«Tuǵanda dúnie esigin ashady óleń,
Óleńmen jer qoinyna kirer deneń», – dep ardager aqyn, ǵúlama ǵalym Abai atamyz aitqandai, ómirin óleńmen órnektegen halqymyz óleńsúigish, ónerli halyq.
San ǵasyr sapyrylǵan tarih sergeldeńindegi kúndelikti kúibeń túrmys-tirshiligin, erlik-batyrlyǵyn, qaiǵysy men quanyshyn, mahabbaty men baqytsyzdyǵyn, baq pen soryn, ómiriniń mamyrajai kúngeii men yzǵarly teriskeiin, bárin de san tarauly, tereń maǵynaly, oily-úiqasty, oinaqy yrǵaqty epostyq dastandarymen tilge jeńil, júrekke jyly etip túisindirip otyrdy. Zaman jarshysy – otty da lepti, jalyndy jyrlary arqyly úrpaqtan‑úrpaqqa jalǵap, osy tapqyr óleńderimen qai zaman, qai tústyń bolsyn dáuir tynysyn beinelep, halqynyń órkendi ómirin órnektep keldi. Búl, árine, sarqylmas asyl múra, qazyna, osyndai aumaityn berik eskertkish. Mol múralardy jekelegen adamdar tapqyrlap, jalpy qauym jalǵastyryp, tolyqtyryp otyrǵan.
Qazaq halqy óleńdi qúrmettep, óleńshini tórge shyǵaratyn aqyn halyq bolǵandyqtan, óreli oishyl, ónerli, óleńshi azamattaryn aqyn, jyrau dep atap, júrek túkpiri men kóńil tórinen oryn berip, qúrmetin qúlai úsynǵan, mańdaiyna basqan. Qarańyzshy, mine, osyndai óz halqynyń ary sanalatyn, abyroiyna ainalǵan jan bolu – netken baqyt. Azamat úshin búdan artyq syi, nesibe bola ma? Áne, sondai, tilimizge tiek bolǵaly otyrǵan tarlan talant iesi Tileuqabyl Ábilǵazyúly – halqymyz qadirlep alqaǵan, elinen syi, nesibe qabyldaǵan qart halyq aqyndarynyń biri.
Tikeń óleńderimen qatar basqa da bai mazmúndy shyǵarmalardy beine kórikti kóktem men shybynsyz jaz siyaqty maida, jaǵymdy, janyńyzdy jarqyn kóktem lebindei sipap, jadyratady. Oqyǵan saiyn qúmartasyz, sondyqtan súigen halqy búl kisini «maida aqyn» atandyryp ketken.
Qalyń qopa qamys, tóńkeli shi men qymtalǵan Kúnestiń Aqshi Qarasuy atanǵan qúiqaly bir qoinauynda suyqtan yqtap otyrǵan qyryq naizaly qarasha úidiń alasa jabyqtan syǵyraya qaraǵan jerin jaryp, yzyńdaǵan kúz jelimen birge saharanyń taǵy bir qońyr tańy atyp, jaryq sáule saulap kirdi. Búl 1908 jylǵy jeltoqsannyń tórtinshi júldyzy edi. Tań sáulesimen birge ómir esigin teuip ashqan jas náresteniń ińgálap shyryldaǵan jaǵymdy úni júdeu jandarǵa mol quanysh syilady. Dúniege bir jas kóńil kelip qosyldy. SHaruaqúmar, momyn, aqkóńil áke Ábilǵazynyń júregi tipti de jarylardai jadyrap, úrpaǵynyń aldaǵy kúnderine úlken úmitpen, jaqsy tileumen qarady. Jerden sharanasyn shaiqap kóterip alǵan úlynyń atyn azan shaqyryp Tileuqabyl dep qoyady. Bizdiń bolashaq maida aqyn atanǵan tarlan‑talant iesi, qart aqynymyz dúniege osylai keldi.
Tikeń 1920 jylǵa deiin otbasynda balǵyn balalyq dáuirin ótkizdi. Ayauly anasy Táji degen kisi ańǵarly, óristi, áńgimeshil, súńǵyla adam bolǵan. Sonshalyq úiirsek, momyn, áńgime qúmar qońyr qozysyn shalqar halyq ádebi múralarymen tynystatyp, «Qobylandy batyr», «Er Tarǵyn», «Alpamys batyr», «Ertóstik», «Qambar batyr», «Qyz Jibek pen Tólegen», «Qozy Kórpesh – Bayan súlu», «Birjan – Sara» sekildi qazaqtyń batyrlyq, ǵashyqtyq, epostyq jyr-dastandarymen qosa «Salsal», «Zaqúm», «Láili – Májnún» siyaqty SHyǵys halyqtarynyń qissalaryn, basqa da el arasyna mol taralǵan qyzyqty áńgime, ańyz‑ertegi, jyr‑dastandardy jatqa aityp, bala júregine qúiyp, úyalatyp otyratyn edi. Talapty, úǵymtal Tikeń de anasynyń auzynan aitylǵan shyryndy ańyz‑áńgime, jyr‑dastandardy emshek sútimen birge simirip, júrek túkpirine airandai úiytyp, qazaq ónerine sarqylmas qainar etip qabyldaǵan; estigenin el toptalǵan óleń toilarda jatqa aityp, adamdardyń aiyzyn qandyryp, tańdai qaqtyryp, tamsandyryp otyrdy.
Tikeń 1920 jyly SHaqpy ishinde naǵashylary bar Myńbai atty auyl moldasynan bir jyl oqyp, shala hat sauatyn ashady. Odan ári joǵarylap oquǵa jaǵdaiy jaramaidy. Áitse de, talapty Tikeń tauyp alǵan kitap, dastan, qissalardan túrtinshektep izdene beredi. Úǵymtal, zerek, talantymen úlkenderdiń nazaryn audardy. Ańǵarly áke Ábilǵazy aqsaqal 13 jastaǵy qońyr qozysynyń kózinen maǵynaly, jarqyn bolashaǵyn boljap, eti tiri tyrysshańdyǵyn tanidy. Tayaz tirligine qaramai óziniń júpyny er‑toqymyn jalǵyz tor taiyna salyp, naǵashysy aqyn Tańjaryqqa qosyp, óleń, toilarǵa, jiyn‑toptarǵa ertip baryp júredi. Keide qasyna bala jigit ertip, qosarǵa alyp, óleń aitystarǵa da túsedi. Sóitip Tikeń asau taidai tentek, tau suyndai ekpindi, tas búlaqtai móldir, nárli óleńderimen aitysqa kelse perisi qozatyn tókpe jyrlardan azyq, nár alyp, susyndap ósedi.
Ústazynyń otty óleńderin jatqa alyp, top ortasynda tamyljyta shyrqap ta júredi. Sonymen qosa áigili aqyn, kompozitor Áset Naimanbaiúlynyń «Qyz Málike» áni men Tákeńniń «Qaldyrilau» ánine eliktep, ózi «Dariǵa ótti-au, jas ómir» ánin shyǵaryp, birge shyrqap, jalpaq júrtqa jariya etedi. Tolyp jatqan óleń qúrap, auyl arasyndaǵy shaǵyn aitystarǵa túsip, sol salaǵa beiimdele bastaidy. Amal qansha, «qysqa jip bailauǵa kelse de, kúrmeuge kelmeidi» degendei, kúisiz kedeilik óz biligin júrgizedi. Kúiki‑kúibeńi kóp, ótpes tirshiligi mol kóne qoǵamda óner‑bilim alyp, eliniń kóńil kúiin kósile shertu bylai túrsyn, 1924 jyldan bastap jaldylarǵa jaldanyp, jalshy qamytyn kiip, túrmystyń solaqai soqasyna jegiledi.
Osylaisha túie taban alty jyldy kisi esiginde ótkizip, qoi baǵyp, eshki qaiyrady, búzau bailap, qozy baǵady. Alaida auyrǵa kónip, jany jasudy bilmeitin jalyndy Tikeń kúndiz mal sońynda júrgende, keshte úige kelgende talmai tyrbanyp, búrynǵy hat sauatyn sailap, qolyna ilikken kitaptaryn oqyp, úirene júrip «búqanyń múrnyn júdyryqpen teskendei» kún keship, ózdiginen birshama tolyq oqyp, jaza alatyn deńgeige jetedi.
Tikeń 1928 jyly ústazy Tańjaryq Qazaqstannan qaita oralǵan kezde tóbesi kókke jetkendei qatty quanyp, eń aldymen sálem bere barady. Amal qansha, bas biligi basqa da bolǵandyqtan, alystan sharshap kelgen aǵa ústaz, ayauly adamnyń qasynda birshama kún qalyp, áńgimege qanarlap qaituǵa bolar edi, biraq múmkindik bolmai, eriksiz aiyrylady. Dese de, Qazaqstanda bolyp jatqan jańalyq‑ózgeristermen, kedeiler teńdigi turaly estigen jaǵymdy habar-osharlardy júrek qatparyna jazyp, ayauly aǵa, qadirli ústaz ákelgen qymbat sauǵa retinde qazaq aqyndarynyń tyń tuyndylarymen birge Abai shyǵarmalary men Abai audarmalaryndaǵy orys klassikteri Krylov, Lermontov, Pushkin kitaptaryn ala qaitady. Jańalyqqa jany qúmar, óleń dese ómirin qiǵysy keletin ol búl ádebi kitaptarǵa beine talai kún tańdaiy keuip, shólde tentirep, talyqsyp baryp tas bastauǵa ázer jetken jalǵyz jayau jolaushydai bas qoyady. Qoi sońynda qolynan tastamai oqyp, óleń aitu, jazu qabiletin úshtai túsedi. Búl tyrysshańdyq Tikeńdi sol tústaǵy sausaqpen sanarlyqtai óte az oqyǵan adamdar tobynyń juan ortasynan shyǵarady. Búny kórgen el basshylary «Úsh sherket» (sandagúńsy) dep atalatyn, úkimet jaǵynan basqarylatyn seriktikke hatshy etip ornalastyrady. Búl orynda Tikeń bir jyl hatshy, sanaqshy, dáptershi bolyp isteidi.
1931 jyly Qúmylda Qojaniyaz, Kasylyńdar kóterilis qozǵap, sharpuy Ileni de sharpydy. Qatty qauiptengen Ileniń Fu dutyńy olardy Ilege bastyrmau úshin Daǵyty asuyn tosuǵa 1500 áskerge guandylyq mansap berip, Maqsút aqalaqshyny jauapty etedi. Tikeń de osy qosynǵa qorǵaushy ásker bolyp qatysyp, 1932 jylǵa deiin mindet óteidi. Búl ásker qúramasyndaǵy Ásen batyr, Maqsút guandaiǵa molda shabarman bolǵan aqyn Tańjaryqtarmen taǵy da birge bolady. Áskeri qimyldyń aralyǵynda olarmen top‑top óleń‑jyrlardan til tabysyp, jii‑jii aralasyp túrady. Tikeń 1932 jyldan otbasyna qaityp kelip, 1940 jylǵa deiin qalypty tirshilikpen shúǵyldanady. 1940 jyly Kúnestiń sol tústaǵy ákimi Hoshyntau Kúnes aumaǵyn úsh raionǵa bólip basqarady: Bestóbeni 1‑raion, Araltóbeni 2‑raion, Taldyny 3‑raion etedi. 1‑raionǵa Tikeńdi hatshy ári esepshi etip ornalastyrady. Ol sondai‑aq 1942 jyly Kúnes audanynda qúrylǵan qazaq‑qyrǵyz újymyna tolymdy múshe bolyp qatysyp, ekonomika basqaru tobynyń jauaptysy bolady. Búl úiymǵa qatysuy onyń sol tústaǵy naqty jaǵdaidy tanuyna zor septigin tigizedi. Kókjiegi keńi túsedi. Qoǵamdyq qaishylyqtardy, teńsizdikti, ezgini jyrlaityn jalyndy jyrlar jazady.
Aqyn óleńinde:
Ósek órip, iske aspai shyn qaluda,
Kúlki qaida, kóńilde múń barynda.
Alman‑salyq kóbeiip el kúizeldi,
SHyńshysai dáurendegen jyldarynda.
Júńdy júlyp, miyńdy shúqyp jatyr,
Qaiyrylǵan qarshyǵadai qyl babynda («Óz tarihymnan derek») – dep alman‑salyq auyrlap, ósek órship, el tynyshtyǵy ketken, noǵailyǵy asqynǵan dara bileushi SHyńshysai óktemdigindegi teńsiz qoǵamdy áshkereleidi.
Taǵy bir óleńde:
Qairatpen halyq qozǵalyp qaharlandy,
SHep qúryp, ezilgendi qatarǵa aldy.
Kúres tuyn kóterip bastady alǵa,
Ákpar, Seiit siyaqty qaharmany… – dep múń men zar qysyp túrǵan qara túnek dúnieni kóshirip tastau úshin qarsy kóterilgen halyqtyq kúresti, ondaǵy ádilet tuyn biik kóterip, atoilap alǵa shyqqan halyq qaharmandaryn jyrǵa qossa:
Ezilgen el jauyzdan aldy kekti,
Qúryp shyqty Úsh aimaq ókimeti.
Ahmetjan, Dálelqan, Ábdikerim,
Úly iske, ókimetke basshylyq etti… – deu arqyly Iledegi últtyq tóńkeristiń zor jeńisin, halyq avtonomiyasynyń qúrylǵanyn, oǵan basshylyq etken el aǵalaryn zor dauyspen maqtanysh etedi.
Aqynnyń Úsh aimaq tóńkerisi túsyndaǵy halyqty oyanuǵa, kúreske shaqyrǵan jyr‑tuyndylary bir qauym. Amal qansha, kezinde jazyp‑syzylmai, baspa betin kórmegendikten kóp bóligi uaqyttyń ótuimen joǵalyp, óshkindep ketipti.
1945 jyldyń jeltoqsan aiynda ókimet alǵa basar azamat Tikeńdi Kúnes audandyq ákim mekemesiniń jauapty hatshylyǵyna ornalastyrady. Búl orynda 1948 jyly qyzmetten aidalyp, eńbekpen ózgertuge alynyp, auylyna qaitarylǵansha isteidi. Kúisiz kúibeń men súryqsyz úsh jyldy auylda maǵynasyz zorǵa ótkeredi de, 1955 jyly sayasat tiyanaqtanyp, qyzmeti qalpyna keltirilip, Kúnes audandyq azyq‑túlik seriktiginiń jandy mal basqaru bólimine bastyq bolyp ornalasady. Topyraǵy jeńil me, kim bilsin, qyzmet qabileti kemeldenip, iske endi tóselip, qyry men syryn igere bastaǵan shaǵynda taǵy da Tikeńdi qyrsyq shalady. 1959 jyly «Ońshyldyqqa qarsy túru» qozǵalysynyń qúiynyna tereń batyp, «ońshyl element» qalpaǵy kigizilip, auyldan bir-aq shyǵarylady.
Múnymen de tynǵan joq, «Jyǵylǵan ústine júdyryq» degendei, arada dúnieni úlar‑shuǵa ainaldyrǵan atyshuly mádeni tóńkeris óz laisań shúńqyryna tereń batyryp, túnshyqtyra túsedi. «Baital túgil, bas qaiǵy» bolǵandai, Tikeńe «keri tóńkerisshi, shetke tabynǵan, sary óleń‑jyrdyń qambasy, fantúrkist» degen qalyń qara jala jaudyryp, úzyn qalpaq kigizip, túnde kúreske alyp, kúndiz qyzyl bilekti batyrlardyń baqylauynda auyr eńbekpen ózgertuge salady. Osy kúi 1974 jylǵa deiin jalǵasady. 1974 jyly sayasat tiyanaqtalyp, aqynnyń sayasi qúqy qalpyna kelip, bas bostandyǵy men til bostandyǵy beriledi de, sol jyly Ile qazaq avtonomiyaly oblysy qúrylǵandyǵynyń 20 jyldyq torqaly toiyna dańqpen qatysady. Oblys ortalyǵyn, Kúnes, Mońǵúlkúre audandaryn toi ielerimen birge aralap, jasyp qalǵan kóńil qapyryǵyn shyǵaryp, jan jarasyn jazady. 1977 jyly Ile qazaq oblystyq ekinshi kezekti aqyndar aitysy altyn Altaidyń iyǵyna ornaǵan kórikti Bolbadai jailauynda ótedi.
Búl aitys toiyna quana kelgen aqyn:
Aitys toiyn bastady úsh aimaǵym,
Tuǵan jerdiń dúbirletip aumaǵyn.
Qataryna qosyldym sańlaqtardyń,
Ókinetin qalmady esh armanym, –
dep tolǵady.
Taǵy birde:
Ne kórmediń oilanshy ótkende,
Bas kótermei qaljyradyq dertten de.
SHattanaiyq, ua halaiyq, alaqai,
Úshinshi jalpy jiyn shúǵylasyn tókkende.
Qaqpa tastar tazalanyp joldaǵy,
Qara túnek Otanymnan óshkende.
Qoldan qúrsau, shoiyn kisen shaǵyldy,
Sonar qalap shyǵaiynshy kókke endi… – dep kógin torlaǵan shoiyn búlt ydyrap, núr shúǵyla shashylǵanyn saltanat etedi. Kedergiler shaǵylyp, qaqpa tastar arshylyp, saigúlikter júlqynyp, alda kelgen kómbege qarai endi qorǵalap qalmai, óleńniń kókjiegine bir shyqpaqshy bolǵan asqaq armany men berik senimin beineleidi. Aitsa aitqandai, osydan bylaiǵy ómir Tikeńniń júrek qanyn tasytyp, jan quatyn eselep arttyryp, naǵyz túsaudan aǵytylǵan júiriktei kósiltti. Aqyn tuyndylarynyń japyraqtai boi kótergen shaǵy da osy jiynnan keiingi mezgil boldy.
Tikeń 16 jasynan bastap jalańayaq, jalańbas, joq-jitik bolyp júrse de, auyl arasyndaǵy óleń aitystaryna túsip, bala aqyn atanady. Keudesinde ot, júreginde jalyn bar jas aqyn odan ári ilgerilep, aitystyń arysy – ústazy dáuperim aqyn Tańjaryqqa erip, ári eliktep, auyl arasynan alystap kórshi audandarǵa deiin qúlash sermeidi. Erterektegi kólemdi aitystarynan Dariǵamen aitysy, Gúljanmen aitysy, Úljalǵaspen aitysy, Kerimqanmen aitysy, Gúlsimmen aitysy qatarly aitystaryn atauǵa bolady. Al bertingi kezde bolsa, azattyqtan keiin úiymdastyrylǵan oblystyq, aimaqtyq, audandyq óner baiqaularyna, iri aitystarǵa qatysyp, maitalman aitys ónerin áigilep, júldeli júirikter tobynan tabylyp otyrdy.
Tikeń tek suyrypsalma daryndy halyq aqyny bolyp qalmastan, jazba aqyndyqty da teń kemeldendirip, totydai túrlengen tuǵan jeriniń kórikti de súlu tabiǵatymen tynys‑tirshiligin, Otanǵa degen ystyq mahabbaty men tereń súiispenshiligin beineleitin aluan taqyryptaǵy, úzyn‑qysqaly 250‑den artyq óleń jazyp, «Kúnes kórki» atty óleńder jinaǵyn jeke kitap etip shyǵardy. «Aidar», «Kúnes kórki», «Búlbúl qyz», «Temir», «Gúlbahram», «Qyzai», «Dutan er», «Tekebai sheshen», «Músirbai», «Adasqan alyp», «Sauyryq batyr», «SHalym», «Tańjaryqtyń balalyq ómiri» qatarly on úsh dastan jazǵan. Aqyn dastandarynda darqan daladaǵy dana halyqtyń keshegi tar jol, taiǵaq keshuli tarihymen búgingi tynysty tirshiliginiń san‑salaly syrlary sairap túrady.
Ómir boiy tek alǵa basudy, armanǵa úmtyludy kóksegen abzal jandardyń múńy men quanyshy, kúrsinui men kúlkisi, oilanuy men tolǵanuy, úmiti men senimi, aq tilegi men asyl múraty – bári‑bári de bar. Ondaǵy beineler – halyq beinesi, halyq tileginen tuǵan jaqsy beineler.
Tikeńniń halyq múralaryn jinap, saqtau, ony halyq kádesine jaratu jolyndaǵy eseli eńbegi de óz aldyna bir tóbe. Kúnes audanynda shyǵarylǵan tórt toptama folьklor kitabyna qyruar halyq maqal‑mátelderi, ertegi‑ańyzdary, qissa‑dastandary, óleń‑jyrlary, aitystary, dauysy, kóńil aitu, joqtaulary, saryn, jarapazan qatarlylardan tolyp jatqan qúndy materialdar jiyp berip, kitapqa engizip, eńbegi tanystyryldy. Audan tarapynan madaqtalyp, qarjylai marapattaldy.
Tikeń audandyq sayasi keńestiń múshesi. Sonymen qatar oblystyq, avtonomiyalyq audandyq folьklor zertteu qoǵamynyń múshesi bolǵan. Osyndai tuǵan halqy úshin óshpes eńbek sińirip, ólmes óleńder jazǵan tanymal tarlan aqynymyz 1994 jyly qańtardyń 28‑inde kindik qany tógilgen tuǵan jerinde fáni dúniemen qosh aitysty.
Andas Omaraqynúly.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022. – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), 1-tom .– 287 b.,











