جوتاعا قونىستانىپ، ەتەكتەن سۋ تاسىپ ىشەتىن جۇرت مەرەكە كۇندەرى ءبىر-بىرىنە سۋ تارتۋ ەتەدى. سۋ اپاتىنىڭ زاردابىن تارتىپ جۇرگەن ادامدار كانال قازىپ، سۋ ىعىستىرادى. قۋاڭشىلىق جىلى تۋعان ىنىسىنە دە قارايلاسپايتىن ادام، مول ءونىم العان كەزدە، ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جۇرگىنشىنى شاقىرىپ اكەلىپ قوناق ەتىپ قايتارادى. بۇل ءوز تۋىسىنان بەزىپ، قيىر شالعايدان كەلگەن جولاۋشىنى جاقىن تارتقاندىق بولىپ سانالمايدى، سول كەزدەگى بارلىق پەن جوقتىقتان تۋىنداعان جاعدايدىڭ كورىنىسى. دەمەك، ەرتە زامانداعى ادامداردىڭ بايلىققا نەمقۇرايدى قاراۋى ولاردىڭ كەڭپەيىل بولعانىن كورسەتپەيدى، قايتا بايلىقتىڭ مولدىعىن بايقاتادى. بۇگىنگى تالاس-تارتىستىڭ كوبەيۋى پاسىق نيەتتىلىك ەمەس، بايلىقتىڭ تاپشىلىعىنان تۋىنداعان كەلەڭسىزدىك. سوندىقتان ەلدى ءادىل بيلەيمىن دەگەن ادام قوعامداعى بايلىقتىڭ مولشەرى مەن بيلىكتىڭ سالماعىنا سارالاي وتىرىپ زاڭ جاساپ، قاتاڭ ءتارتىپ ورناتۋى كەرەك.
ءبىر وڭباعان ۇل بار، اتا-اناسى اشۋلانسا دا، قاتەلىگىن تۇزەپ، رايىنان قايتپايدى. كورشى-قولاڭدار كىنالاسا دا، ويىنا كىرىپ شىقپايدى. مۇعالىمى تاربيە بەرسە دە تۇزەلمەيدى. ءۇش جاقتىڭ تاربيەسى قاتار ىستەلسە دە، شىبىن شاققان قۇرلى بولمايدى. ءبىر كۇنى تۇرعىلىقتى ورىننىڭ پوليتسياسى ونى زاڭ بويىنشا قولعا الماق بولدى، سوندا ول قورقىپ، ەسكى ادەتتەرىن وزگەرتتى. دەمەك، اتا-انانىڭ مەيىرىمى بالا تاربيەسىندە جەتكىلىكتى بولمايدى. مىنە، وسى كەزدە قاتاڭ زاڭ جازاسىنا سۇيەنۋگە تۇرا كەلەدى. سونىمەن بىرگە، ادىلەتتى قوعام قۇرۋ ءۇشىن جازا مەن سىيلىق ءوز ورنىمەن اتقارىلۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا، سىيلاۋعا تيىستىلەردى سىيلاۋ، جازالاۋعا تيىستىلەردى ءسوزسىز جازالاۋ كەرەك. زاتتاي سىياقىمەن بىرگە اتاق-ابىروي، ال جازامەن قوسا قىلمىستى دەگەن ات تاعۋ كەرەك. وسىلاي بولعاندا عانا ادامداردىڭ بارلىعى زاڭعا بوي ۇسىنىپ، قۇلشىنا جۇمىس ىستەيدى.
