حالىق قينالعاندا قاھارمانىن تابادى. تابانىنىڭ ءبۇرى، جۇرەگىنىڭ تۇگى بار، رۋحى بەرىك، ەل نامىسىن قورعاي بىلگەن جان عانا تۋ ۇستاپ، جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، قول باستايدى. بەكبولات اشەكەەۆ جايلى ماعان العاش جان-جاقتى ايتىپ تانىستىرعان بەلگىلى جۋرناليست ەسبەرگەن ەستاەۆ دەگەن اعامىز ەدى. 1971 جىلى ەسبەرگەن ەستاەۆ اعامىز جامبىل اۋداندىق «ەكپىندى ەڭبەك» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كەلىپ، بىزبەن اڭگىمەلەسىپ، ءوزىنىڭ جاڭا شىققان «ءومىر وتكەلدەرى» دەگەن كىتابىن سىيلاعان بولاتىن. سوندا «ەل اۋىرىن ەر كوتەرەدى» دەگەن تاقىرىپپەن بەكبولات اشەكەەۆ جايلى ءبىز بىلە بەرمەيتىن تىڭ دەرەكتەر جاريالاپتى. ەسبەرگەن اعا وتە ءبىلىمدار، ىزدەنىمپاز، ارحيۆپەن جاقسى جۇمىس ىستەيتىن، ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردى جازىپ الىپ جۇرەتىن العىر جۋرناليست ەدى. مەن كەيىن ول كىسىمەن كوپ اڭگىمەلەسىپ، سىرلاسىپ ءجۇردىم.
– بەكبولات اشەكەەۆتى ۇشقوڭىردا 1916 جىلى حان كوتەرگەنىن سەن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ مەنى تاڭعالدىرىپ، بار جاعدايدى ايتىپ بەرگەن. ول كەزدە ونداي جاعدايدى ايتقىزبايتىن دا، جازعىزبايتىن دا.
ەكىنشى ءبىر ەرەكشە نارسە – بەكبولات جايلى جىرشى، تەرمەشى حامزا قاجى ەكەيباەۆتىڭ اتقارعان يگى ءىسىن ەرەكشە اتاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. بىردە ول كىسى ماعان تەلەفون سوعىپ، تەز وسى 1 ماي اۋىلىنداعى ۇيىنە كەلىپ كەتۋىمدى ءوتىندى. دەرەۋ كەلسەم، حامزا قاجى اعام بىلاي دەدى:
– تۇندە تۇسىمە بەكبولات باتىر اشەكەەۆ كىردى. «مەن ەلىم ءۇشىن شاھيد بولدىم، اسىم بەرىلمەي قالدى عوي. حامزا بالام، ساعان سول امانات!» – دەپ اق ساقالى جەلبىرەپ، ماعان باتاسىن بەردى. ءۇش ات ەرتتەتىپ دايىنداپ قويدىم. ءجۇر، بەكبولات باتىر قول جيناپ، شايقاسقان ۇشقوڭىرعا شىعىپ، ارالاپ قايتايىق – دەدى.
نە كەرەك، سودان حامزا قاجىدا تىنىم بولمادى. مەن ەكى اي ورتالىق ارحيۆتە وتىرىپ بەكبولات اشەكەەۆ باستاعان ۇشقوڭىر كوتەرىلىسى جايلى ماتەريالدار جيناپ، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ماقالا جاريالادىم.
1 ماي اۋىلى تۇرعىندارىن جيناعان حامزا قاجى ەكەيباەۆ وسى اۋىلدىڭ اتىن «بەكبولات» دەپ اتاۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇسىرىپ، حاتتاما الىپ، وبلىس اكىمىنە كىرىپ ءجۇرىپ، ول جاقتان رەسپۋبليكانىڭ ونوماستيكا كوميسسياسىنا حات جولدادى. حامزا اعام تىكەلەي ءوزى سويلەسىپ، مەنى استاناعا جىبەردى. تەك وسى ماسەلەمەن عانا سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى، اتاقتى جازۋشى قايراتكەر ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قابىلداۋىندا ەكى مارتە بولدىم.
اقىرى 2000 جىلى 1 ماي اۋىلىنا بەكبولات ەسىمى بەرىلدى. اۋىل جانىنا 10 كيىز ءۇي تىگىپ، 10 جىلقى سويىپ بەكبولات باتىر اشەكەەۆكە اس بەرىلىپ، قۇران باعىشتاپ، قۇربان شالىندى.
اتا شەجىرەگە ۇڭىلسەك ول ىرىستى قالىڭ دۋلات، ونىڭ ىشىندە جانىس، ودان جايىلمىستان شىققان ەسەنقۇل باتىردىڭ ۇرپاعى.
ەسەنقۇل جاۋعا شاپقاندا ون ۇلى بىرگە اتتانادى ەكەن. ەسەنقۇلدىڭ ون ۇلى: بيگەلدى، باۋبەك، دايىربەك، بيدايبەك، سايبەك، تويىنبەك، اقىلبەك، بيبەك، نۇسىپبەك، ايداربەكتەر ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەگەن كوكجال تەكتى باتىر، العىر بولىپ وسەدى.
دايىربەك داۋلەتتى، ساۋلەتتى بولادى، ودان توعىز ۇل تۋعان. اشەكە ءتورتىنشى ۇلى ەكەن. جاسىنان بارىمتا-سىرىمتادا بۇكىل قىرعىز-قازاققا جاۋجۇرەكتىگىمەن اتى شىققان سايىسكەر، بارىمتاشى بولىپتى. تەزەك تورەدەن دە، قوقان حانىنان دا قايمىقپاي، ءتىپتى سولاردىڭ كەيبىر جۇيرىكتەرىن توپ-توبىمەن ايداپ اكەپ ۇشقوڭىردىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا سۇڭگىتىپ جىبەرىپ، ۇستاتپايدى. تىكەلەي تيىسۋگە قارا ورمانداي جاۋجۇرەك ەل-جۇرتىنان سەسكەنگەن قوقان بەكتەرى الداپ قوناققا شاقىرىپ الىپ، ۇزەڭگىسىنە ۋ جاعىپ جىبەرەدى. سودان اشەكە ورتا جولدا شۋ وزەنىنە جەتكەن جەردە قازا تابادى. سوندا ۋ بويىنا تاراپ، ءىسىپ-كەۋىپ جاتقان اشەكە:
– مەنىڭ اتىمدى تۇبىندە بەكبولاتجان شىعارادى، سونىڭ توڭىرەگىندە بولىڭدار، – دەپتى ولەرىندە.
اشەكەنىڭ تۇرىسبەك، امەنبەك، قۇرمانبەك، بەكبولات، البان، پازىلبەك سەكىلدى ۇلدارى شەتىنەن ونەرلى، ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ۇستا بولعان.
بەكبولات اشەكەەۆ 1843 جىلى ۇشقوڭىر تاۋىندا تۋعان. ول جاسىنان ارابشا وقىعان، ساۋاتتى، كوزى اشىق، بيلىككە ارالاسىپ بي بولعان، ورىسشا جاقسى بىلگەن، ەل ىشىندە قادىرلى، سىيلى، ادىلدىگىمەن اتى شىققان، اعايىندارىنىڭ باسىن قوسىپ، باسشىلىق جاساعان، سوزگە ۇستا، بەس مەزگىل نامازىن قازا قىلماعان، قۇران وقىعان ءدىندار جان بولعان ەكەن، ەلى بولىستىققا دا سايلاعان. 1905-1906 جىلدارى مەككە-مەدينەگە بارىپ، قاجى اتانىپ كەلگەن. نەمەرە باۋىرى نيازبەكۇلى ءسات بولىس قارعالىدا مەشىت سالا باستاعاندا بەكبولات بۇكىل باۋىرلارىمەن بولىسىپ، بىرگە سالىسقان.
بەكبولات اشەكەەۆتى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە بۇكىل ەل-جۇرتى، الاتاۋدىڭ كۇنگەيىندەگى قىرعىزدار، شۋ بويىنداعى دۇنعاندار بارلىعى ءبىراۋىزدان باسشى سايلاپ، حان كوتەرەدى.
كوتەرىلىستىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە جالپى وتار ءومىرىنىڭ اۋىرتپالىعى، بودان ەل-جۇرتتى وزبىرلىقپەن قاناۋى، قۇنارلى جەرلەردى قيلى سىلتاۋمەن «مەملەكەت پايداسىنا» جۇيەلى تۇردە تارتىپ الا بەرۋى، ودان رەسەيدىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋىنا بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ يمپەريا بۇراتانالارىنا شەكتەن تىس الىم-سالىق سالۋى اسەر ەتتى. ال كوتەرىلىس قيمىلدارىنىڭ قازاقستان مەن ورتا ازيا حالىقتارى اراسىندا جاپپاي ورىن الىپ، ءىس جۇزىندە ءبىر مەزگىلدە شىعۋىنا اق پاتشانىڭ ايگىلى «يۋن جارلىعى»
رەسەي يمپەراتورى ءىى نيكولايدىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمدا قول قويعان «يمپەريانىڭ ەركەككىندىكتى بۇراتانا حالقىن ارميانىڭ ءىس-قيمىلى اۋدانىندا قورعانىس قۇرىلىستارىن جانە سوعىستىڭ قاتىناس جولدارىن سالۋ جونىندەگى جۇمىستارعا، سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك قورعانىس ءۇشىن قاجەت كەز كەلگەن وزگە دە جۇمىستارعا تارتۋ تۋرالى» پارمەنى سەبەپ بولدى. جارلىق بويىنشا تىل جۇمىستارىنا 19-دان 43 جاسقا دەيىنگى قازاقتاردان 240 مىڭعا جۋىق كىسى الۋ بەلگىلەندى. ەگەر سول كەزدەگى قازاق شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 700 مىڭنان ءسال اساتىنىن ەسكەرەتىن بولساق، پاتشا جارلىعى تۇتاستاي ورىندالعان جاعدايدا ءاربىر ءۇشىنشى شارۋاشىلىق ءوزىنىڭ نەگىزگى ەڭبەك ەتۋشىسىنەن ايىرىلادى ەكەن. ال مۇنداي مولشەردە جۇمىسشى قولىن مايداننىڭ تىل جۇمىستارىنا اكەتۋ قازاقستاندى ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتۋى مۇمكىن ەدى. جارلىق قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلىك جاپپاي نارازىلىق تۋدىردى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق، «قالىڭ ەلدىڭ دارياداي تولقۋى باستالدى».
كوتەرىلىستىڭ العاشقى وشاعى جەتىسۋ وبلىسىندا پايدا بولدى. مۇندا پاتشا جارلىعىنا قارۋلى قارسىلىق شىلدە-تامىز ايلارىندا بۇقارالىق سيپات الدى. بارلىق جەردە نايزا، سۇڭگىلەرمەن، قىلىش، شوقپارلارمەن، جەكەلەگەن قاراپايىم اڭشى مىلتىقتارىمەن قارۋلانعان ساربازدار جاساقتارى ۇيىمداستىرىلدى. 17 شىلدەدە رەسمي بيلىك تۇركىستان ولكەسىندە، ونىڭ ىشىندە جەتىسۋدا سوعىس جاعدايىن جاريالادى. پاتشالىق وكىمەت ورگاندارى جەتىسۋعا ءىرى جازالاۋشى اسكەري كۇشتەر جەتكىزە باستادى. تامىز ايىندا 35 روتا جاياۋ اسكەر، 2 جۇزدىك اتتى اسكەر، 240 اتتى بارلاۋشىلار، 16 زەڭبىرەك، 47 پۋلەمەت، مايداننان قايتارىلعان بىرنەشە اسكەري بولىمشە، جەرگىلىكتى كازاك كۇشتەرى پايدالانىلادى. كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋ ءۇشىن وبلىستاعى ورىس سەلولارى مەن كازاك ستانيتسالارىنىڭ تۇرعىندارىنان قارۋلى جاساقتار قۇرىلدى. ءبىر جاعىندا – باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان، اسكەري ونەردىڭ بار قىر-سىرىنا ۇيرەتىلگەن پاتشا اسكەرى، ەكىنشى جاقتا ناشار قارۋلانعان، ۇيرەتىلمەگەن، الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق ازاپتان شىعۋعا ۇمتىلعان كوتەرىلىسشىلەر جاساقتارى شايقاسقا ءتۇسىپ جاتقان بولاتىن.
قىزۋ قارقىنمەن لاپ ەتە تۇسكەن جەتىسۋ كوتەرىلىسىنە قازاق، قىرعىز، ۇيعىر، دۇنگەندەر جۇمىلا اتسالىستى. قاتارلارىنا 10 مىڭنان استام ادام تۇرعان كوتەرىلىسشىلەر سامسى توڭىرەگىندە جازالاۋشىلار جاساعىنا شابۋىل جاساپ، ولاردى ۆەرنىيعا قاراي شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. تامىزدا ۆەرنىي مەن پىشپەك اراسىنداعى بايلانىستى ءۇزىپ تاستادى.
اسكەري دالا سوتتارىنىڭ سۇيەنگەن «قۇقىقتىق» نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى «جازالاۋ تۋرالى» اسكەري جارعىنىڭ 279-بابى بولدى. وندا جالعىز وكىم – ءولىم جازاسى تۋرالى عانا ايتىلادى. مۇنى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى فولباۋمنىڭ قولى قويىلعان قۇجاتتار راستايدى. بۇل قۇجاتتاعى «اياۋسىز جازالاڭدار»، «تەز ارادا قاماڭدار»، «تەز ارادا ءولتىرىلسىن». «كوتەرىلىستى باسۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار. كوتەرىلگەن بولىستا بىردەن بىرنەشە ءجۇز ادامدى قىرىپ-جويۋ كەرەك» دەگەن سوزدەر دە سول قانىشەر گۋبەرناتوردىڭ نۇسقاۋى. مۇنداي قاندى وپەراتسيالاردى جازالاۋشىلار ءار جەردە جۇرگىزدى. كازاك قىلىشى مەن مىلتىعىنان جازىقسىز قىرىلعان قازاقتار از بولعان جوق. شاماسى جەتكەن ەل ۇدەرە كوشىپ قىتاي اۋىپ كەتتى.1916 جىلى تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا اسى، سامسى، وتار وڭىرلەرىندە دە كازاك-ورىس جازالاۋشىلارىمەن قارۋلى ۇرىستار بولدى. قورداي مەن ۆەرنىي اراسىنداعى بارلىق پوشتا ستانسىلارى قيراتىلدى. ەكەي ەلىن كوتەرىلىسكە ماقىش رايىمبەكۇلى، ال شيەندەگى ەل-جۇرتتى وتەپ وماربەك جانتاەۆ باستاپ الىپ شىقتى. كۇنباتىس قاستەك بولىسىنداعى كوتەرىلىستى نۇكە ساتىبەكوۆ، ساتاي كوبەگەنوۆ باسقاردى. جايىلمىس بولىسىندا 73 جاستاعى قارت، ەل باسشىسى بەكبولات اشەكەەۆ اتقا قوندى.
7 شىلدەدە ۇشقوڭىردا جايىلمىس قازاقتارىنىڭ سەزى بولادى. وتار پريستاۆى گيلەۆتىڭ ءبىرىنشى تامىز كۇنى جازعان حابارىنا قاراعاندا، 8 شىلدە كۇنى قارعالى، بيدالى، كۇرتى، ۇزىناعاش بولىستارىنىڭ مىڭنان استام قازاقتارى ۇلكەنساز جايلاۋىنا جينالادى. مال ساناعىن جۇرگىزۋگە كەلگەن شەنەۋنىك يۆانوۆقا قارسى پىكىر ايتادى. «نە ىستەسە دە بالالارىمىزدى سولداتقا بەرمەيمىز» دەپ جازبا تۇردە قارسىلىق بىلدىرەدى. وعان امىرە تولەۋباەۆ باستاعان 45 كىسى قول قويادى. 10 شىلدە كۇنى تاعى دا سول ۇلكەنسازدا 5 مىڭ ادام قاتىسقان جيىن وتكىزىلەدى. جينالعاندار «پاتشاعا سولدات بەرمەيمىز، ءبارىمىز بىرىگىپ سوعىس اشامىز» دەپ كوپشىلىككە حابارلايدى.
وسى جايىندا 9 شىلدە كۇنى ۇلكەنسازعا بارىپ، «ەشتەڭەنى بىلە الماي ورالعان» ىبىرايىم جايناقوۆ 13 شىلدەدە ۆەرنىيعا مەركى، ۇلكەن الماتى بولىستارىنىڭ ايگىلى ادامدارىن شاقىرادى. جينالىس وتكىزەدى. باسقوسۋعا توقاش بوكين دە قاتىسادى. جايناقوۆتىڭ ءىس-ارەكەتىن، پيعىلىن اشكەرەلەيدى. «سولداتقا بالا بەرۋدى شەشۋ ءۇشىن جەتىسۋ قازاعىنىڭ باسى قوسىلۋىن» تالاپ ەتەدى. ال كەلەسى كۇنى حالىق قامقورشىسى توقاش بوكين ۇلكەن الماتى، شامالعان، شىعىس قاستەك بولىستارىن ارالاۋعا اتتانادى. 12 شىلدەدە مويىنقۇمدا، 14 شىلدەدە ۇلكەن الماتىدا، 3-4 تامىزدا شىعىس قاستەكتە بولادى. ونداعى اۋىل ازاماتتارىمەن سويلەسەدى. كوتەرىلىس باسشىلارىن تاعايىندايدى. جالىندى سوزدەر سويلەيدى. حالىقتى پاتشاعا قارسى كوتەرىلۋگە ۇگىتتەيدى. 17 تامىزدا سامسى مەن شيەن بەكەتتەرىندەگى جازالاۋشى وتريادتارعا قارسى شىققان كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسى-قاسىندا بولادى. ءسويتىپ، سامسىدا (باسشىلارى قاسابەك كاكەنوۆ، سىرعابەك جالپىەتەكوۆ، قاسەنەي ايداربەكوۆ)، شيەندە (باسشىلارى وماربەك جانتاەۆ، دوسمۇحامبەت قاشاعانوۆ، نۇكە ساتىبەكوۆ، مويناق بەردەنوۆ، بەكتۇرسىن كەبەكباەۆ، قاشاعان ىرىسقۇلبەكوۆ)، اقشيدە (باسشىسى قاراباي الامانوۆ) بولعان حالىق قوزعالىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. ءسويتىپ، 4 تامىز كۇنگى شيەندە تۇراتىن قاشاعان ىرىسقۇلبەكوۆتىڭ ۇيىندە كەلىسكەندەي، سامسى-شيەن-كۇرتىباستاۋ-اقشي كوتەرىلىسشىلەرى ۇزىناعاشقا بەتتەيدى. ودان ۇشقوڭىرداعى بەكبولات اشەكەەۆكە قوسىلىپ، الماتىعا شابۋىل جاساۋعا بەكىنەدى.
…بەكبولات اۋىلىندا ءۇش تاۋلىك بويى ەل اقساقالدارى ماجىلىستەسۋدە. «قۇرىق ۇستاعان مالشىنى، تاياق العان قويشىنى، سوقا سوڭىندا جۇرگەن ەگىنشىنى تۇگەل ماتاپ بەرىپ، بالا-شاعانى اشتان قىرمايمىز، قاراقان باسىمىز قاڭقيىپ قالمايمىز. پاتشا وكىمەتىنىڭ جارلىعىنا قارسىمىز» دەيدى اقساقالداردىڭ ءسوز ءتۇيىنى.
– باسشى بەكبولات! كوتەر اشەكەيدىڭ كوك تۋىن! ءاۋمين!.. – دەپ الاقانىن ىلگەرى جايدى جاسى توقساندى القىمداعان قالامپىردىڭ مىڭجاسارى.
– كەۋدەسىن وققا توسپايتىندار اتقا مىنبەسىن! – دەدى بەكبولات وزىنەن ءبىر لەبىز كۇتكەن قالىڭ توپتىڭ شاراسىز كوزدەرىن شولا قاراپ. – مىلتىق اتىلعاندا تاۋعا شاپپاي، جاۋعا شابىڭدار! – دەدى جانە ءبىراز ويلانا ءتۇسىپ، قاتتى-قايىرىمسىز جاۋدى جاقسى بىلەتىن بەكبولات.
ەل قىزىلتاناۋ بوپ سابىلىپ-شالدىعۋسىز-اق قول كوتەرمەي بەكبولاتتى ءبىراۋىزدان باسشى سايلاپ الدى. اق كيىزگە وتىرعىزىپ، حان كوتەرەدى. بەكبولات تا جۇرت ۇكىمىنە جۇگىندى.
«الماتىدان ورىستار شىعىپتى» دەگەن حابار جۇرتتى ءبىراز سەيىلتكەندەي بولدى، اسۋلارعا ساقشىلار جىبەرىلىپ، ولار ەكى اسۋدىڭ شۇبارات پەن جامباستىڭ اۋزىن الدى، جول بويىنان سىبىس تىڭدايدى، وتكەن-كەتكەندەردى سۇراققا تارتادى.
– قايداعى ورىس؟! – دەيدى جانسىز بوپ كەلگەنى كەيىنىرەكتە ايگىلەنگەن ءبىر «جولاۋشى». – الماتىدان شىقتىم، ىرىمعا ءبىر ورىس كورگەنىم جوق.
– ولاي بولسا، جىگىتتەر، تارتىڭدار، جۋىق جەردەگى اۋىلدان قىمىز ءىشىپ قايتايىق.
سول ەكى ارادا الماتىدان شىققان جازالاۋشى وترياد تا اسۋعا جەتىپ قالعان. وترياد باستىعى – ۆەرنىي ويازىنىڭ ءوزى، پودپولكوۆنيك بازيلەۆسكيي. وترياد ۆەرنىي گارنيزونىنىڭ – سيمبيرسك جاياۋ اسكەر پولكىنىڭ سولداتتارىنان تابان استىندا ىرىكتەلگەندەر. ولار قالانىڭ اتتى پوليتسياسى مەن ءورت سوندىرگىشتەر ديۆيزيوندارىنىڭ اتتارىنا مىنگىزىلىپ، كىشى الماتىداعى سوعىس قويماسىنان قىلىش-سايمان، وق-ءدارى الىسىمەن-اق وسىلاي جونەلتىلگەن. جولشىباي قاسكەلەڭدە وتريادقا جولباستاۋشىلىققا جانە تىلماشتىققا بىرقاۋىم كازاك-ورىستار قوسىلدى.
تامىزدىڭ 10-ى جانە 11-ءى كۇندەرى جازالاۋ وتريادى انتالاپ اسۋعا شىقتى. ەل شەتىنە جەتۋى-اق مۇڭ ەكەن – الەكەدەي جالانىپ سايران سالا باستادى. قارۋ-جاراق اسىنعان مۇنشاما ورىستى ءجوندى كورە الماي، جول جيەگىندە كوزىن كولەگەيلەپ قاراي تۇسكەن، مال قايىرعان جايداق اتتى قاريانى كوزى شالعان بازيلەۆسكيي: «ءسىز اناۋ شپيوندى شاۋىپ تاستاڭىز!» دەپ بۇيىردى سولداتتاردىڭ بىرىنە. اتىن شپورلاپ ومىراۋلاتا تۇسكەن جاياۋ اسكەر كيىمىندەگى ەبەدەيسىز كاۆالەريست ول قاريانى ىقاي-شىقايسىز شاۋىپ تاستادى. قوزى باعىپ جۇرگەن ءبىر ءجاسوسپىرىمدى بازيلەۆسكيي جانە ءبىر سولداتقا ۆينتوۆكادان كوزدەتىپ اتقىزدى. بازيلەۆسكيي ءوزىنىڭ بۇل نايساپتىعىن قىلمىسقا بالامايدى، قايتا مىناداي سۇمدىقتى جاۋىنگەرلىككە ۇيرەتۋ دەپ بىلەدى.
– جاۋ كەلىپ قالدى! اتتان، اتتان! – دەگەن ايقاي شىقتى. الگىندە عانا تىنىشتىقتا بەيقام كورىنگەن جاستار جاعى جاڭا عانا ابىرجىدى. تۇتقيىلدان ساۋ ەتكەن جاۋدى جىگىتتەر ەندى ءوز كوزدەرىمەن كوردى.
بۇل – تامىزدىڭ 13-ءى كۇنى.
جاياۋلاتىپ ساپ تۇزەگەن سولداتتار ءبىرى جاتىپ، ءبىرى تىزەرلەپ وق جاۋدىردى. دارا شىعىپ، ات قويعان سويىلشىلار ارقان بويىدان ارتىق بارماي وققا ۇشىپ جاتتى.
– وقتان قوزىكوش شەگىنىڭدەر، جىلقى كەلەدى! – دەدى بەكبولات اتتارى ورشىپ، شيىرشىق اتقان ساربازدارعا ارت جاقتى نۇسقاپ.
جىلقى ءدۇبىرى بۇرعان جاقتان دا، كىشى شىڭبۇلاقتان دا – ەكى بۇيىردەن شىقتى، جەر قايىسقان قىسىراق ۇيىرلەرى جۇيتكىپ كەپ قالدى. ساربازداردىڭ ءبىر ساتكە ءۇمىت وتى جاندى، وتريادتى قۇرساپ الۋ دا ويلارىندا بولعان. جىلقى بەتى جاۋعا بۇرىلدى. قيقۋلاعان قالىڭ نوپىردەن سەسى قايتقان جاۋ قاشۋعا بەت الدى. بىراق داۋىلداي ەسكەن قۋعىنشىلاردان قۇتىلماسىن ءتۇسىنىپ، بەلەستەگى قويتاسقا بەكىنىپ، قايتا وق جاۋدىردى. دۇركىن-دۇركىن اتىلعان وق الاپاتىنان ۇرىككەن جىلقى الاي-تۇلەي. ات باسىن ىرىكپەي جەكە دارا «توتەلەپ» شاپقان كوپەسباي مەن مۇساباي قارت بىردەي وققا ۇشتى. وسى قاقتىعىستا 43 ادام قازا تاپتى، التى ادام جارالى بولدى.
ۇرىس وڭىرىنە جايلاۋ-جايلاۋداعى قۇز-شوقىلاردان جازباي كوز تىككەن اۋىل ساقشىلارى: «ءبىز جەڭىلدىك» دەپ ازان سالۋى-اق مۇڭ ەكەن، ارتىنىپ-تارتىنىپ دايىن وتىرعان ەل قىرعىزدى بەت الىپ، ودان ءارى قىتاي اسۋعا لاپ كوتەرىلدى. كوشكەن ەلدىڭ جۇرتى ۇرەي تۋعىزادى.
سولداتتار اۋىل-اۋىلدى ارالاپ بالا-شاعا دەمەي ۇرىپ-سوعىپ قىلىشپەن تۋراپ، ەركەككىندىكتى تۇگەل قىرا باستادى. الاتاۋ ەتەگى قانعا بوكتى. بارىنە «بەكبولاتتى تاۋىپ بەرىڭدەر» – دەپ تەپسىندى.
حالىقتى قىناداي قىرىپ جىبەرمەسىن دەپ بەكبولات ەل باسىنا تۇسكەن قورلىققا شىداماي ءوزى كەلىپ، شامالعاندا تۇراتىن تولەگەنوۆ بالعابەكتىڭ ۇيىندە جاۋىنا بەرىلەدى.
قىركۇيەكتىڭ 7-ءسى كۇنى گۋبەرناتور فولباۋمنىڭ: «ەكى كۇن ىشىندە تەرگەلىپ، سوتقا بەرىلسىن» دەگەن امىرىمەن الماتىدا (رەسمي ۆەرنىيدا)، قولما-قول سوعىس جاعدايىنداعى زاڭمەن جۇرگىزىلگەن اسكەري سوت پروتسەسىندە:
– ايىپكەر اشەكەەۆ، ايتىڭىزشى: تاستابانداپ تۇرعان گەرمانيانى تىقسىرىپ بارا جاتقان وسىنداي دۇلەي كۇشكە قارسى شىعۋعا ءسىزدى كىم ەلىكتىردى؟ – دەيدى لەپىرە سويلەگەن تريبۋنال باسشىسى، ورىستىڭ يۋستيتسيا پولكوۆنيگى لەۆاشەۆ.
– ەلىمنىڭ ەرلىك ىنتاسىنا مەنى جاساعان يەم ەلىكتىردى، – دەدى بەكبولات جايلاپ. ول جاۋ شەڭگەلىنە مىقتاپ ىلىكسە دە كۇمىلجىپ ساسپادى جانە جاۋابىن سوندا وتىرعان كۋاگەرلەر كۇنتۋباەۆ پەن سۇلەيمەنوۆتەرگە، جالتاقتاعان ۇرپەكباس تىلماشتارعا دا ارناعانداي راي ءبىلدىرىپ.
– سوندا دا بولسا، ءوزىڭىزدىڭ الگى سىبايلاستارىڭىزدىڭ اتتارىن اتاڭىزشى؟
سىبايلاسىم – ەلىم، ونى قوشتاعان – ءبىر ءوزىم، كورگەن – ەكى كوزىم، – دەدى بەكبولات.
– ۇشقوڭىرداعى باتا نە جايلى بولدى؟ جانە ول باتانى بەرگەن كىم؟ سونى ايتىڭىزشى؟..
– «قازاقتان سولدات المايمىن» دەگەن انتىن بۇزعان اق پاتشا وڭباسىن!» دەپ باتا بەرىلدى.
– ايىپكەر اشەكەەۆ، ءسىز اتا جولىن قۋىپ، ءوزىڭىزدى حان جاريالاپسىز عوي. سونى ايتىڭىزشى؟
– مەنى دارعا اسساڭدار، سوندا «قان» بولادى. قان توگۋ سەندەردىڭ قولدارىڭدا، – دەدى بەكبولات لەۆاشەۆتى تابالاي ءتۇسىپ، از قالعان ءومىرىن جۇدىرىعىنا جۇمىپ وتىرعان جاۋدان جاسقانباي.
سوت مۇشەلەرى بەكبولاتتان بىرنەشە رەت جاۋاپ الدى. بىراق حالىقتىڭ ادال ۇلى، ەرجۇرەك ارداگەرىنىڭ: «حالقىم، سەندەردىڭ ەشقايسىڭدى دا جىلاتپايمىن. بار كىنانى ءوز موينىما الامىن. سەندەر ءۇشىن قۇربان بولامىن» دەگەنى، ايتقانىن ورىنداۋى ونىڭ ادامعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن، جاۋ الدىنداعى قايسارلىعىن، باتىلدىعىن، بىربەتكەيلىگىن، الدىنا قويعان ماقساتىنا بەرىكتىگىن بايقاتادى. بۇل ويىمىزدى بەكبولاتتىڭ تەرگەۋشىلەرگە بەرگەن مىنا جاۋابى دا تولىقتىرا تۇسەدى. «ەشكىممەن بايلانىسىم بولعان جوق. كوتەرىلىستى ءوزىم ۇيىمداستىردىم»، – دەپ ءولىم تۇزاعىن سانالى قارسى الادى. كوپشىلىكتىڭ قۇربانى بولۋعا بەكىنەدى.
باس-اياعى ءبىر كۇن ىشىندە اسكەري سوت بەكبولات باستاعان 13 ادامدى (ىشىندە بەكبولاتتىڭ ۇلكەن بالاسى ءابدىلدا بار) اقيقات-ايعاقسىز ەڭ اۋىر جازا – دارعا اسۋدى ۇيعاردى. بەكبولات اشەكەەۆكە «زاڭسىز سەزد شاقىردى»، «ەلدى كوتەرىلىسكە ۇندەدى»، «ءوزىن حان جاريالادى» دەپ ونى جانە ونىڭ جاقىن سەرىكتەرى تاماباەۆتى، بەكباتىروۆتى، سىپاتاەۆتى، ابدىراشەۆتى، ساتقىنوۆتى، قاسىمبەكوۆتى قىلمىستىڭ ەڭ اۋىر جازاسىنا – دارعا اسۋعا ۇكىم شىعاردى. ۇكىمدى فولباۋم سول كۇنى بەكىتتى.
بۇل قىركۇيەكتىڭ 8-ءى كۇنى بولاتىن. قىركۇيەكتىڭ 9-ى كۇنى.
تاڭازانعى ەلەڭ-الاڭدا اباقتىنىڭ كوپ كامەرالارىنىڭ بىرىنەن:
– مولدانى اكەتتى! مولدانى اكەتتى! ءلايلاھا يللالاھ! – دەپ سۇرەن سالعان ءبىر تۇتقىننىڭ جانايقايى شىقتى. مولداسى – بەكبولات. بەكەڭ سول از كۇننىڭ ىشىندە اباقتىدا «مولدا» اتاعىن العان. اجال اۋزىندا جاتسا دا بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەگەن، تۇتقىنداردىڭ باسىن ساجدەگە جىعىپ، ءوزى يمامدىق جاساعان.
ساسكە الەتىندە مىلتىق كەزەنىپ، قىلىش كوتەرگەن ايداۋىل بەكبولاتتاردى كۇنى بۇرىن دايىندالعان جەرگە ايداپ كەلدى. گۋبەرناتوردىڭ امىرىمەن توڭىرەكتەگى ءدۇيىم ەل وسىندا ايداۋمەن كەلتىرىلگەن. «كورسىن، تۇگە! شوشىسىن! دارمەنى قاشسىن!» – دەگەن فولباۋم ۇكىمىن ىسكە اسىردى.
تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كۋروپاتكيننىڭ سول جىلعى 12 جەلتوقسانداعى بۇيرىعى بويىنشا جايىلمىس بولىسىنىڭ 23 ادامى قوسىمشا تەرگەۋگە تارتىلىپ، اسكەري سوتتىڭ قارماعىنا ىلىكتى. باس-اياعى ءۇش كۇن ىشىندە اسكەري سوت 14 ادامدى «بۇلىكشى» دەگەن ايىپپەن ءولىم جازاسىنا كەستى. ولاردىڭ ىشىندە: اشەكەەۆ (بەكبولاتتىڭ ورتانشى بالاسى)، ابىشەۆ، امانباەۆ، نۇراباەۆ، سۇلتانوۆ، امانجولوۆ، تاعى باسقالارى بار. كۋروپاتكين سوت ۇكىمىن ىرىكپەي 22 اقپاندا بەكىتكەن، بىراق سول كۇندەرى پەتروگرادتا اقپان كوتەرىلىسى باستالىپ، ول ۇكىم ورىندالماي قالدى، سوندا دا ەلدى مەڭدەگەن ەزگىلىك دەرت اسقىنداعان بەتىندە قالا بەردى.
ۇشقوڭىردا سۇراپىلدا وققا سويىل سەرمەپ، ازاتتىق ءۇشىن ولىمگە جول تارتقان مۇساباي رىسقۇلۇلىنىڭ، كوپەسباي بيجانۇلىنىڭ، ساعىندىق جانىسبايۇلىنىڭ، ءيىسباي سامالۇلىنىڭ، ءامىر شۋاقۇلىنىڭ، سارسەنبەك قوشاقۇلىنىڭ، بۇعىباي قۇرمانبايۇلىنىڭ، سۇلتانباي كەبەكبايۇلىنىڭ، ەلەۋسىز باعىلۇلىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتپاۋعا ءتيىس. بابالاردىڭ باتىرلىعىن، ولاردىڭ ەل ءۇشىن ولىمگە جول تارتقان قايسارلىعىن، ءبىز ءۇشىن ءبىتىمسىز قالعان سول ءبىر قانتوگىستى بىلسە ەكەن دەيمىز.
بەكبولاتتىڭ ازاتتىق ۇرانى، كوتەرىلىس ءدۇبىرى سارقىلا قويماعان 1936 جىلى بۇل وقيعانى جازۋشى داۋلەتباەۆ قاعازعا تۇسىرگەن (ەركەباي قويشىباەۆ. ۇركىنشىلىك جىل. «قازاق ادەبيەتى»، №20، 14 مامىر، 1996 جىل؛ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك مۇراعاتى، 76-قور، 510-ءىس، 385-397-بەتتەر).
جايىلمىس بولىسىنداعى كوتەرىلىستى دايىنداعان، وعان باسشىلىق ەتكەن توقاش بوكين ەكەندىگى ايقىن سەزىلەدى. بەكبولات اشەكەەۆتىڭ سوعىس جوسپارى وراسان ەدى. ونىڭ باتىستاعى بوتباي، شىعىستاعى البان، قىرعىزداعى پىشپەك، توقپاق، ىستىقكول كوتەرىلىستەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىعىن سوتتىڭ پروتوكولدارى دا دالەلدەيدى.
رەسەي دۋماسىنىڭ مۇشەسى، كەيىن ۋاقىتشا وكىمەتتى باسقارعان كەرەنسكيي قازاقستان مەن ورتا ازياداعى 1916 جىلعى كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋدىڭ سوراقى اسقىنداعانىن «بۇل ومىردە مۇنداي سۇمدىق گەنوتسيد بۇرىن-سوڭدى بولماعان» دەپ جازدى.
بەكبولات اشەكەەۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جەڭىلىسپەن اياقتالدى. راس، پاتشا جەندەتتەرى باس كوتەرگەن قازاقتى اتتى، شاپتى، تۇرمەگە سالدى، دارعا دا استى، بىراق تاۋەلسىزدىككە دەگەن ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحىن جويا المادى.
پاتشا جەندەتتەرى كوتەرىلىسشىلەردى عانا ەمەس، ولارمەن بىرگە بەيبىت حالىقتى دا قاتال جازالادى. جالپى، تۇركىستان ولكەسى بويىنشا مىڭداعان كوتەرىلىسشى سوتقا تارتىلىپ، 347 ادام ءولىم جازاسىنا، 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا، 129 ادام تۇرمەگە وتىرۋعا كەسىلدى (قر ومم، 46-قور، 1-تىزبە، 385-ءىس، 42-پ).
قاتال قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 300 مىڭنان استام ادام نەمەسە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تۇرعىلىقتى حالىقتارىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى اتامەكەندەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. سوندىقتان دا جەتىسۋدى مەكەندەۋشى تۇرعىلىقتى حالىقتار 1916 جىلدى تەك قانا كوتەرىلىس جىلى ەمەس، سونىمەن بىرگە «ۇركىنشىلىك» (ۇركە كوشۋ) جىلى رەتىندە كوپ ۋاقىت ۇمىتا المادى.
بەكبولات اشەكەەۆ دارعا اسىلعاندا جۇرت كۇڭىرەنىپ كەتتى. كۇندە ەرتەڭگىسىن ەل جيىلىپ كەلىپ قاراسا دارعا اسىلعان باتىردىڭ تابانى جەرگە ءتيىپ، جەردى باسىپ تۇرادى.
ءجىبى سوزىلىپ، دەنەسى ۇزارىپ ەكى تابانى جەردى باسىپ تۇرعانىن كورىپ قالىڭ جۇرت: «اردا ارداعىمىز-اي، اسىل ەرىمىز-اي» – دەپ قان جىلايدى.
بولىس ءسات نيازبەكۇلى ماقىش رايىمبەكۇلى، وماربەك جانتاەۆ، ورازالى كۇرتىباەۆ باستاعان جەتى ناركەسكەن وجەت جىگىتتەردى جيناپ:
– باتىر بەكبولاتىمنىڭ سۇيەگىن الىپ كەلىڭدەر، سونىڭ جولىندا قۇربان بولساڭدار ءوزىم جانازالارىڭدى شىعارامىن، – دەپتى كوزىنەن اققان جاسى ساقالىنان التى تارام بولىپ اعىپ.
ماقىشتار سەرىكتەرىمەن ءتۇن جامىلىپ ءجۇرىپ، ەكى كازاك ساقشىنى ءولتىرىپ، بەكبولات باتىردىڭ دەنەسىن داردان الىپ كەتىپ، ءسات بولىسقا اكەلەدى.
ءسات بولىس شىمى قالىڭ جەردەن اقىم قازدىرىپ، ءوزى قۇرانىن وقىپ جانازاسىن شىعارىپ كومىپ، بەتىن شىممەن قايتا بەكىتىپ تاستايدى. كازاك سولداتتار ارى-بەرى شاپقىلاپ ىزدەيدى، بۇكىل بەيىت-زيراتتاردى قارايدى، بەكبولاتتىڭ دەنەسىن تابا المايدى.
ۇشقوڭىردىڭ ەتەگىندە وتىرعان بۇكىل بالا-شاعا، تۋىستارىن قاتاڭ سۇراققا الادى. ولار بىلمەيتىندەرىن ايتادى.
بارلىق بالا-شاعاسىن، جاقىن باۋىر، تۋىستارىن ۆەرنىيعا جاياۋ كۇيىندە ايدايدى. جول-جونەكەي ەركەك بىتكەننىڭ ءبارىنىڭ وڭ قولدارىن ۇرىپ سىندىرىپ، ال ايەلى مەن قىزدارىنىڭ وڭ كوزدەرىن ۆينتوۆكانىڭ شتىگىمەن اعىزىپ جىبەرەدى.
اشەكە تۇقىمى سودان سوقىرلار مەن شولاقتار ەلى اتانادى. كەڭەس وكىمەتى ورناپ، امان قالعاندار فاميليالارىن وزگەرتىپ، باسقا ەلگە ءسىڭىپ كەتەدى. قۋعىن-سۇرگىن كەيىنگى جىلدارعا دەيىن سوزىلادى.
باتىردىڭ دارعا اسىلعان جەرى بورالداي جوتاسىنا كەزىندە ورتالىق ارحيۆ ديرەكتورى مارات حاساناەۆ، الىمقۇل جامبىلوۆ، حامزا قاجى ەكەيباەۆتاردى اپارىپ، تەلەديدارعا ءتۇسىرىپ، سول جەرگە قۇران وقىتىپ، قۇربان شالدىرعان ەدىم. ارۋاق، ونىڭ ىشىندە قاسيەتتى اۋليە، ارۋاق. «دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءجۇز جىل جەردە بولامىن، ءجۇز جىلدان سوڭ ەلدە بولامىن» – دەپ ايتادى ەكەن.
بيىل قاراساي اۋدانىنداعى بەكبولات اۋىلىندا حالىق باتىرى، ازاتتىق ءۇشىن ارىستانداي الىسقان، تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن جانىن قيعان بەكبولات اشەكەەۆ اتىنداعى ساياباق اشىلدى. بۇل – سول 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە قۇربان بولعانداردىڭ رۋحىنا ارنالعان لايىقتى ەسكەرتكىش دەپ باعالايمىز.
ارادا 70 جىل وتكەندەگى 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى – سول ون التىنشى جىلعى كوتەرىلىستىڭ زاڭدى جالعاسى، رۋحى قايسار قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان ەرەكشە بۇلقىنىسى ەدى.
ۇشقوڭىر تاۋى تولعانىپ، تولعاتىپ 1916 جىلدان كەيىن، ارادا 24 جىل وتكەندە بۇل قاسيەتتى اسقار تاۋدا ماڭدايى جارقىراعان نۇرسۇلتان ەسىمدى ۇلدى ومىرگە اكەلدى. نۇرسۇلتان ءابىشۇلى – ەلىمىزدىڭ باعى بولىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەيبىت جولمەن الىپ بەردى، تاۋەلسىز قازاقستاندى الەمگە مويىنداتتى.
1916 جىلى بەكبولات باتىر بورالدايدا دار الدىندا سوڭعى ءسوزىڭدى ايت، پاتشادان كەشىرىم سۇرا دەگەندە:
راس، مەن سوعىسۋعا شىقپاق بولدىم،
باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم.
ەڭىرەگەن ەلىم ءۇشىن سوعىس اشىپ،
اق پاتشانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم، – دەپ قاسقايىپ تۇرىپ ايقاي سالىپتى.
ال 1986 جىلعى جەلتوقسان قاھارمانى قايرات رىسقۇلبەكۇلى:
«قازاق دەگەن اتىم بار،
اتام دەسەڭ اتىڭدار!» – دەپ باسىن يمەي، تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولدى عوي قايران ەر!
قايران قايسار رۋحتى، قايتپاس قارا نارداي باتىرلار وسىلار ەمەس پە؟!
بەكبولات اشەكەەۆ باسقارعان كوتەرىلىس جايلى زەيىن شاشكين، ع. ساپارعاليەۆ، ەسبەرگەن ەستاەۆ، ح. تۇرسىنوۆ، ع. مۇسىرەپوۆ، شەرحان مۇرتازا، بالعابەك قىدىربەكۇلى، مەيرامبەك تولەپبەرگەنۇلى، تولەۋ كولباەۆ، ت.ب. كوپتەگەن عالىم، جازۋشى، جۋرناليستەر قالام تەربەدى، ارنايى عىلىمي جيناقتار شىقتى. اسىرەسە، قازىر جۇزگە كەلگەن ارداگەر – قالامگەر جۋرناليست ۇسەنباي تاستانبەكوۆ اعامىز كوپ زەرتتەپ، قۇندى دەرەكتەردى جازدى.
1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ جالىندى جىرشىلارى جامبىل، ۇمبەتالى كارىباەۆ سەكىلدى اتاقتى اقىندار ەل-جۇرتىن، كوتەرىلىسشىلەردى جىگەرلەندىردى. جامبىل قاستەك، شيەن كوتەرىلىسشىلەرىندە بولىپ، ازاتتىق جايلى جار سالا جىرلادى، كەيىن ۇشقوڭىردا قايسار ساربازدارمەن كۇندىز-ءتۇنى بىرگە بولىپ، جالىندى ولەڭدەرىن ايتتى. شۇكىتاي جانە باسقا دا اقىندار كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. يسا داۋكەباەۆتىڭ «بەكبولات» پوەماسى وقۋلىقتارعا ەنگىزىلدى.
شامالعاننىڭ اۋىلىم جاعاسىندا،
كىم جەتەدى اسىلدىڭ باعاسىنا.
ارداقتى اعا سەن ەدىڭ، ەر بەكبولات،
تۇلپار ءمىنىپ، ەل باستاپ باراسىڭ با؟ – دەپ جىرلاپتى شۇكىتاي اقىن. بۇگىنگى ازات ەلدىڭ ۇرپاقتارى جەتپەسە، كىم جەتەدى اسىلدىڭ باعاسىنا؟
بۇل اتالارىمىزدىڭ ەرلىگى – ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاريحىندا باتىرلىق پەن باتىلدىقتىڭ، ازاتتىق اڭساعان ەلدىڭ رۋحىنىڭ بيىكتىگىن تانىتاتىن ادالدىق پەن ازاماتتىقتىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
كەشە مەن بۇگىن ءۇشىن تالاسساڭ ەرتەڭىڭنەن ايىرىلاسىڭ. وتكەندى قۇرمەتتەۋ – بولاشاققا ۇلگى ونەگە.
باعالاي بىلمەگەنگە باق قونبايدى.
قۋانا بىلمەگەنگە قۇت قونبايدى.
ەل-جۇرتىمىزعا بەرەكە-ىنتىماق بەرسىن، بەكبولاتتاي ارىستارىمىزدى باعالاي بىلەيىك.
ناعاشىبەك قاپالبەكۇلى،
جازۋشى.
جاريالاندى. -تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №118.2018. -5 ب.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











