 جىلدارداعى ءبىزدىڭ ەلدى جايپاپ وتكەن اشارشىلىق زۇلماتى. بىزدەر سونى كوزىمەن كورىپ، باسىنان وتكىزىپ، قيلى كەزەڭدە اۋپىرىمدەپ امان قالعان كىسىلەردىڭ ۇرپاعىمىز. قاراتالدىڭ باس-اياعىندا تۇراتىن ەل اۋقاتتىلارىنىڭ مالىن كامپەسكەلەپ العاننان كەيىن، حالىق قولدا قالعان ازداعان مالمەن بىرەر جىل جۇرەك جالعاپ ءومىر سۇرگەن. مال باسى بىتكەننەن كەيىن ەگىن ەگۋگە دە شاماسى جوق حالىق ءارى ونى نەگىزگى كاسىپ قىلىپ كورمەگەن جۇرت ىشەرگە تاماق تاپپپاي، ەسەڭگىرەپ قالعان. بۇل اسىرەسە جۇمىسسىز اۋىل تۇرعىندارىنا قاتتى اسەر ەتكەن.

مەنىڭ اكەم وتەگەن (1904-1999 جج.) كوكىرەگى وياۋ، ازداعان ساۋاتى بار، وتكەن-كەتكەندى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. 1931-1932 جىلدارى اشتىقتان كىسىلەر كوپ قىرىلىپتى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى بالىقتى كاسىپ رەتىندە ەلەمەي، باقا-شايان دەپ اۋلاماعان. اۋلاۋ ءادىسىن دە بىلمەگەن. كوكتەمدە سۋ تاسىپ قايتقان كەزدە شۇڭقىرلاردا قالىپ قالعان بالىقتى كەيبىرەۋلەر ۇستاپ الىپ، وتقا قاقتاپ جەگەن كورىنەدى. ول ۋاقىتتا تۇز دا جوق. ونىڭ ۇستىنە بالىقتىڭ يىسىنە ۇيرەنبەگەن ادامدار ونى جەمەگەن. ۇشتوبەگە تەمىرجول تۇسكەننەن كەيىن بۇرىنعى اۆتوبازانىڭ ورنىندا مال سوياتىن جەر اشىلعان. ول جەرگە قالقاباي دەگەن كىسى جاۋاپتى بولعان. قالقاباي اۋىلداعى تۋىستارىنا جانى اشىپ، كۇزەتشىلەر كوڭىلىن باسقا جاققا بۇرىپ، سىرتقا ەت لاقتىرعان. ونى شالقار اتتى تۋىسى الا قاشىپ، قاراتالدىڭ سۋىنىڭ سۋىقتىعىنا، مولدىعىنا قاراماستان ءجۇزىپ ءوتىپ، اۋىلداعى اعايىندارعا جەتكىزگەن. وسى ازداعان ەتتىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت اش حالىققا تالشىق بولعان.

سىرتى شارباقپەن قورشالعان جەردى (بۇرىنعى ەت كومبيناتى) كەيىننەن حالىق بوينا دەپ اتاعان. اش ادامدار سونى توڭىرەكتەپ، سىرتقا تاستايتىن ىشەك-قارىن، سۇيەك-ساياقتاردى اڭدىپ جۇرگەن. بيلىكتەگىلەر سونى دا بەرگىزبەي، كۇزەت قويعان. ال جۇمىسشىلار ەبىن تاۋىپ، از دا بولسا الىپ شىعىپ، وتباسىن اسىراپ، جاقىندارىنا ءبولىپ بەرىپ جان ساقتاعان. «دەنەمىزدى تەكسەرەتىن بولعاندىقتان ۇيات تا بولسا ەكى بۇتتىڭ اراسىنا تىعاتىنبىز. كەيدە تانىس كۇزەتشىلەر بولسا، ولارعا دا تاماق كەرەك، كەلىسىپ ازداعان ەت تە الىپ شىعۋشى ەدىك. الىپ شىققان ەتتەن تەك جاقىندارىڭا بەرىپ، قالعان ەتتى ەل ۇيىقتاعاننان كەيىن اسىپ جەيتىنبىز. سەببەى، باسقا ۋاقىتتا اسساڭ ەتتىڭ ءيسى شىعىپ، كوشەدەگى كىسىلەر اش قاسقىرداي تالاۋعا دايىن تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە بىرەۋ ءبىلىپ قويىپ، ارىز جازسا سوتتالىپ كەتۋدەن قورقاتىنبىز»، – دەپ اكەم ەسكە الىپ وتىراتىن.

