Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Bekbolat Áshekeev

admin
2026/01/09
Halyq jady
0
Бекболат Әшекеев

Halyq qinalǵanda qaharmanyn tabady. Tabanynyń búri, júreginiń túgi bar, ruhy berik, el namysyn qorǵai bilgen jan ǵana tu ústap, janyn shúberekke túiip, qol bastaidy. Bekbolat Áshekeev jaily maǵan alǵash jan-jaqty aityp tanystyrǵan belgili jurnalist Esbergen Estaev degen aǵamyz edi. 1971 jyly Esbergen Estaev aǵamyz Jambyl audandyq «Ekpindi eńbek» gazetiniń redaktsiyasyna kelip, bizben áńgimelesip, óziniń jańa shyqqan «Ómir ótkelderi» degen kitabyn syilaǵan bolatyn. Sonda «El auyryn er kóteredi» degen taqyryppen Bekbolat Áshekeev jaily biz bile bermeitin tyń derekter jariyalapty. Esbergen aǵa óte bilimdar, izdenimpaz, arhivpen jaqsy júmys isteitin, el ishindegi áńgimelerdi jazyp alyp júretin alǵyr jurnalist edi. Men keiin ol kisimen kóp áńgimelesip, syrlasyp júrdim.

–  Bekbolat Áshekeevti Úshqońyrda 1916 jyly han kótergenin sen bilesiń be? – dep meni tańǵaldyryp, bar jaǵdaidy aityp bergen. Ol kezde ondai jaǵdaidy aitqyzbaityn da, jazǵyzbaityn da.
Ekinshi bir erekshe nárse – Bekbolat jaily jyrshy, termeshi Hamza qajy Ekeibaevtyń atqarǵan igi isin erekshe atap júruimiz kerek. Birde ol kisi maǵan telefon soǵyp, tez osy 1 mai auylyndaǵy úiine kelip ketuimdi ótindi. Dereu kelsem, Hamza qajy aǵam bylai dedi:

– Túnde túsime Bekbolat batyr Áshekeev kirdi. «Men elim úshin shahid boldym, asym berilmei qaldy ǵoi. Hamza balam, saǵan sol amanat!» – dep aq saqaly jelbirep, maǵan batasyn berdi. Úsh at erttetip daiyndap qoidym. Júr, Bekbolat batyr qol jinap, shaiqasqan Úshqońyrǵa shyǵyp, aralap qaitaiyq – dedi.

Ne kerek, sodan Hamza qajyda tynym bolmady. Men eki ai ortalyq arhivte otyryp Bekbolat Áshekeev bastaǵan Úshqońyr kóterilisi jaily materialdar jinap, «Egemen Qazaqstan» gazetine maqala jariyaladym.
1 mai auyly túrǵyndaryn jinaǵan Hamza qajy Ekeibaev osy auyldyń atyn «Bekbolat» dep atau jóninde úsynys túsirip, hattama alyp, oblys ákimine kirip júrip, ol jaqtan respublikanyń onomastika komissiyasyna hat joldady. Hamza aǵam tikelei ózi sóilesip, meni Astanaǵa jiberdi. Tek osy máselemen ǵana sol kezdegi Memlekettik hatshy, ataqty jazushy qairatker Ábish Kekilbaevtyń qabyldauynda eki márte boldym.

Aqyry 2000 jyly 1 mai auylyna Bekbolat esimi berildi. Auyl janyna 10 kiiz úi tigip, 10 jylqy soiyp Bekbolat batyr Áshekeevke as berilip, Qúran baǵyshtap, qúrban shalyndy.

Ata shejirege úńilsek ol yrysty qalyń Dulat, onyń ishinde Janys, odan Jaiylmystan shyqqan Esenqúl batyrdyń úrpaǵy.
Esenqúl jauǵa shapqanda on úly birge attanady eken. Esenqúldyń on úly: Bigeldi, Baubek, Daiyrbek, Bidaibek, Saibek, Toiynbek, Aqylbek, Bibek, Núsipbek, Aidarbekter eshkimge esesin jibermegen kókjal tekti batyr, alǵyr bolyp ósedi.

Daiyrbek dáuletti, sáuletti bolady, odan toǵyz úl tuǵan. Ásheke tórtinshi úly eken. Jasynan barymta-syrymtada búkil qyrǵyz-qazaqqa jaujúrektigimen aty shyqqan saiysker, barymtashy bolypty. Tezek tóreden de, Qoqan hanynan da qaimyqpai, tipti solardyń keibir júirikterin top-tobymen aidap ákep Úshqońyrdyń jyqpyl-jyqpylyna súńgitip jiberip, ústatpaidy. Tikelei tiisuge qara ormandai jaujúrek el-júrtynan seskengen qoqan bekteri aldap qonaqqa shaqyryp alyp, úzeńgisine u jaǵyp jiberedi. Sodan Ásheke orta jolda SHu ózenine jetken jerde qaza tabady. Sonda u boiyna tarap, isip-keuip jatqan Ásheke:

– Meniń atymdy túbinde Bekbolatjan shyǵarady, sonyń tóńireginde bolyńdar, – depti ólerinde.

Áshekeniń Túrysbek, Ámenbek, Qúrmanbek, Bekbolat, Alban, Pázilbek sekildi úldary shetinen ónerli, on sausaǵynan óner tamǵan ústa bolǵan.
Bekbolat Áshekeev 1843 jyly Úshqońyr tauynda tuǵan. Ol jasynan arabsha oqyǵan, sauatty, kózi ashyq, bilikke aralasyp bi bolǵan, oryssha jaqsy bilgen, el ishinde qadirli, syily, ádildigimen aty shyqqan, aǵaiyndarynyń basyn qosyp, basshylyq jasaǵan, sózge ústa, bes mezgil namazyn qaza qylmaǵan, Qúran oqyǵan dindar jan bolǵan eken, eli bolystyqqa da sailaǵan. 1905-1906 jyldary Mekke-Medinege baryp, qajy atanyp kelgen. Nemere bauyry Niyazbekúly Sát bolys Qarǵalyda meshit sala bastaǵanda Bekbolat búkil bauyrlarymen bolysyp, birge salysqan.

 

Bekbolat Áshekeevti 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisi kezinde búkil el-júrty, Alataudyń kúngeiindegi qyrǵyzdar, SHu boiyndaǵy dúnǵandar barlyǵy birauyzdan basshy sailap, han kóteredi.

Kóterilistiń pisip-jetiluine jalpy otar ómiriniń auyrtpalyǵy, bodan el-júrtty ozbyrlyqpen qanauy, qúnarly jerlerdi qily syltaumen «memleket paidasyna» júieli túrde tartyp ala berui, odan Reseidiń Birinshi dúniejúzilik soǵysqa qatysuyna bailanysty úkimettiń imperiya búratanalaryna shekten tys alym-salyq saluy áser etti. Al kóterilis qimyldarynyń Qazaqstan men Orta Aziya halyqtary arasynda jappai oryn alyp, is júzinde bir mezgilde shyǵuyna Aq patshanyń áigili «Iyunь jarlyǵy»

Resei imperatory II Nikolaidyń 1916 jylǵy 25 mausymda qol qoiǵan «Imperiyanyń erkekkindikti búratana halqyn armiyanyń is-qimyly audanynda qorǵanys qúrylystaryn jáne soǵystyń qatynas joldaryn salu jónindegi júmystarǵa, sonymen birge memlekettik qorǵanys úshin qajet kez kelgen ózge de júmystarǵa tartu turaly» pármeni sebep boldy. Jarlyq boiynsha tyl júmystaryna 19-dan 43 jasqa deiingi qazaqtardan 240 myńǵa juyq kisi alu belgilendi. Eger sol kezdegi qazaq sharuashylyqtarynyń sany 700 myńnan sál asatynyn eskeretin bolsaq, patsha jarlyǵy tútastai oryndalǵan jaǵdaida árbir úshinshi sharuashylyq óziniń negizgi eńbek etushisinen aiyrylady eken. Al múndai mólsherde júmysshy qolyn maidannyń tyl júmystaryna áketu Qazaqstandy últtyq apatqa úshyratuy múmkin edi. Jarlyq Qazaqstannyń barlyq aimaqtarynda derlik jappai narazylyq tudyrdy. Álihan Bókeihanovtyń sózimen aitsaq, «qalyń eldiń dariyadai tolquy bastaldy».

Kóterilistiń alǵashqy oshaǵy Jetisu oblysynda paida boldy. Múnda patsha jarlyǵyna qaruly qarsylyq shilde-tamyz ailarynda búqaralyq sipat aldy. Barlyq jerde naiza, súńgilermen, qylysh, shoqparlarmen, jekelegen qarapaiym ańshy myltyqtarymen qarulanǵan sarbazdar jasaqtary úiymdastyryldy. 17 shildede resmi bilik Túrkistan ólkesinde, onyń ishinde Jetisuda soǵys jaǵdaiyn jariyalady. Patshalyq ókimet organdary Jetisuǵa iri jazalaushy áskeri kúshter jetkize bastady. Tamyz aiynda 35 rota jayau ásker, 2 júzdik atty ásker, 240 atty barlaushylar, 16 zeńbirek, 47 pulemet, maidannan qaitarylǵan birneshe áskeri bólimshe, jergilikti kazak kúshteri paidalanylady. Kóterilisshilerdi jazalau úshin oblystaǵy orys selolary men kazak stanitsalarynyń túrǵyndarynan qaruly jasaqtar qúryldy. Bir jaǵynda – baqaishaǵyna deiin qarulanǵan, áskeri ónerdiń bar qyr-syryna úiretilgen patsha áskeri, ekinshi jaqta nashar qarulanǵan, úiretilmegen, áleumettik jáne últtyq azaptan shyǵuǵa úmtylǵan kóterilisshiler jasaqtary shaiqasqa túsip jatqan bolatyn.
Qyzu qarqynmen lap ete túsken Jetisu kóterilisine qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, dúngender júmyla atsalysty. Qatarlaryna 10 myńnan astam adam túrǵan kóterilisshiler Samsy tóńireginde jazalaushylar jasaǵyna shabuyl jasap, olardy Vernyiǵa qarai sheginuge májbúr etti. Tamyzda Vernyi men Pishpek arasyndaǵy bailanysty úzip tastady.

Áskeri dala sottarynyń súiengen «qúqyqtyq» negizderiniń biri «Jazalau turaly» áskeri jarǵynyń 279-baby boldy. Onda jalǵyz ókim – ólim jazasy turaly ǵana aitylady. Múny Jetisu oblysynyń áskeri gubernatory Folьbaumnyń qoly qoiylǵan qújattar rastaidy. Búl qújattaǵy «ayausyz jazalańdar», «tez arada qamańdar», «tez arada óltirilsin». «Kóterilisti basudyń bir-aq joly bar. Kóterilgen bolysta birden birneshe júz adamdy qyryp-joyu kerek» degen sózder de  sol qanisher gubernatordyń núsqauy. Múndai qandy operatsiyalardy jazalaushylar ár jerde júrgizdi. Kazak qylyshy men myltyǵynan jazyqsyz qyrylǵan qazaqtar az bolǵan joq. SHamasy jetken el údere kóship Qytai auyp ketti.1916 jyly tamyz-qyrkúiek ailarynda Asy, Samsy, Otar óńirlerinde de kazak-orys jazalaushylarymen qaruly úrystar boldy. Qordai men Vernyi arasyndaǵy barlyq poshta stansylary qiratyldy. Ekei elin kóteriliske Maqysh Raiymbekúly, al SHiendegi el-júrtty Ótep Omarbek Jantaev bastap alyp shyqty. Kúnbatys Qastek bolysyndaǵy kóterilisti Núke Satybekov, Satai Kóbegenov basqardy. Jaiylmys bolysynda 73 jastaǵy qart, el basshysy Bekbolat Áshekeev atqa qondy.

7 shildede Úshqońyrda Jaiylmys qazaqtarynyń sъezi bolady. Otar pristavy Gilevtiń birinshi tamyz kúni jazǵan habaryna qaraǵanda, 8 shilde kúni Qarǵaly, Bidaly, Kúrti, Úzynaǵash bolystarynyń myńnan astam qazaqtary Úlkensaz jailauyna jinalady. Mal sanaǵyn júrgizuge kelgen sheneunik Ivanovqa qarsy pikir aitady. «Ne istese de balalarymyzdy soldatqa bermeimiz» dep jazba túrde qarsylyq bildiredi. Oǵan Ámire Tóleubaev bastaǵan 45 kisi qol qoyady. 10 shilde kúni taǵy da sol Úlkensazda 5 myń adam qatysqan jiyn ótkiziledi. Jinalǵandar «Patshaǵa soldat bermeimiz, bárimiz birigip soǵys ashamyz» dep kópshilikke habarlaidy.
Osy jaiynda 9 shilde kúni Úlkensazǵa baryp, «eshteńeni bile almai oralǵan» Ybyraiym Jainaqov 13 shildede Vernyiǵa Merki, Úlken Almaty bolystarynyń áigili adamdaryn shaqyrady. Jinalys ótkizedi. Basqosuǵa Toqash Bokin de qatysady. Jainaqovtyń is-áreketin, piǵylyn áshkereleidi. «Soldatqa bala berudi sheshu úshin Jetisu qazaǵynyń basy qosyluyn» talap etedi. Al kelesi kúni halyq qamqorshysy Toqash Bokin Úlken Almaty, SHamalǵan, SHyǵys Qastek bolystaryn aralauǵa attanady. 12 shildede Moiynqúmda, 14 shildede Úlken Almatyda, 3-4 tamyzda SHyǵys Qastekte bolady. Ondaǵy auyl azamattarymen sóilesedi. Kóterilis basshylaryn taǵaiyndaidy. Jalyndy sózder sóileidi. Halyqty patshaǵa qarsy kóteriluge úgitteidi. 17 tamyzda Samsy men SHien beketterindegi jazalaushy otryadtarǵa qarsy shyqqan kóterilisshilerdiń basy-qasynda bolady. Sóitip, Samsyda (basshylary Qasabek Kákenov, Syrǵabek Jalpyetekov, Qasenei Aidarbekov), SHiende (basshylary  Omarbek Jantaev, Dosmúhambet Qashaǵanov, Núke Satybekov, Moinaq Berdenov, Bektúrsyn Kebekbaev, Qashaǵan Yrysqúlbekov), Aqshide (basshysy Qarabai Alamanov) bolǵan halyq qozǵalysyna belsene aralasady. Sóitip, 4 tamyz kúngi SHiende túratyn Qashaǵan Yrysqúlbekovtiń úiinde keliskendei, Samsy-SHien-Kúrtibastau-Aqshi kóterilisshileri Úzynaǵashqa betteidi. Odan Úshqońyrdaǵy Bekbolat Áshekeevke qosylyp, Almatyǵa shabuyl jasauǵa bekinedi.

…Bekbolat auylynda úsh táulik boiy el aqsaqaldary májilistesude. «Qúryq ústaǵan malshyny, tayaq alǵan qoishyny, soqa sońynda júrgen eginshini túgel matap berip, bala-shaǵany ashtan qyrmaimyz, qaraqan basymyz qańqiyp qalmaimyz. Patsha ókimetiniń jarlyǵyna qarsymyz» deidi aqsaqaldardyń sóz túiini.

– Basshy Bekbolat! Kóter Áshekeidiń kók tuyn! Áumin!.. – dep alaqanyn ilgeri jaidy jasy toqsandy alqymdaǵan Qalampyrdyń Myńjasary.

– Keudesin oqqa tospaityndar atqa minbesin! – dedi Bekbolat ózinen bir lebiz kútken qalyń toptyń sharasyz kózderin shola qarap. – Myltyq atylǵanda tauǵa shappai, jauǵa shabyńdar! – dedi jáne biraz oilana túsip, qatty-qaiyrymsyz jaudy jaqsy biletin Bekbolat.

El qyzyltanau bop sabylyp-shaldyǵusyz-aq qol kótermei Bekbolatty birauyzdan basshy sailap aldy. Aq kiizge otyrǵyzyp, han kóteredi. Bekbolat ta júrt úkimine júgindi.

«Almatydan orystar shyǵypty» degen habar júrtty biraz seiiltkendei boldy, asularǵa saqshylar jiberilip, olar eki asudyń SHúbarat pen Jambastyń auzyn aldy, jol boiynan sybys tyńdaidy, ótken-ketkenderdi súraqqa tartady.

– Qaidaǵy orys?! – deidi jansyz bop kelgeni keiinirekte áigilengen bir «jolaushy». – Almatydan shyqtym, yrymǵa bir orys kórgenim joq.
– Olai bolsa, jigitter, tartyńdar, juyq jerdegi auyldan qymyz iship qaitaiyq.

Sol eki arada Almatydan shyqqan jazalaushy otryad ta asuǵa jetip qalǵan. Otryad bastyǵy – Vernyi oyazynyń ózi, podpolkovnik Bazilevskii. Otryad Vernyi garnizonynyń – Simbirsk jayau ásker polkiniń soldattarynan taban astynda iriktelgender. Olar qalanyń atty politsiyasy men órt sóndirgishter diviziondarynyń attaryna mingizilip, kishi Almatydaǵy soǵys qoimasynan qylysh-saiman, oq-dári alysymen-aq osylai jóneltilgen. Jolshybai Qaskeleńde otryadqa jolbastaushylyqqa jáne tilmáshtyqqa birqauym kazak-orystar qosyldy.

Tamyzdyń 10-y jáne 11-i kúnderi jazalau otryady antalap asuǵa shyqty. El shetine jetui-aq múń eken – álekedei jalanyp sairan sala bastady. Qaru-jaraq asynǵan múnshama orysty jóndi kóre almai, jol jieginde kózin kólegeilep qarai túsken, mal qaiyrǵan jaidaq atty qariyany kózi shalǵan Bazilevskii: «Siz anau shpiondy shauyp tastańyz!» dep búiyrdy soldattardyń birine. Atyn shporlap omyrau­lata túsken jayau ásker kiimindegi ebedeisiz kavalerist ol qariyany yqai-shyqaisyz shauyp tastady. Qozy baǵyp júrgen bir jasóspirimdi Bazilevskii jáne bir soldatqa vintovkadan kózdetip atqyzdy. Bazilevskii óziniń búl naisaptyǵyn qylmysqa balamaidy, qaita mynadai súmdyqty jauyngerlikke úiretu dep biledi.

– Jau kelip qaldy! Attan, attan! – degen aiqai shyqty. Álginde ǵana tynyshtyqta beiqam kóringen jastar jaǵy jańa ǵana abyrjydy. Tútqiyldan sau etken jaudy jigitter endi óz kózderimen kórdi.
Búl – tamyzdyń 13-i kúni.

Jayaulatyp sap túzegen soldattar biri jatyp, biri tizerlep oq jaudyrdy. Dara shyǵyp, at qoiǵan soiylshylar arqan boiydan artyq barmai oqqa úshyp jatty.

– Oqtan qozykósh sheginińder, jylqy keledi! – dedi Bekbolat attary orshyp, shiyrshyq atqan sarbazdarǵa art jaqty núsqap.
Jylqy dúbiri Búrǵan jaqtan da, Kishi SHyńbúlaqtan da – eki búiirden shyqty, jer qaiysqan qysyraq úiirleri júitkip kep qaldy. Sarbazdardyń bir sátke úmit oty jandy, otryadty qúrsap alu da oilarynda bolǵan. Jylqy beti jauǵa búryldy. Qiqulaǵan qalyń nópirden sesi qaitqan jau qashuǵa bet aldy. Biraq dauyldai esken quǵynshylardan qútylmasyn túsinip, belestegi qoitasqa bekinip, qaita oq jaudyrdy. Dúrkin-dúrkin atylǵan oq alapatynan úrikken jylqy alai-túlei. At basyn irikpei jeke dara «tótelep» shapqan Kópesbai men Músabai qart birdei oqqa úshty. Osy qaqtyǵysta 43 adam qaza tapty, alty adam jaraly boldy.

Úrys óńirine jailau-jailaudaǵy qúz-shoqylardan jazbai kóz tikken auyl saqshylary: «biz jeńildik» dep azan saluy-aq múń eken, artynyp-tartynyp daiyn otyrǵan el Qyrǵyzdy bet alyp, odan ári Qytai asuǵa lap kóterildi. Kóshken eldiń júrty úrei tuǵyzady.

Soldattar auyl-auyldy aralap bala-shaǵa demei úryp-soǵyp qylyshpen turap, erkekkindikti túgel qyra bastady. Alatau etegi qanǵa bókti. Bárine «Bekbolatty tauyp berińder» – dep tepsindi.
Halyqty qynadai qyryp jibermesin dep Bekbolat el basyna túsken qorlyqqa shydamai ózi kelip, SHamalǵanda túratyn Tólegenov Balǵabektiń úiinde jauyna beriledi.

Qyrkúiektiń 7-si kúni gubernator Folьbaumnyń: «eki kún ishinde tergelip, sotqa berilsin» degen ámirimen Almatyda (resmi Vernyida), qolma-qol soǵys jaǵdaiyndaǵy zańmen júrgizilgen áskeri sot protsesinde:

– Aiypker Áshekeev, aityńyzshy: tastabandap túrǵan Germaniyany tyqsyryp bara jatqan osyndai dúlei kúshke qarsy shyǵuǵa Sizdi kim eliktirdi? – deidi lepire sóilegen tribunal basshysy, orystyń yustitsiya polkovnigi Levashev.

– Elimniń erlik yntasyna meni Jasaǵan iem eliktirdi, – dedi Bekbolat jailap. Ol jau sheńgeline myqtap ilikse de kúmiljip saspady jáne jauabyn sonda otyrǵan kuágerler Kúntubaev pen Súleimenovterge, jaltaqtaǵan úrpekbas tilmáshtarǵa da arnaǵandai rai bildirip.

– Sonda da bolsa, ózińizdiń álgi sybailastaryńyzdyń attaryn atańyzshy?

Sybailasym – elim, ony qoshtaǵan – bir ózim, kórgen – eki kózim, – dedi Bekbolat.

– Úshqońyrdaǵy bata ne jaily boldy? Jáne ol batany bergen kim? Sony aityńyzshy?..

– «Qazaqtan soldat almaimyn» degen antyn búzǵan aq patsha ońbasyn!» dep bata berildi.

– Aiypker Áshekeev, Siz ata jolyn quyp, ózińizdi han jariyalapsyz ǵoi.           Sony aityńyzshy?

– Meni darǵa assańdar, sonda «qan» bolady. Qan tógu senderdiń qoldaryńda, – dedi Bekbolat Levashevti tabalai túsip, az qalǵan ómirin júdyryǵyna júmyp otyrǵan jaudan jasqanbai.
Sot músheleri Bekbolattan birneshe ret jauap aldy. Biraq halyqtyń adal úly, erjúrek ardageriniń: «Halqym, senderdiń eshqaisyńdy da jylatpaimyn. Bar kináni óz moinyma alamyn. Sender úshin qúrban bolamyn» degeni, aitqanyn oryndauy onyń adamǵa degen sheksiz súiispenshiligin, jau aldyndaǵy qaisarlyǵyn, batyldyǵyn, birbetkeiligin, aldyna qoiǵan maqsatyna beriktigin baiqatady. Búl oiymyzdy Bekbolattyń tergeushilerge bergen myna jauaby da tolyqtyra túsedi. «Eshkimmen bailanysym bolǵan joq. Kóterilisti ózim úiymdastyrdym», – dep ólim túzaǵyn sanaly qarsy alady. Kópshiliktiń qúrbany boluǵa bekinedi.
Bas-ayaǵy bir kún ishinde áskeri sot Bekbolat bastaǵan 13 adamdy (ishinde Bekbolattyń úlken balasy Ábdildá bar) aqiqat-aiǵaqsyz eń auyr jaza – darǵa asudy úiǵardy. Bekbolat Áshekeevke «zańsyz sъezd shaqyrdy», «eldi kóteriliske úndedi», «ózin han jariyalady» dep ony jáne onyń jaqyn serikteri Tamabaevty, Bekbatyrovty, Sypataevty, Ábdirashevti, Satqynovty, Qasymbekovti qylmystyń eń auyr jazasyna – darǵa asuǵa úkim shyǵardy. Úkimdi Folьbaum sol kúni bekitti.

Búl qyrkúiektiń 8-i kúni bolatyn. Qyrkúiektiń 9-y kúni.
Tańazanǵy eleń-alańda abaqtynyń kóp kameralarynyń birinen:
– Moldany áketti! Moldany áketti! Láilaha illalah! – dep súren salǵan bir tútqynnyń janaiqaiy shyqty. Moldasy – Bekbolat. Bekeń sol az kúnniń ishinde abaqtyda «molda» ataǵyn alǵan. Ajal auzynda jatsa da bes uaqyt namazyn qaza etpegen, tútqyndardyń basyn sájdege jyǵyp, ózi imamdyq jasaǵan.

Sáske áletinde myltyq kezenip, qylysh kótergen aidauyl Bekbolattardy kúni búryn daiyndalǵan jerge aidap keldi. Gubernatordyń ámirimen tóńirektegi dúiim el osynda aidaumen keltirilgen. «Kórsin, túge! SHoshysyn! Dármeni qashsyn!» – degen Folьbaum úkimin iske asyrdy.
Túrkistan general-gubernatory Kuropatkinniń sol jylǵy 12 jeltoqsandaǵy búiryǵy boiynsha Jaiylmys bolysynyń 23 adamy qosymsha tergeuge tartylyp, áskeri sottyń qarmaǵyna ilikti. Bas-ayaǵy úsh kún ishinde áskeri sot 14 adamdy «búlikshi» degen aiyppen ólim jazasyna kesti. Olardyń ishinde: Áshekeev (Bekbolattyń ortanshy balasy), Ábishev, Amanbaev, Núrabaev, Súltanov, Amanjolov, taǵy basqalary bar. Kuropatkin sot úkimin irikpei 22 aqpanda bekitken, biraq sol kúnderi Petrogradta Aqpan kóterilisi bastalyp, ol úkim oryndalmai qaldy, sonda da eldi meńdegen ezgilik dert asqyndaǵan betinde qala berdi.

Úshqońyrda súrapylda oqqa soiyl sermep, azattyq úshin ólimge jol tartqan Músabai Rysqúlúlynyń, Kópesbai Bijanúlynyń, Saǵyndyq Janysbaiúlynyń, Iisbai Samalúlynyń, Ámir SHuaqúlynyń, Sársenbek Qoshaqúlynyń, Búǵybai Qúrmanbaiúlynyń, Súltanbai Kebekbaiúlynyń, Eleusiz Baǵylúlynyń eren erlikterin búgingi úrpaq úmytpauǵa tiis. Babalardyń batyrlyǵyn, olardyń el úshin ólimge jol tartqan qaisarlyǵyn, biz úshin bitimsiz qalǵan sol bir qantógisti bilse eken deimiz.
Bekbolattyń azattyq úrany, kóterilis dúbiri sarqyla qoimaǵan 1936 jyly búl oqiǵany jazushy Dáuletbaev qaǵazǵa túsirgen (Erkebai Qoishybaev. Úrkinshilik jyl. «Qazaq ádebieti», №20, 14 mamyr, 1996 jyl; Qazaqstan Respublikasy Memlekettik múraǵaty, 76-qor, 510-is, 385-397-better).
Jaiylmys bolysyndaǵy kóterilisti daiyndaǵan, oǵan basshylyq etken Toqash Bokin ekendigi aiqyn seziledi. Bekbolat Áshekeevtiń soǵys jospary orasan edi. Onyń batystaǵy  Botbai, shyǵystaǵy  Alban, Qyrǵyzdaǵy  Pishpek, Toqpaq, Ystyqkól kóterilisterimen tikelei bailanysty bolǵandyǵyn sottyń protokoldary da dáleldeidi.
Resei Dumasynyń múshesi, keiin uaqytsha ókimetti basqarǵan Kerenskii Qazaqstan men Orta Aziyadaǵy 1916 jylǵy kóterilisti basyp-janshudyń soraqy asqyndaǵanyn «Búl ómirde múndai súmdyq genotsid búryn-sońdy bolmaǵan» dep jazdy.

Bekbolat Áshekeev bastaǵan últ-azattyq kóterilisi jeńilispen ayaqtaldy. Ras, patsha jendetteri bas kótergen qazaqty atty, shapty, túrmege saldy, darǵa da asty, biraq táuelsizdikke degen eldiń últtyq ruhyn joya almady.

Patsha jendetteri kóterilisshilerdi ǵana emes, olarmen birge beibit halyqty da qatal jazalady. Jalpy, Túrkistan ólkesi boiynsha myńdaǵan kóterilisshi sotqa tartylyp, 347 adam ólim jazasyna, 168 adam katorgalyq júmystarǵa, 129 adam túrmege otyruǵa kesildi (QR OMM, 46-qor, 1-tizbe, 385-is, 42-p).

Qatal quǵyn-súrginge úshyraǵan 300 myńnan astam adam nemese Jetisu óńiriniń túrǵylyqty halyqtarynyń tórtten bir bóligi atamekenderin tastap ketuge májbúr boldy. Sondyqtan da Jetisudy mekendeushi túrǵylyqty halyqtar 1916 jyldy tek qana kóterilis jyly emes, sonymen birge «Úrkinshilik» (úrke kóshu) jyly retinde kóp uaqyt úmyta almady.
Bekbolat Áshekeev darǵa asylǵanda júrt kúńirenip ketti. Kúnde erteńgisin el jiylyp kelip qarasa darǵa asylǵan batyrdyń tabany jerge tiip, jerdi basyp túrady.

Jibi sozylyp, denesi úzaryp eki tabany jerdi basyp túrǵanyn kórip qalyń júrt: «Arda ardaǵymyz-ai, asyl erimiz-ai» – dep qan jylaidy.
Bolys Sát Niyazbekúly Maqysh Raiymbekúly, Omarbek Jantaev, Orazaly Kúrtibaev bastaǵan jeti narkesken ójet jigitterdi jinap:
– Batyr Bekbolatymnyń súiegin alyp kelińder, sonyń jolynda qúrban bolsańdar ózim janazalaryńdy shyǵaramyn, – depti kózinen aqqan jasy saqalynan alty taram bolyp aǵyp.

Maqyshtar serikterimen tún jamylyp júrip, eki kazak saqshyny óltirip, Bekbolat batyrdyń denesin dardan alyp ketip, Sát bolysqa ákeledi.
Sát bolys shymy qalyń jerden aqym qazdyryp, ózi qúranyn oqyp janazasyn shyǵaryp kómip, betin shymmen qaita bekitip tastaidy. Kazak soldattar ary-beri shapqylap izdeidi, búkil beiit-zirattardy qaraidy, Bekbolattyń denesin taba almaidy.

Úshqońyrdyń eteginde otyrǵan búkil bala-shaǵa, tuystaryn qatań súraqqa alady. Olar bilmeitinderin aitady.

Barlyq bala-shaǵasyn, jaqyn bauyr, tuystaryn Vernyiǵa jayau kúiinde aidaidy. Jol-jónekei erkek bitkenniń báriniń oń qoldaryn úryp syndyryp, al áieli men qyzdarynyń oń kózderin vintovkanyń shtygymen aǵyzyp jiberedi.

Ásheke túqymy sodan soqyrlar men sholaqtar eli atanady. Keńes ókimeti ornap, aman qalǵandar familiyalaryn ózgertip, basqa elge sińip ketedi. Quǵyn-súrgin keiingi jyldarǵa deiin sozylady.
Batyrdyń darǵa asylǵan jeri Boraldai jotasyna kezinde ortalyq arhiv direktory Marat Hasanaev, Álimqúl Jambylov, Hamza qajy Ekeibaevtardy aparyp, teledidarǵa túsirip, sol jerge Qúran oqytyp, qúrban shaldyrǵan edim. Aruaq, onyń ishinde qasietti áulie, aruaq. «Dúnieden ótken soń júz jyl jerde bolamyn, júz jyldan soń elde bolamyn» – dep aitady eken.
Biyl Qarasai audanyndaǵy Bekbolat auylynda halyq batyry, azattyq úshin arystandai alysqan, táuelsizdigimiz úshin janyn qiǵan Bekbolat Áshekeev atyndaǵy sayabaq ashyldy. Búl – sol 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisinde qúrban bolǵandardyń ruhyna arnalǵan laiyqty eskertkish dep baǵalaimyz.
Arada 70 jyl ótkendegi 1986 jyly jeltoqsan kóterilisi – sol on altynshy jylǵy kóterilistiń zańdy jalǵasy, ruhy qaisar qazaq eliniń táuelsizdikti ańsaǵan erekshe búlqynysy edi.

Úshqońyr tauy tolǵanyp, tolǵatyp 1916 jyldan keiin, arada 24 jyl ótkende búl qasietti asqar tauda mańdaiy jarqyraǵan  Núrsúltan esimdi úldy ómirge ákeldi. Núrsúltan Ábishúly – elimizdiń baǵy bolyp, táuelsizdigimizdi beibit jolmen alyp berdi, táuelsiz Qazaqstandy álemge moiyndatty.

1916 jyly Bekbolat batyr Boraldaida dar aldynda sońǵy sózińdi ait, patshadan keshirim súra degende:
Ras, men soǵysuǵa shyqpaq boldym,
Basyńdy jer astyna tyqpaq boldym.
Eńiregen elim úshin soǵys ashyp,
Aq patshanyń túqymyn qúrtpaq boldym, – dep qasqaiyp túryp aiqai salypty.

Al 1986 jylǵy Jeltoqsan qaharmany Qairat Rysqúlbekúly:
«Qazaq degen atym bar,
Atam deseń atyńdar!» – dep basyn imei, táuelsizdik jolynda qúrban boldy ǵoi qairan er!

Qairan qaisar ruhty, qaitpas qara nardai batyrlar osylar emes pe?!
Bekbolat Áshekeev basqarǵan kóterilis jaily Zeiin SHashkin, Ǵ. Saparǵaliev, Esbergen Estaev, H. Túrsynov, Ǵ. Músirepov, SHerhan Múrtaza, Balǵabek Qydyrbekúly, Meirambek Tólepbergenúly, Tóleu Kólbaev, t.b. kóptegen ǵalym, jazushy, jurnalister qalam terbedi, arnaiy ǵylymi jinaqtar shyqty. Ásirese, qazir júzge kelgen ardager – qalamger jurnalist Úsenbai Tastanbekov aǵamyz kóp zerttep, qúndy derekterdi jazdy.
1916 jylǵy kóterilistiń jalyndy jyrshylary Jambyl, Úmbetáli Káribaev sekildi ataqty aqyndar el-júrtyn, kóterilisshilerdi jigerlendirdi. Jambyl Qastek, SHien kóterilisshilerinde bolyp, azattyq jaily jar sala jyrlady, keiin Úshqońyrda qaisar sarbazdarmen kúndiz-túni birge bolyp, jalyndy óleńderin aitty. SHúkitai jáne basqa da aqyndar kóterilistiń bel ortasynda júrdi. Isa Dáukebaevtyń «Bekbolat» poemasy oqulyqtarǵa engizildi.
SHamalǵannyń auylym jaǵasynda,
Kim jetedi asyldyń baǵasyna.
Ardaqty aǵa sen ediń, er Bekbolat,
Túlpar minip, el bastap barasyń ba? – dep jyrlapty SHúkitai aqyn. Búgingi azat eldiń úrpaqtary jetpese, kim jetedi asyldyń baǵasyna?
Búl atalarymyzdyń erligi – últ-azattyq qozǵalysy tarihynda batyrlyq pen batyldyqtyń, azattyq ańsaǵan eldiń ruhynyń biiktigin tanytatyn adaldyq pen azamattyqtyń simvolyna ainaldy.
Keshe men búgin úshin talassań erteńińnen aiyrylasyń. Ótkendi qúrmetteu – bolashaqqa úlgi ónege.
Baǵalai bilmegenge baq qonbaidy.
Quana bilmegenge qút qonbaidy.
El-júrtymyzǵa bereke-yntymaq bersin, Bekbolattai arystarymyzdy baǵalai bileiik.

 

       Naǵashybek QAPALBEKÚLY, 
jazushy.

Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №118.2018. -5 b.

Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 9
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz