«Kegen» sъezinde suan eliniń bolysy Múqa Qyzai elinen qonys súraǵaly kelip, qyzai bolystaryn:
– Belgilerińiz shashaq eken,
Tóbesindegi tas-aq eken.
Ony kóterip túrǵan,
Bastaryńyz bas-aq eken, – dep ázildeidi.
Basqalar búǵan jauap taba almai qalǵanda Sarait batyr:
– E, bolys belginiń tas ekenin bilgenińiz qalai,
Bile túryp kúlgenińiz qalai.
Erkektiki ózine jarasady,
Qatyndikin moinyńyzǵa ilgenińiz qalai? – depti.
«SHybar tobylǵy» sъezine Reseidiń bir gubernatory men qart bi Sarshuash, Jamenke bolys, Núreke bolys qatarly kisiler qatysady. Al qyzailar jaǵynan Qúdaimende táiji, Baieke, Sasan, Búqash bolystar men Berdike qatarly el aǵalary jáne Sarait batyr da keledi. Ile generaly mekemesinen basqarma dárejeli taǵy bir mansapty bolady.
Ol kezde sъezd bastalmas búryn eki jaqtyń bi-sheshenderi aldymen birin-biri sózben qaǵytyp, múqatyp aludyń amalyn qarastyrady eken. Osy arqyly ózderin yryqty orynǵa shyǵaryp, qarsy jaǵynan basyp ketudi kózdeitin syńaily. Sъezde Resei taraptyń bileri Baieke bidiń kele jatqanyn estip, tildi-jaqty adamdaryna: «Aldymen Baiekeni múqatsańdar isi qyzai túk istei almaidy», – dep tapsyrady.
Sъezd ótetin alańnyń dál ortasyna tigilgen 12 qanat aqboz úige Baieke kirip kele jatqanda tosynnan bireui qaljyńǵa súiep:
– Qyzaidyń Baiekesin bir kórmekke asyǵyp júrsem, basy barmaqtai, qúlaǵy jarǵaqtai, túrqy qoltoqpaqtai adam eken ǵoi, – depti.
Sonda Baieke:
- E, júirik bolsań tazy shyǵarsyń,
Ádil bolsań qazy shyǵarsyń.
Órkeshti bolsań túie shyǵarsyń,
Emshekti bolsań bie shyǵarsyń.
«Áieldiń semizi tósek,
Erkektiń semizi esek», – degen sóz bar. Ái, batyrym, «Semizdikti qoi kóteredi» degen bar. Bolysyńnyń semizdigin maqtan kórip túrsyń ba. Qaptaǵai úrandy naimanda: «Basy barmaqtai bolsa, toptan ozǵan túlpar deidi. Basy balpiǵan, qarny salpiǵan juandy kórse, qaratóbet júlqar deidi», – depti. Osylai qarsy jaǵyn bir oisyratyp tastaidy.
Sъezge Baieke dombyrashy Qońqaidy, Qarait pen Sarait batyrlardy, Sasan men Búqashty, mámbet Táneke men Bazardy ertip barady. Orys jaǵynan birneshe orys mánsaptysy men birneshe tilge jetik Sarshuash bi de keledi.
Sъezd ústinde Sarshuash bi:
– SHaqyrylmaǵan qonaqtai, Baieke, saǵan múnda ne bar? – dep keketedi.
Sonda Baieke:
– Sen orystyń sózin sóilegeli keldiń. Men elimniń sózin sóilesem nesi aiyp, – dep ony toqtatady.
Osy jolǵy sъezde mambet Táneke bi kóp ról oinaidy. Táneke qyzailarǵa búiregi búryp túratyn adam bolǵan eken. Sondyqtan basqalar Baieke men Tánekeni «Naimannyń qos shybary» dep atap ketken.
Qarakereidiń tóresi Beksúltan Sasan bolysty qonaqqa shaqyryp, qyzyna qonaqtarǵa qymyz quyudy tapsyrady. Qyzdyń túlyptaǵy qymyzdy teuip qalǵanyn baiqap qalǵan Sasan:
- Qyzym, sabany teppei pis, – depti.
- Sonda qyz:
- Qyzai yrym etedi, yrymy qyryn ketedi. Etin jep, súiegin tastamasa, mal shirkin qaida ketedi? – dep qaǵytady.
Sonda Beksúltan tóre:
– Qyzaiǵa til tigizbe, qyzai degen áulie ana. Onda tórt áulieniń túbirigi bar. Qyzai anaǵa til tigizbei, aityssań Sasannyń ózimen aitys, – dep aqyl aitypty. Keiin sol qyzdyń baǵy ashylmai, ómirden ókinishpen ótipti.
Sasan bolys 16 jasynda óziniń kishi ákesi Jamanbai bolystyń auyl arasyndaǵy bilikte artyq-kem aitqan jerine:
Jaqynyńa jau bolsań,
Jauyzdyqtyń belgisi.
Qatynyńa jau bolsań,
Jalǵyzdyqtyń belgisi.
Aramdyqty asyrsań,
Ádiletsizdiktiń belgisi.
Ádil bilik aitpasań,
Dúshpannyń taba, kúlkisi.
Jaqsy-jaman bolǵanyń,
El aitady baǵasyn.
Elge qamqor bolmasań,
Sen qaidaǵy danasyń?
SHamań kelse jaqyndat,
Alys-jaqyn arasyn.
Ádil bilik aitpasań,
Qasarysqan dúshpannyń,
Tabasyna qalasyń! – degen eken.
Móntei aqasaqal qartaiyp, syrqattanyp jatqanda Sasan kóńilin súrai baryp, el ishindegi keleńsiz jailardy jónge salu turaly biraz oiynda júrgen túitkildi súraqtarǵa jauap súraǵan eken. Sonda Móntei aqsaqal:
Azamat shyǵyp ardager,
El men jerin qorǵasa.
Júgensiz ketken qylyqty,
Tezge salyp ońasa.
Kópshilik qauym birlikte,
Azamatyn qoldasa.
Jetim-jesir múgedek,
Iesiz qalyp tońbasa.
Qoldan ekken kók shybyq,
Quramasa, solmasa.
Kóp toltyrar kemtigin,
Núry ómirge kóz tasta, – dep aqyl aitypty.
«Birjan sal men aqyn Saranyń aitysynda» Birjan Arǵynnyń atqaminerlerimen maqtansa, aqyn Sara naimannyń igi-jaqsylaryn óleńge qosyp:
Botabai, Sabyrbek pen qút Bayanbai,
Sasan bi shapty keshe jauǵa ayanbai.
SHynymen qúlash úryp samǵai bersem,
Qalasyń jetpek túgil jer tayanbai,.. – dese, Myńbosyn men Máuen aitysynda:
Qútyrǵan Qońtaijymen shabysqanda,
Bolady arǵyn, torǵai Alash úqty.
Qanǵajar, er Botabai batyrlarmen,
Sasan bi, Qúrbanǵali jáne shyqty, – delinedi.
Aqyn Tańjaryq Joldyúly «Tútqyndalǵanda» atty óleńinde.
Qazaǵym eki júz jyl ar jaǵynda,
Tozdyrǵan birin-biri jausha shauyp.
Josyǵan úrikken qoidai tau men tasqa,
Jan baǵyp baldyrǵan jep, qaiyń sauyp.
Qazaqtyń sol sergeldeń dáuirinde,
Jońǵarǵa kelgen úrkip qyzai auyp.
Báieke, sasan, Búqash bastap kelip,
Ileden oryn alǵan meken tauyp, – dep bir ketse, «Ile sipaty» tolǵauynda.
Ileniń ainalasy taumen tolǵan,
Basy – tas, ortasy – shym, dalasy – orman,
Oinaǵan ór kiiktei qazaq, qyrǵyz,
Keledi bailanys qyp nebir zormen.
Bolǵanda tauy – Sasan, tasy – Núkeń,
Aǵashy aralyqta myshan, SHorman.
Yrǵai, tasjarǵany Bákeń syndy,
Qútqarǵan san qyrandy túsken tordan.
Búlbúly Orazáli, Berdikedei,
Alashtan asyp tuǵan óńkei jorǵa.
Silekem, Naqysbegi arǵymaǵy,
San qara oza shapqan qalyń tordan.
Búǵysy Jákeń, Dákeń, Maqań syndy,
Qaiyspas, qajymaityn júrtqa qonǵan,.. – dep úzaq tolǵaidy.
Al Tileuqabyl Ábilǵazyúly «Kúnesim» atty óleńinde:
Tarihyń asyp júz jyldan,
Úrpaǵyńnan gúl ósti.
Tórt qyzaidyń balasy,
Artynan erip ilesti.
Serkedei bastap halyqty,
Jaralǵan jan ǵoi tym esti.
Qataryńa qarasam,
Osyndai bolyp kim ósti.
Meken etken qyzaiǵa,
Tekes pen Qas, Kúnesti,
Sasan bi ótken, Kúnesim!!!, – dep súiine tolǵaǵan.
Meńistiń Jolboldy atasynan taraityn Baieke men Sasan bi arasynda bir-eki jas parqy bolǵanymen jastaiynan el isine birge aralasyp, syilasyp ótken. Keiin Baiekeniń qyzy Dúrdana Sasannyń úshinshi úly Núptebekpen nekelenip, qúda-júrat bolady. Sasannyń Baieke bige degen qúrmeti erekshe bolypty. Ol kúreń jorǵa atyna arnaǵan óleńinde:
Ayaǵyn kúreń jorǵa taǵaladym,
Ileni órli-qyrly jaǵaladym.
Qúljadan shyqqan kúni úige jetip,
Bir basyn júz jylqyǵa baǵaladym.
Tuysym Baiekedei bolmasa da,
Ózimshe tórt qyzaidy aǵaladym.
Qarakók túqymynan shyǵa berer,
Kezinde kóresińder zamananyń, – degen eken.
Qazynaly qarttardan jazyp alyp, saqtaǵan Andas OMARAQYNÚLY
Derekkóz: Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