اكەمنىڭ ايتۋىنشا 1930 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەل تاماققا جارىمايتىن بولعان. 1931-1932 جىلدارى ۇشتوبە قالاسىندا ەكى-ءۇش كوشە بولعان. سول كوشەنىڭ تاڭەرتەڭ ءار جەرىندە ولگەن كىسىلەردىڭ مۇردەسى جاتاتىن. ارنايى اتاربالارعا ولگەن كىسىلەردى جيناپ، شۇڭقىر قازدىرىپ قويدىرعان. ونداي ورىندار ۇشتوبەنىڭ ورتاتوبەگە شىعا بەرىسىندەگى قورىم مەن قازىر ورنى تەگىستەلىپ كەتكەن اۆتوبازانىڭ قاراما-قارسى جاعىندا بولعان. ال قانشاما ادامدار دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي ءولىپ جاتتى.

قوجبان اۋىلىندا تۇرعان ءابدىراسىل ۇستا: «جول بويىندا جاتقان كىسىلەردى كورىپ، جانىنا بارىپ ەدىم. ءبىر ەركەك ءتىرى ەكەن. كوزى ءموليىپ، ماعان جالىنىشتى تۇرمەن قاراعان سوڭ جۇرە السا الىپ كەتەيىن دەپ قاسىنا بارىپ، قولىنان ۇستاپ ەدىم باس سالدى. بۋىن-اياعى جوق، تارامىستاي ارىق كىسىنىڭ ۇستاعان جەرىنەن قولىن اشا المادىم. قۇر سۇيەك سالالى ساۋساقتارىنا ءبىر تىلسىم كۇش پايدا بولعانداي. بويى ماعان شامالاس، ۇزىن كورىنەدى. ساسقانىمنان قاسىنا وتىرا كەتىپ، نە ءۇشىن بۇرىلعانىمدى ايتتىم. ءسوز تۇسىنەتىن حالدە ەمەس كورىنەدى. اتىپ سۇراپ ەدىم، ايتا المادى. شاماسى تومەن جاقتان كەلگەن كىسىلەر عوي دەپ ويلادىم. سەبەبى، وسى وڭىردە تۇراتىندارىنىڭ تالايىن تانيتىنمىن. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن قولى السىرەي باستادى. جاڭا عانا ولىمسىرەگەن كوزدەرىنە ءال ءبىتىپ، وتكىر جانارى وڭمەڭىمنەن ءوتىپ كەتتى. مەنىڭ بۇل دۇنيەدە ءتىرى قالىپ بارا جاتقانىمدى قىزعانعان سياقتى. كوزىنە تىكە قارا الماي، باسىمدى باسقا جاققا بۇرىپ، سالدەن كەيىن قاراپ ەدىم كوزقاراسى وزگەرىپتى. ەندى مەن ونىڭ قاراشىعىنان وكىنىش پەن مۇڭ، جەتە الماعان مۇراتى مەن ورىندالماعان ارمانىن، قايتىس بولعان جاقىندارىنا دەگەن ساعىنىش زارىن، ءتىرى قالعاندارىنا ايتار اماناتىن كورگەندەي بولدىم. سول كوزقاراس ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. ەڭ اقىرعى رەت بار كۇشىمەن ىشىنە تارتىپ دەم الىپ، باقيلىق بولىپ كەتە باردى. ەكى دۇنيەنى كورگەندەي بولعان مەن ونىڭ سوڭعى رەت سىرتقا شىعارعان دەمىن بىلگەن دە، ەستىگەن دە جوقپىن. تەك مەنىڭ قولىمنان سىعىمداپ ۇستاعان ساۋساقتارى سىرعىپ تۇسكەنىن بىراق ءبىلدىم. ءالى دە اشىق قالعان جانارى بۇل جالعان دۇنيەنى قيماي جاتقان سياقتى كورىندى. اقىرىنداپ وڭ قولىممەن ەكى جانارىن جاپتىم. بارلىعى ءۇش كىسى، ءبىر ايەل، ءبىر ءجاسوسپىرىمدى قۇمدى جەردىڭ شۇڭقىرلاۋ جەرىنە لەكەرلەپ، قولمەن، بۇتا اعاشىمەن قازىپ قويدىم»، – دەپ ايتىپ وتىراتىن.

 

راحىمعالى وتەگەنوۆ،

ۇرپاعى. مادەنيەت قىزمەتكەرى. كوكپەكتى اۋىلى.

جاريالاندى. -الماتى: قارامان ق. قاراتال اقتاڭداعى: تاريحي-تانىمدىق كىتاپ – «توعاناي ت». 2015. -240 ب. -174-178 ب.

جالعاسى بار…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 16
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz