Jotaǵa qonystanyp, etekten su tasyp ishetin júrt mereke kúnderi bir-birine su tartu etedi. Su apatynyń zardabyn tartyp júrgen adamdar kanal qazyp, su yǵystyrady. Quańshylyq jyly tuǵan inisine de qarailaspaityn adam, mol ónim alǵan kezde, úsh qainasa sorpasy qosylmaityn júrginshini shaqyryp ákelip qonaq etip qaitarady. Búl óz tuysynan bezip, qiyr shalǵaidan kelgen jolaushyny jaqyn tartqandyq bolyp sanalmaidy, sol kezdegi barlyq pen joqtyqtan tuyndaǵan jaǵdaidyń kórinisi. Demek, erte zamandaǵy adamdardyń bailyqqa nemqúraidy qarauy olardyń keńpeiil bolǵanyn kórsetpeidi, qaita bailyqtyń moldyǵyn baiqatady. Búgingi talas-tartystyń kóbeyui pasyq niettilik emes, bailyqtyń tapshylyǵynan tuyndaǵan keleńsizdik. Sondyqtan eldi ádil bileimin degen adam qoǵamdaǵy bailyqtyń mólsheri men biliktiń salmaǵyna saralai otyryp zań jasap, qatań tártip ornatuy kerek.
Bir ońbaǵan úl bar, ata-anasy ashulansa da, qateligin túzep, raiynan qaitpaidy. Kórshi-qolańdar kinálasa da, oiyna kirip shyqpaidy. Múǵalimi tárbie berse de túzelmeidi. Úsh jaqtyń tárbiesi qatar istelse de, shybyn shaqqan qúrly bolmaidy. Bir kúni túrǵylyqty orynnyń politsiyasy ony zań boiynsha qolǵa almaq boldy, sonda ol qorqyp, eski ádetterin ózgertti. Demek, ata-ananyń meiirimi bala tárbiesinde jetkilikti bolmaidy. Mine, osy kezde qatań zań jazasyna súienuge túra keledi. Sonymen birge, ádiletti qoǵam qúru úshin jaza men syilyq óz ornymen atqaryluy kerek. Osy túrǵydan alǵanda, syilauǵa tiistilerdi syilau, jazalauǵa tiistilerdi sózsiz jazalau kerek. Zattai syiaqymen birge ataq-abyroi, al jazamen qosa qylmysty degen at taǵu kerek. Osylai bolǵanda ǵana adamdardyń barlyǵy zańǵa boi úsynyp, qúlshyna júmys isteidi.
Qazir jaǵdai búlai bolmai túr. Bireulerge eńbegi sińdi dep mansap berilse, taǵy da sol biliktegiler jemqor dep qaralanady. Mindetin adaldyqpen ótemedi dep júmystan shyǵarsa, oppozitsiyanyń qataryna shyǵa keledi. Bireudiń tuysyna áldekimder kiná artsa, aǵasy inisine bolysady. Múnyń ózi ádildik bolyp baǵalanady. Eńbek etpei dayar astyń iesi bolǵandar tartymdy adam sanatyna qosylyp, el qorǵauǵa qatyspai-aq qúrmetke bólenetinder kóbeiip bara jatyr. Ádildik, turalyq dep qaralǵan búl qylyqtar órshi beretin bolsa, eldiń erik – jigeri álsirep, egis dalasy qúlazyp qalady. Jeke adamdar ataq, dańqqa bólengenmen, elden bereke ketedi.
Qazirgi adamdar bolyp jatqan sózderdiń dúrys-búrystyǵyna qaramai, qaita sol sózderdiń jylpostyq, qúbylmalyqpen aityluyn únatady. Osynyń saldarynan tilmarlyqqa, kópirmesózdilikke salynatyndar kóbeidi. Qúrǵaq sózdiń selin aǵyzatyndar artqanmen, shyn máninde kúrek ústap egin salatyn, qaru asynyp el qorǵauǵa attanatyndar azaiyp barady. Mashaqatty júmys istemei-aq molshylyqqa kenelu, Otan qorǵauǵa attanbai-aq dańq, abyroi tabu múmkin bolyp otyrsa, búǵan kim qyzyqpaidy. Dene eńbegimen shúǵyldanatyndar azaiǵan soń, eldi kedeilik, álsizdik jailaidy. Mine, osydan baryp qanshama ádiletti patsha bolsa da, el aldyndaǵy bedeli álsireidi. Biraq sózuar mánsaptylardyń túgi ketpeidi. Olardyń ataq-abyroiy ósip, bailyǵy molaidy. Eger memleket nyǵaia tússe, ielep alǵan qúqyqtaryna súiene otyryp, úzaq uaqyt shalqyp ómir súre beredi. Memleket búlinshilikke úshyrasa, qarmap qalǵan bailyqtaryna súienip alańsyz ómir ótkize beredi.
Halyq qashan da ózderiniń amandyǵy men múddesin kózdep, qauip-qaterden, kedeilikten aulaq bolu jaǵyn qarastyrady. Qazir áskeri mindet ótep, el qorǵauǵa attanatyndardyń qatary azaiyp barady. Búl óte qauipti is. Áskeri mindetten góri jaldamaly júmysshy nemese aqsha tabudyń jolyn qarastyryp, otbasy máselesimen ainalysatyndar kóbeidi. Eger el basyna kún tusa, etigimen su keshetin úl shyǵa ma, shyqpai ma? Ol jaǵy belgisiz.
Kezinde bir ádiletti, turashyl adam bolypty. Onyń ákesi bireudiń qoiyn úrlaǵanda, ol sony áshkerelepti. Sonda úlyq: “Múny óltirińder”, – dep búiryq shyǵarypty. Basqalar múnyń sebebin súraǵanda: –“Búl adam turashyl bolǵanymen, ákesine raqymsyzdyq jasady. Sondyqtan ólim jazasyna úkim ettim”, – dep jauap beripti. Iá, ol osylaisha eldiń turashyl búqarasy, ákesiniń opasyz úly bolyp shyǵypty. Sodan bastap adamdar opalylyqty dáriptep, eldiń múddesin esinen shyǵarypty. Keiin sol patshanyń basqa elge joryqqa attanǵan bir áskerbasy únemi jeńilip qaitady eken. Múnyń sebebin súraǵanda, ol: – “Úiimde ólmeli áke-sheshem, shiettei bes balam bar edi. Men soǵysta ólsem olar qarausyz qalady ǵoi”, – dep jauap beripti. YAǵni, ata-anasyna opaly úl, eliniń opasyz búqarasy bolyp shyqty. Al han ony úlyqtap shapan jauyp, dárejesin ósiripti. Sodan bastap barlyq ásker soǵyspai tize búge salatyndy shyǵarypty. Patsha tútqynǵa túsip, abaqtyǵa jabylǵan kezde ǵana qateligin túsingen eken. Biraq keshikkenin bilip opyq jepti. Eger osyndai sayasi jaǵdai qalyptasa qalatyn bolsa, el, sóz joq bylyǵady. Sondyqtan joǵaryda hannyń, tómende búqaranyń áreketin rettep otyratyn ádiletti zań boluy ári ol qatań atqaryluy kerek. Biraq qazir áperbaqan sodyrlar men jeke basynyń qamyn kúitteitin oqymysty ǵúlamalar kóbeiip barady. Olar el ishinde halyqty azdyrsa, el syrtynda ózderiniń yqpal kúshterin ornatuda. Bas paidasyn oilaityn oqymysty ziyalylar kóbeigen saiyn zań oirandalady.
Halyq auzynda “Bishi kiimmen, sauda aqshamen sándi” degen támsil bar. Múnyń mánisi – zattyq shart jaǵdai qanshalyq jaqsy bolsa, sonshalyqty ońai tabysqa jetuge bolady degen sóz. Sondyqtan ishki jaqta tynysh, syrtqy jaqta quatty bolǵan eldiń árqandai jospar men sharany júzege asyruy jeńil soǵady. Syrtqy jaqta álsiz, ishki jaqta bylyqqan eldiń isi órge baspaidy.
Qazir jaldaptyq paida tabu áreketi órship barady. Jaldap saudagerlerdiń jinaǵan bailyqtary diqandar men qolónershi jáne jauyngerlerdiń tabysynan kóp bolyp otyr. Onyń ústine bazarda basqa eldiń azamattary kóbeiip ketti. Mansapty aqshamen satyp aluǵa qúnyqqan keibir qandastarymyz shetel saudagerlerin el ishinde tairańdatyp qoidy. Óz jerlesińniń hal-kúiin oilasańshy dep aitsań kúlkige qalasyń. Olarǵa keregi – aqsha. Esh uaqytta memleket múddesi degendi oilamaidy. Júmys ornyna barsań ózbek pen qyrǵyz júr. Júmys berushiler: “Az aqymen kóp júmys jasaidy”, – degen uáj aitady. Qarapaiym esep jasap kórelik, qazaqstandyq árine 30 myń teńgesiz júmys istemeidi. Al ózgeler 20 myńǵa kelise salady. Biraq jerlesterimiz úsh uaqyt tamaǵyn jáne jatar ornyn ózi sheshedi. Basqa elden kelgenderge mindetti túrde úsh uaqyt tamaǵy men jatyn ornyn júmys berúshi óz moinyna alady. Eseptep kórińiz az aqshaǵa kelise salatyn aqkóńil ala shapandy aǵaiynnyń alyp otyrǵany da bizdiń jigitterden az deuge kelmeidi. Sebep nede? Ol nendei bir aqshanyń az tólenetindiginen emes, “Aǵaiynnyń aty ozǵansha, auyldastyń taiy ozsyn” deitin qazaqylyqtyń ornyn baqai qulyqtyń basyp otyrǵany. El basyna kún tusa, er basyna qiynshylyq túskende, torqaly toi, topyraqty ólimde quana da, jylasa da biletin ózge emes, óziniń qazaǵyń ekenin oilap jatqan eshkim joq. “Erden ketse de, elden ketpesin” deidi halqymyz, jaqynyńda bolsa súrasań da, jylasań da alasyń ǵoi. Jat jarylqamaidy ólip bara jatsań basyńnan attap ótip kete bermei me? Jeke basynyń paidasyn, últtyń múddesinen artyq oilaityn árbir qazaq azamaty el eńsesin túsireri sózsiz.
Basqa eldiń biliginde bolsaq tilimizdi búryp, tonymyzdy ózgertip kiip shyǵa salsaq bolar edi. Al endi, bizge qazaqtyqtan basqa jol joq. Táuelsizdigińe ainala berip qyryn qaraityndar jetedi. Alystan izdemei-aq qoi, esigińniń irgesinde túr. Úlyńdy aqylynan adastyryp, qyzyńdy arynan aiyraiyn demeseń qaltanyń qalyńdauyn emes, elińniń erteńin oila. Babalarymyz artymda úrpaǵym qalsyn dep tyryssa, biz Qazaqstan degen elimizdiń shańyraǵy shaiqalmasyn dep árbir tańdy erlik-jigermen atyraiyq. Sonda ǵana bailyq ta, saltanatta, saliqaly tirlikte bolary haq, aǵaiyn!
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi











