Úzak Sauryqúly turaly estelikter,
Basy: 1854 jyly tuǵan. Sol kezdegi meken-jaiy Jetisu guberniyasy, Jarkent oyazy, Qúrman bolysy, birinshi auyl (Qazirgi Almaty oblysy, Raiymbek audany, Sarybastau auyly).
Biz áńgime etip, sóz arnaǵaly otyrǵan Úzak Sauryqúly 1854 jyly tuǵan. Sol kezdegi meken-jaiy Jetisu guberniyasy, Jarkent oyazy, Qúrman bolysy, birinshi auyl (Qazirgi Almaty oblysy, Raiymbek audany, Sarybastau auyly).
Úzaq orta boily, symbatty, qyzyl shyraily ótkir minezdi, aitkanynan kaitpaityn, óte jigerli, búkil taipaǵa qúrmetti adam bolgan.
Úzaqtyń óz kindiginen taraǵan Ábden, Oman, Máshen, Dáulenhan, Tálip atty bes úly boldy. Úzak otbasyna, úi-ishiniń tirshiligine erekshe kóńil bólip, júbaiyn úidiń úitqysy, balanyn úyasy dep sanap, áieldi ana retinde, adam retinde de erekshe qúrmettegen. Úzaq esimi patsha úlyqtaryna óte úreili kóringen. Onyń aqylshysy, Qarqara kóterilisiniń kemel oily basshysynyń biri Jámeńke Mámbetúlynyń esimi búkil qazaq júrtyna áigili edi. Jámenke tárizdi Úzaq batyrdyń da shoqtyǵy óte biik.
Úzaq 1894 jyldan 1916 jylǵa deiin patshanyn otarshyl sayasatyna qarsy batyl kúres júrgizedi. 1894 jyly 14-tamyzda patshanyń mal-janǵa, jer-suǵa «qarashyǵyn» salyǵyn salu jóninde óte qatan, meiirimiz jarlyǵy shyqqan. Búl zań boiynsha qazaqtyń tútin basyna, mal, jan, jer, su, shóp, orman-toǵai, otyn ramaty alynady. Bylaisha aitkanda, ólkedegi barlyq tabiǵi bailyq memlekettik qazynaǵa qabyldanady. Osyndai kezde halyq arasynan shyqqan Úzaq Sauryqúly siyaqty adamdar Resei imperiyasynyń búl otarshyldyq sayasatyna karsy ózinin pikirin ashyqtan-ashyq aityp, jarlyqty oryndaudan bas tartady, salyq tóleu shartyn moiyndamaidy. Patsha Úkimetiniń tótenshe jarlyǵyna baǵynbaǵany úshin 1896 jyly 26 aqpanda Úzaq jauapqa tartylyp, eki jyl bas bostandyǵynan jáne barlyq azamattyq dárejesinen, qúqyǵynan, mal-múlkinen, jerinen aiyrylady.
Qarashyǵyndy alym-salyqty tólemender dep júrtqa uaǵyz aitqany úshin taǵy da tergeuge túsip abaqtyǵa qamalady. Búǵan áskeri-jandarmeriyanyń qolshoqpary Bádelbai Bekeúlyna jáne politsiya ókili Prusovka kezdik ala júgirdi degen jalanyń jabyluy da sebepshi bolady.
Tórt jylǵa sozylǵan tergeu barysynda eki túrli qylmyspen qatar aiyptalyp, úsh jarym jylǵa kesildi. Sóitip, búrynǵy eki jylǵa taǵy da bir jarym jyl aiyp qosylady. Bir aiyby úshin eki jazaǵa kesilgen Úzaq Sauryqúlynyń aryzy, sotta aitqan útymdy dálelderi eskerusiz kalady. Bádelbai Bekúly óziniń oblystyq mansabyn tolyq paidalana otyryp halyqtan óz paidasy úshin ramattan tys alym-salyq jinaǵany turaly sotqa jazylǵan kuálerdiń sózderi eskerusiz qalady. Árine, otarshyl úkimettiń sotynan ádiletti sheshim kútuge bolmaityn edi. Úsh jarym jyl temir qapasta túnshyqqan Úzaq batyr tútqyndyq merzimin ótep, 1902 jyly 12 jeltoksanda shyqty. Ol askan adaldyqpen halqyna qyzmet etudi óziniń asqaraly maqsaty etip qoiyp, reseilik imperiyanyn otarshyldyq sayasatyna jáne ákimshilik qanauǵa qarsy ómir boiy kúresti. Túrmede kórgeni tozaqqa teń bolsa da onyń júreginiń oty sónbedi, jiger-qairaty shynyqty, aqyl-oiy kemeldendi, kúres maqsaty qaitadan quattandy, otarshyldyqty moiyndamady. Kesilgen jazasyn ótep kelgen soń da azattyq kúresin jigerli jalǵastyra beredi.
Úzaq 1916 jylǵy Qarqara kóterilisin asqan belsendilikpen basqarushylardyń biri bolady. Osy jyly shilde aiynyń bas kezinde maidannyń kara júmysyna qazaqtardan jigit alu jónindegi aq patsha ókimetiniń jarlyǵyna qarsy Aqbeiit jailauynda Jámeńke Mámbetúlymen bas qosyp, jiyn ótkizdi. Topqa Jarkent oyazynyń Narynqol – SHaryn uchaskesiniń myńnan astam túrǵyny katysady. Osy jiyn-topta túlǵa-túrpaty soqqan temirdei myǵym, susar bórikti basa kigen, jez kamshysyn bilimdep ústaǵan aibyndy Úzaq batyr:
– Syǵalady degenshe, tórge shyqty deseńshi, dep sózderi ózbek aǵaiyndar aitqandai, qoldan shyǵyp ketken soń balalarymyz soǵysqa barmai, kaida barady? Onyń ústine áskerge daiyndyǵy joq jigitterdi janyp túrǵan otqa salsa da, jauyp túrǵan oqqa aidasa da odan patshanyń búiregi búlk etpeidi. Balasynan bezgen, tuysynan bezgen adam joq. Kógen kózderdi japan dalada óltirip, qarǵa-qúzǵynǵa jem qyla almaimyz. Sory qainasa bozdaqtardan airylǵan, qolǵabysynan ajyraǵan ata-analardyń sory qainaidy. Patshanyń nesi ketedi? Qyrylsa bizdiń balalarymyz qyrylady. Aq patsha ádiletten taidy. Onyn oiranshyl jarlyǵyn oryndamaimyz. Sondyktan bala bermeimiz, – dep qaharly sózin kesip-piship bir-aq aitady.
«Patsha armiyasynyń tyl júmysyna jigitterdi bermeimiz», – dep jinalys birauyzdan qauly alady. Halyq jinalystyń batyl jáne tújyrymdy toqtamyna ábden riza bolady.
Rakymbai Soltanqúlúly men Satai Múqaiúl sekildi bolystar jiynnyń sheshimine qarsy shyǵady. Ataqty bai Túńǵatar Sauryqúly da halyqty búlqynysyna narazylyq bildiredi.
Rakymbai bolys kók shekpenin iyǵyna asyp, úlken qonyshty túz tabandy bylǵary etigin kisaita basyp, sholak jendi peshpetine bailaǵan kalyń bel-bauynyń eki úshyn eki jaqqa salandatyp, sakal-múrtyn oń qolymen qaita-qaita sipap túryp:
– Aq patshanyń jarlyǵyn oryndamau meniń miyma tipti qonbaidy. Joǵary dárejeli aldiyar taqsyrdyń ámiri talqylauǵa jatpaidy. Ony sózsiz, til qatpai oryndau qajet, -deidi.
Sonda Úzaq batyr ornynan úshyp túryp ashuly keiipte:
– Rakymbai, ákeń Soltanqúl júrtqa jaǵymdy, jón biletin kisi edi. Seni Súltanqúldyń adal úly dep oilaushy edik. Sen elin satkan opasyz, saikal bolyp shyqtyń. Tarihqa tas atqan halyqtyń búgingisi men bolashaǵyna kóz júmyp nemqúraidy qaraǵan bos adam boldyn. Sózińniń dámi joq, oiynnyń nári joq, qaraqan bastyn qamyn kúittep, azamattyń asyl muratyn mansúq etip, úyasyn talaǵan alayaq boldyń, – depti.
– Sóitip, Úzaq batyr Raqymbaidyń aqyl-oiy tayaz ekenin, dúniege kózqarasynyń nasharlyǵyn, dúmsheligin, ruhani beisharalyǵyn atap kórsetip, ayausyz aiyptaidy. Sol sátte áigili Kódek aqyn Raqymbaiǵa yzǵaryn tóge aitkan eken: – Ózimshil, óz basynan asyp túsip, úmytqan, oilamaǵan eldiń qamyn. Qazaqtan múndai jandy kórgenim jok, satatyn úlyqtarǵa úyat-aryn, – degen.
Jiyn-top du kúlip, Raqymbai bolysty mazaqtaidy. Ataqty bai Túńǵatar Sauryqúly men bolys Satai Múqaiúly topqa shyǵyp, Raqymbaidy jaqtap sóz sóileuden bas tartyp, kópshiliktiń bet alysynan qaimyǵady. Raqymbaidyn óz qara basynan artylmas ózimshildigi kópke málim bolady. Onyn bósip, kókigen sandyraǵyn eshkim qoshtamady.
Úzaq batyr men Túńǵatar bai bir atadan tuǵan adamdar edi. Sóitse de oilary, múddeleri úilespeitin kisiler eken.
1916 jyly 10 shildede kókpeńbek kemerli tau Jelqarqaranyń tósinde, kósilgen Tamǵaly Tasta, Kabandy-Qaraǵailysaidyń tabanynda Úzaqtyn úiinde el bileushilerdiń keńesi bolady. Keńesti Jámeńeke men Úzaq basqarady. Sol kúni olar patsha úkimeti óziniń jarlyǵyn kúshpen júzege asyrmak bolsa, oǵan qaruly kótirilispen jauap beru kerek degen toqtamǵa keledi. 11 shilde kúni Qarqara jármeńkesiniń shyǵys jaǵyndaǵy Tastóbede Úzaq pen Jámeńke 1916 jylǵy mausymdaǵy patshanyń jarlyǵyna qarsy qazaq eńbekshileriniń ereuilin úiymdastyrady. Onda Jámeńke, Úzaq, Qazybek, Serikbai, Jańabai, Ábdiqalyq, Bekaidar, Sybanqúl, Qaishybek taǵy da baska el basshylary sóz sóilep, aq patshanyń jarlyǵyna karsy shyǵuǵa júrtshylyqty shaqyrady. Osydan bastap Jámeńke men Úzaqtyń tóńiregine qalyń búqara toptasady. Ereuil bolǵan jerge halyq «Ereuiltóbe» dep at qoyady. Keiinnen búl tóbe halyqtyń últtyq qozǵalysynan tuǵan tarihi shyndyqty bayandaityn áigili Tóbe boldy.
Ereuildiń qaruly kóteriliske úlasyp ketuinen kúdiktengen patsha ókimeti áskeri kúshke súiene otyryp, Úzaq pen Jámeńkeni jáne olardyń serikterin tútqyndap, Qarqaradaǵy jármeńkeniń abaqtysyna qamaidy. Múnda olardy kóp ústamai Qaraqol túrmesine auystyrady.
Tamyzdyń bas kezinde el basshysy, ataqty sheshen Jámeńkege u berip óltiredi. Kóp keshikpei kalgan tútkyndardy jabyq kameranyn terezesinen atqylap, qyryp salady. Alasapyranda ayaǵyna oq tigen Úzaq qashyp shyǵyp, meshitke baryp panalaidy. Biraq erteńinde politsiya ústap alyp, túrmege ákelip kamap, ábden azaptap óltiredi.
Kóterilistiń algashky kezeninde – jappai sayasi ereuil kúnderde Jámeńke men Úzaqtyń otarshyldarǵa qarsy júrgizgen úgit-nasihaty halyqtyń sana-sezimin oyatyp, sayasi belsendiligin kóterdi. Halyqta últ-azattyq kúres arkyly orys otarshyldyǵyn joiyp, erkin-bostan el qataryna qosylsaq degen oi-pikir tudy. Otarlau sayasattyń zardaby janyna ábden batqan qalyn búkarada últ-azattyq kúrespen bite qainasqan demokratiyalyq ideyalar qalyptasty. Búl Jámeńke men Úzaq bastaǵan kóterilistiń asa bir baǵaly tabysy edi.
Úzaq Sauryqúly qatań otarshyl sayasattyń jymysqy áreketterine sanaly túrde batyl kúresken aibyndy qaharman. Ol – 1916 jylǵy aidy alban kóterilisiniń kórnekti basshylarynyń biri. Tuǵan halqy úshin qúrban bolǵan Úzaq shynynda da erjúrek adam. Búdan bylai da solai atala bermek. Halyqtyń, búqara kópshiliktiń múddesi úshin aiqasqan abzal azamattyn aty máńgi óshpeidi.
1994 jyly mausymda Úzaq batyrdyń tuǵanyna júz qyryq jyl toluyna baǵyshtap audan júrtshylyǵy Sarbastauda jasaǵan mereitoi tamasha saltanatpen, asqan úiymshyldyqpen ótti. Toidy merekelegen halaiyq batyrdyń azattyq jolynda korsetken eren erligin atap aityp, aruaǵyna bas idi.
Ábdijappar Jazylbekov,
Júmadil Qarabaev,
Zeinetker, eńbek jáne soǵys ardagerleri.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti.№96.1994. -3 b.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
Jalǵasy bar…