قازىر جاعداي بۇلاي بولماي تۇر. بىرەۋلەرگە ەڭبەگى ءسىڭدى دەپ مانساپ بەرىلسە، تاعى دا سول بيلىكتەگىلەر جەمقور دەپ قارالانادى. مىندەتىن ادالدىقپەن وتەمەدى دەپ جۇمىستان شىعارسا، وپپوزيتسيانىڭ قاتارىنا شىعا كەلەدى. بىرەۋدىڭ تۋىسىنا الدەكىمدەر كىنا ارتسا، اعاسى ىنىسىنە بولىسادى. مۇنىڭ ءوزى ادىلدىك بولىپ باعالانادى. ەڭبەك ەتپەي دايار استىڭ يەسى بولعاندار تارتىمدى ادام ساناتىنا قوسىلىپ، ەل قورعاۋعا قاتىسپاي-اق قۇرمەتكە بولەنەتىندەر كوبەيىپ بارا جاتىر. ادىلدىك، تۋرالىق دەپ قارالعان بۇل قىلىقتار ءورشي بەرەتىن بولسا، ەلدىڭ ەرىك – جىگەرى السىرەپ، ەگىس دالاسى قۇلازىپ قالادى. جەكە ادامدار اتاق، داڭققا بولەنگەنمەن، ەلدەن بەرەكە كەتەدى.
قازىرگى ادامدار بولىپ جاتقان سوزدەردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا قاراماي، قايتا سول سوزدەردىڭ جىلپوستىق، قۇبىلمالىقپەن ايتىلۋىن ۇناتادى. وسىنىڭ سالدارىنان تىلمارلىققا، كوپىرمەسوزدىلىككە سالىناتىندار كوبەيدى. قۇرعاق ءسوزدىڭ سەلىن اعىزاتىندار ارتقانمەن، شىن مانىندە كۇرەك ۇستاپ ەگىن سالاتىن، قارۋ اسىنىپ ەل قورعاۋعا اتتاناتىندار ازايىپ بارادى. ماشاقاتتى جۇمىس ىستەمەي-اق مولشىلىققا كەنەلۋ، وتان قورعاۋعا اتتانباي-اق داڭق، ابىروي تابۋ مۇمكىن بولىپ وتىرسا، بۇعان كىم قىزىقپايدى. دەنە ەڭبەگىمەن شۇعىلداناتىندار ازايعان سوڭ، ەلدى كەدەيلىك، السىزدىك جايلايدى. مىنە، وسىدان بارىپ قانشاما ادىلەتتى پاتشا بولسا دا، ەل الدىنداعى بەدەلى السىرەيدى. بىراق ءسوزۋار ءمانساپتىلاردىڭ تۇگى كەتپەيدى. ولاردىڭ اتاق-ابىرويى ءوسىپ، بايلىعى مولايدى. ەگەر مەملەكەت نىعايا تۇسسە، يەلەپ العان قۇقىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ۇزاق ۋاقىت شالقىپ ءومىر سۇرە بەرەدى. مەملەكەت بۇلىنشىلىككە ۇشىراسا، قارماپ قالعان بايلىقتارىنا سۇيەنىپ الاڭسىز ءومىر وتكىزە بەرەدى.
حالىق قاشان دا وزدەرىنىڭ اماندىعى مەن مۇددەسىن كوزدەپ، قاۋىپ-قاتەردەن، كەدەيلىكتەن اۋلاق بولۋ جاعىن قاراستىرادى. قازىر اسكەري مىندەت وتەپ، ەل قورعاۋعا اتتاناتىنداردىڭ قاتارى ازايىپ بارادى. بۇل وتە قاۋىپتى ءىس. اسكەري مىندەتتەن گورى جالدامالى جۇمىسشى نەمەسە اقشا تابۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ، وتباسى ماسەلەسىمەن اينالىساتىندار كوبەيدى. ەگەر ەل باسىنا كۇن تۋسا، ەتىگىمەن سۋ كەشەتىن ۇل شىعا ما، شىقپاي ما؟ ول جاعى بەلگىسىز.
كەزىندە ءبىر ادىلەتتى، تۋراشىل ادام بولىپتى. ونىڭ اكەسى بىرەۋدىڭ قويىن ۇرلاعاندا، ول سونى اشكەرەلەپتى. سوندا ۇلىق: “مۇنى ولتىرىڭدەر”، – دەپ بۇيرىق شىعارىپتى. باسقالار مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعاندا: –“بۇل ادام تۋراشىل بولعانىمەن، اكەسىنە راقىمسىزدىق جاسادى. سوندىقتان ءولىم جازاسىنا ۇكىم ەتتىم”، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءيا، ول وسىلايشا ەلدىڭ تۋراشىل بۇقاراسى، اكەسىنىڭ وپاسىز ۇلى بولىپ شىعىپتى. سودان باستاپ ادامدار وپالىلىقتى دارىپتەپ، ەلدىڭ مۇددەسىن ەسىنەن شىعارىپتى. كەيىن سول پاتشانىڭ باسقا ەلگە جورىققا اتتانعان ءبىر اسكەرباسى ۇنەمى جەڭىلىپ قايتادى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعاندا، ول: – “ۇيىمدە ولمەلى اكە-شەشەم، شيەتتەي بەس بالام بار ەدى. مەن سوعىستا ولسەم ولار قاراۋسىز قالادى عوي”، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ياعني، اتا-اناسىنا وپالى ۇل، ەلىنىڭ وپاسىز بۇقاراسى بولىپ شىقتى. ال حان ونى ۇلىقتاپ شاپان جاۋىپ، دارەجەسىن ءوسىرىپتى. سودان باستاپ بارلىق اسكەر سوعىسپاي تىزە بۇگە سالاتىندى شىعارىپتى. پاتشا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، اباقتىعا جابىلعان كەزدە عانا قاتەلىگىن تۇسىنگەن ەكەن. بىراق كەشىككەنىن ءبىلىپ وپىق جەپتى. ەگەر وسىنداي ساياسي جاعداي قالىپتاسا قالاتىن بولسا، ەل، ءسوز جوق بىلىعادى. سوندىقتان جوعارىدا حاننىڭ، تومەندە بۇقارانىڭ ارەكەتىن رەتتەپ وتىراتىن ادىلەتتى زاڭ بولۋى ءارى ول قاتاڭ اتقارىلۋى كەرەك. بىراق قازىر اپەرباقان سودىرلار مەن جەكە باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن وقىمىستى عۇلامالار كوبەيىپ بارادى. ولار ەل ىشىندە حالىقتى ازدىرسا، ەل سىرتىندا وزدەرىنىڭ ىقپال كۇشتەرىن ورناتۋدا. باس پايداسىن ويلايتىن وقىمىستى زيالىلار كوبەيگەن سايىن زاڭ ويراندالادى.
حالىق اۋزىندا “ءبيشى كيىممەن، ساۋدا اقشامەن ءساندى” دەگەن ءتامسىل بار. مۇنىڭ ءمانىسى – زاتتىق شارت جاعداي قانشالىق جاقسى بولسا، سونشالىقتى وڭاي تابىسقا جەتۋگە بولادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان ىشكى جاقتا تىنىش، سىرتقى جاقتا قۋاتتى بولعان ەلدىڭ ارقانداي جوسپار مەن شارانى جۇزەگە اسىرۋى جەڭىل سوعادى. سىرتقى جاقتا ءالسىز، ىشكى جاقتا بىلىققان ەلدىڭ ءىسى ورگە باسپايدى.
قازىر جالداپتىق پايدا تابۋ ارەكەتى ءورشىپ بارادى. جالداپ ساۋداگەرلەردىڭ جيناعان بايلىقتارى ديقاندار مەن قولونەرشى جانە جاۋىنگەرلەردىڭ تابىسىنان كوپ بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بازاردا باسقا ەلدىڭ ازاماتتارى كوبەيىپ كەتتى. مانساپتى اقشامەن ساتىپ الۋعا قۇنىققان كەيبىر قانداستارىمىز شەتەل ساۋداگەرلەرىن ەل ىشىندە تايراڭداتىپ قويدى. ءوز جەرلەسىڭنىڭ حال-كۇيىن ويلاساڭشى دەپ ايتساڭ كۇلكىگە قالاسىڭ. ولارعا كەرەگى – اقشا. ەش ۋاقىتتا مەملەكەت مۇددەسى دەگەندى ويلامايدى. جۇمىس ورنىنا بارساڭ وزبەك پەن قىرعىز ءجۇر. جۇمىس بەرۋشىلەر: “از اقىمەن كوپ جۇمىس جاسايدى”، – دەگەن ءۋاج ايتادى. قاراپايىم ەسەپ جاساپ كورەلىك، قازاقستاندىق ارينە 30 مىڭ تەڭگەسىز جۇمىس ىستەمەيدى. ال وزگەلەر 20 مىڭعا كەلىسە سالادى. بىراق جەرلەستەرىمىز ءۇش ۋاقىت تاماعىن جانە جاتار ورنىن ءوزى شەشەدى. باسقا ەلدەن كەلگەندەرگە مىندەتتى تۇردە ءۇش ۋاقىت تاماعى مەن جاتىن ورنىن جۇمىس بەرۇشى ءوز موينىنا الادى. ەسەپتەپ كورىڭىز از اقشاعا كەلىسە سالاتىن اقكوڭىل الا شاپاندى اعايىننىڭ الىپ وتىرعانى دا ءبىزدىڭ جىگىتتەردەن از دەۋگە كەلمەيدى. سەبەپ نەدە؟ ول نەندەي ءبىر اقشانىڭ از تولەنەتىندىگىنەن ەمەس، “اعايىننىڭ اتى وزعانشا، اۋىلداستىڭ تايى وزسىن” دەيتىن قازاقىلىقتىڭ ورنىن باقاي قۋلىقتىڭ باسىپ وتىرعانى. ەل باسىنا كۇن تۋسا، ەر باسىنا قيىنشىلىق تۇسكەندە، تورقالى توي، توپىراقتى ولىمدە قۋانا دا، جىلاسا دا بىلەتىن وزگە ەمەس، ءوزىنىڭ قازاعىڭ ەكەنىن ويلاپ جاتقان ەشكىم جوق. “ەردەن كەتسە دە، ەلدەن كەتپەسىن” دەيدى حالقىمىز، جاقىنىڭدا بولسا سۇراساڭ دا، جىلاساڭ دا الاسىڭ عوي. جات جارىلقامايدى ءولىپ بارا جاتساڭ باسىڭنان اتتاپ ءوتىپ كەتە بەرمەي مە؟ جەكە باسىنىڭ پايداسىن، ۇلتتىڭ مۇددەسىنەن ارتىق ويلايتىن ءاربىر قازاق ازاماتى ەل ەڭسەسىن تۇسىرەرى ءسوزسىز.
باسقا ەلدىڭ بيلىگىندە بولساق ءتىلىمىزدى بۇرىپ، تونىمىزدى وزگەرتىپ كيىپ شىعا سالساق بولار ەدى. ال ەندى، بىزگە قازاقتىقتان باسقا جول جوق. تاۋەلسىزدىگىڭە اينالا بەرىپ قىرىن قارايتىندار جەتەدى. الىستان ىزدەمەي-اق قوي، ەسىگىڭنىڭ ىرگەسىندە تۇر. ۇلىڭدى اقىلىنان اداستىرىپ، قىزىڭدى ارىنان ايىرايىن دەمەسەڭ قالتانىڭ قالىڭداۋىن ەمەس، ەلىڭنىڭ ەرتەڭىن ويلا. بابالارىمىز ارتىمدا ۇرپاعىم قالسىن دەپ تىرىسسا، ءبىز قازاقستان دەگەن ەلىمىزدىڭ شاڭىراعى شايقالماسىن دەپ ءاربىر تاڭدى ەرلىك-جىگەرمەن اتىرايىق. سوندا عانا بايلىق تا، سالتاناتتا، ساليقالى تىرلىكتە بولارى حاق، اعايىن!
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى











