Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Arnaıy jobalar Konferensııa

Berel qorǵandary

КатонқКатонқарағай ауданының археологиялық және сакралды мұрасы

admin
2026/09/07
Konferensııa, Qajet aqparat
0
Берел қорғандары

Ańdatpa: Maqalada SHyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵai audanynda ornalasqan Berel arheologiyalyq kesheniniń tarihi-mádeni jáne sakraldy mańyzy qarastyrylǵan. Berel qorǵandarynyń geografiyalyq ornalasuy, tabiǵi-landshaftyq erekshelikteri, zerttelu tarihy jáne saq dáuiriniń arheologiyalyq eskertkishi retindegi ǵylymi qúndylyǵy taldanady. Arheologiyalyq qazbalar barysynda tabylǵan organikalyq materialdardyń máńgi toń jaǵdaiynda erekshe saqtaluy, jerleu dástúrleri, jylqylardy birge jerleu rásimi jáne ań stilindegi óner tuyndylary ejelgi kóshpelilerdiń dúnietanymy men mádenietiniń mańyzdy kórinisi retinde sipattalady. Sonymen qatar Berel qorǵandarynyń Qazaqstannyń tarihi-mádeni múrasyn saqtau, ǵylymi zertteu jáne mádeni turizmdi damytudaǵy róli baǵalanady.

Kilt sóz sózder: Berel qorǵandary, Katonqaraǵai, Qazaq Altaiy, saq mádenieti, arheologiyalyq múra, máńgi toń, sakraldy múra, kóshpeliler órkenieti, ań stili, «Berel» memlekettik tarihi-mádeni muzei-qoryǵy, mádeni turizm.

Qazaqstan arheologiyasyndaǵy asa qúndy eskertkishterdiń biri, saq dáuirinen qalǵan tarihi eskertkish – Berel qorǵandary. Berel qorǵandary teńiz deńgeiinen shamamen 1100 m biiktikte,  SHyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵai audanynda, Berel auylynan ońtústik-batysqa qarai 7 shaqyrym jerde ornalasqan. Onyń shekaralary Reseimen, Mońǵoliyamen jáne Qytaimen shektesetin jerde jatyr. Aq Berel (Aqbúlaq) ózenine qúyatyn Búqtyrma ózeniniń jaǵasy Búlanty tauly ózenderimen shektelgen.  Ańǵardyń shyǵys jáne batys bólikterin (Betula pendula, Populus tremula, Pinus sibirica, Abies sibirica, Picea obovata) aralas ormanmen, sondai-aq shalǵyndy ósimdiktermen kómkerilgen taular qorshap jatyr. Qorǵandar ornalasqan ańǵar aumaǵynda búryn ósken balqaraǵai Pinus sibirica men qaiyń Betula pendula aǵashtarynyń izderi búgingi kúnge deiin saqtalǵan.

Berel qoryǵy soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qarai sozylǵan ártúrli kólemdegi tórt qatar qorǵandardan jáne jekelegen jerleu-ǵúryptyq qúrylystardan túrady. Ár qatarda iri, orta jáne shaǵyn qorǵandardyń ornalasuy saq qoǵamyndaǵy áleumettik ierarhiyanyń bolǵanyn kórsetedi. Zertteushilerdiń pikirinshe, qorǵandardyń jekelegen tizbekteri belgili bir áulettik nemese rulyq toptarǵa tiesili boluy múmkin (1-2-suretter) [1,6].

                   1-suret. Berel qorǵandarynyń Altai tau júiesiniń kartasynda ornalasuy [3, 5-b.].

2-suret. Berel dalasy ejelgi kóshpendilerdiń qorǵandarymen [3, 5-b.].

Berel qoryǵynda qazirgi tańda 100-den astam arheologiyalyq jáne ǵúryptyq nysan belgili. Olardyń negizgi bóligin soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qarai birneshe qatar bolyp sozylǵan tas qorǵandar qúraidy. Qorǵandardyń basym bóligi saq dáuirine jatsa, keibiri keiingi túrki kezeńimen merzimdeledi. Búl jaǵdai Berel alqabynyń birneshe tarihi kezeńde de mańyzdy mádeni ortalyq bolǵanyn kórsetedi.

Tarihi-mádeni múraǵa óte bai ejelgi Berel qorǵany bizdiń dáuirimizge deiingi IV-V ǵasyrlarǵa jatady. 1865 jyly alǵash ret arheolog, ǵalym V.V. Radlov júrgizgen zertteulerden bastau aldy. Búqtyrma ózeni alqabynda kópjyldyq tońnyń tabiǵi jaǵdaidaǵy tómengi shekarasyn V.V. Radlov (1895) teńiz deńgeiinen 1900 m biiktikte belgilegen. Úlken Berel qorǵanyn qazu barysynda aǵash qima qabirlerdiń qúrylysyn, jylqymen birge jerleu dástúrin jáne jerleu rásimderiniń erekshelikterin sipattady [3,6].

1959–1963 jyldary Memlekettik Ermitajdyń Ońtústik Altai arheologiyalyq ekspeditsiyasy S.S. Sorokinniń jetekshiligimen keshendi zertteuler júrgizdi. Ekspeditsiya barysynda birneshe qorǵan zerttelip, jerleu qúrylystarynyń qúrylymy, at ábzelderi, jerleu dástúrleri jáne arheologiyalyq oljalardyń erekshelikteri ǵylymi túrǵydan sipattaldy [7].

Berel óńirindegi kópjyldyq máńgi tońnyń taralu zańdylyqtaryn zertteu XX ǵasyrdyń sońynda jańa ǵylymi baǵyt retinde damydy. E.V. Severskii júrgizgen geokriologiyalyq zertteuler nátijesinde Berel ańǵaryndaǵy tabiǵi máńgi tońnyń saqtalu erekshelikteri anyqtaldy. Keiingi arheologiyalyq jáne geokriologiyalyq zertteuler máńgi toń jaǵdaiynyń aǵash, bylǵary, kiiz jáne basqa da organikalyq materialdardyń tabiǵi kúiinde saqtaluyna sheshushi áser etkenin dáleldedi [4].

Berel qorǵanyn zertteudegi jańa kezeń 1998 jyldan bastap tarih ǵylymynyń doktory Z. Samashevtiń jetekshiligimen Á.H. Marǵúlan atyndaǵy Arheologiya institutynyń halyqaralyq arheologiyalyq ekspeditsiyasy Qazaqstan Respublikasy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń birqatar ǵylymi-zertteu instituttarynyń, Frantsiya últtyq ǵylymi zertteuler ortalyǵynyń, Italiyanyń Venetsiya qalasyndaǵy Legabue ǵylymi-zertteu qorynyń, sondai-aq Resei Ǵylym akademiyasy Sibir bólimshesiniń Máńgi tońtanu institutyna qarasty Qazaqstan joǵary tauly geokriologiyalyq zerthanasynyń mamandaryn tarta otyryp, №11 qorǵandy zerttedi.  Zertteu júmystaryna arheologtarmen qatar geologtar, merzlotatanushylar, paleobotanikter, paleozoologtar, genetikter jáne restavratorlar qatysty [3,8]. №11 qorǵannyń ashyluy Berel qorǵanyndaǵy arheologiyalyq zertteulerdiń eń mańyzdy nátijeleriniń biri boldy. Búl qorǵan Qazaqstan arheologiyasyndaǵy asa qúndy jańalyqtardyń biri retinde baǵalanady. Arheologiyalyq zertteuler barysynda jerleu kamerasynan joǵary áleumettik mártebege ie er adam men áiel adamnyń súiekteri anyqtaldy. Antropologiyalyq zertteuler olardyń ózara jaqyn tuystyq bailanysta bolǵanyn, al er adamnyń jasy shamamen 30–40 jas aralyǵynda bolǵanyn kórsetti [3, 4]. Olar balqaraǵaidan jasalǵan astau-sarkofagqa ornalastyrylyp, aǵash qima qabirge jerlengen. Astaudyń qaqpaǵy ǵajaiyp qústardyń 4 qola músinimen beinelengen. Olardyń janynda 13 jylqy birge jerlengen. Jylqylar júgendelip, erttelgen kúiinde qoiylǵan, al keibiriniń bastaryna aǵashtan jasalǵan tauteke múiizderimen bezendirilgen betperdeler kigizilgen. At ábzelderiniń bólshekteri aǵashtan jasalyp, oimysh órnektermen ásemdelgen jáne altyn folьgamen ári qalaiymen qaptalǵan. Attardyń sándik áshekeilerinde jyrtqysh mysyq túqymdastary, tautekeler men arqarlar, búǵylar, jyrtqysh qústar jáne grifondar beinelengen. Múndai rásimder saq qoǵamyndaǵy jylqynyń tek kólik qúraly emes, sonymen birge dini-nanymdyq jáne sakraldy dúnietanymnyń mańyzdy qúramdas bóligi bolǵanyn kórsetedi [3].

Palinologiyalyq zertteuler jylqylardyń asqazan-ishek joldarynan qylqanjapyraqty ósimdikterdiń qaldyqtary, astyq túqymdastary jáne aǵash qabyǵynyń talshyqtary tabylǵanyn kórsetti [2]. Osy derekter jerleu rásiminiń jaz mezgiliniń basynda ótkizilgenin boljauǵa múmkindik beredi. Búl arheologiyalyq materialdar jerleu rásimderiniń mausymdyq sipatyn anyqtauda mańyzdy ǵylymi derekkóz bolyp tabylady (3-suret).

3-suret – Berel №11 qorǵanyndaǵy jylqylar jerlengen bólik (rekonstruktsiya). Avtor – Z. Samashev [3, 8-b.].

Berel qorymyndaǵy №5 qorǵan birinshi toptyń qúramyna kiredi jáne ońtústik jaǵynan sanaǵanda úshinshi bekzada qorǵany bolyp tabylady. Qorǵan b.z.b. IV–III ǵasyrlardaǵy saq dáuirine jatady. Arheologiyalyq zertteuler barysynda qorǵannyń ejelgi zamanda jáne keiingi kezeńde eki ret tonalǵany anyqtaldy. Soǵan qaramastan jerleu kamerasynda eki jylqynyń qańqasy, altyn japsyrmalar, saltanatty bas kiim men kiim áshekeileri, miftik jáne shynaiy januarlar beinelengen altyn qaptyrmalar, aǵashtan jasalyp altyn júqaltyrmen qaptalǵan búiymdardyń qaldyqtary jáne adam súiekteri tabyldy.

Tabylǵan jádigerler búl qorǵanda joǵary áleumettik mártebege ie adamnyń jerlengenin kórsetedi. Al súiekter men jerleu zattaryna súiene otyryp, múnda saq qoǵamynyń aqsúiek áieli jerlengen degen boljam jasalǵan. №5 qorǵannyń basty ereksheligi – eki márte tonalǵanyna qaramastan saqtalǵan altyn áshekeiler men saltanatty kiimniń qaldyqtary arqyly saq aqsúiekteriniń jerleu dástúri men zergerlik óneriniń joǵary deńgeiin aiqyndauy.

Berel qoryǵyndaǵy №19 qorǵan bekzadalar eskertkishteriniń II tobynyń soltústik-batys shetinde ornalasqan. Arheologiyalyq zertteuler barysynda qorǵannyń birneshe ret tonalǵany anyqtaldy. Soǵan qaramastan jerleu qúrylymy jaqsy saqtalyp, qabir ishinen eki jylqynyń qańqasy, aǵashtan jasalǵan jerleu qúrylysynyń qaldyqtary, tas qalandy jáne kóptegen altyn júqaltyr áshekeiler tabyldy. Altyn búiymdar tikbúryshty, dóńgelek jáne shiratylǵan pishinde jasalyp, bas kiimniń nemese shash áshekeiiniń qúramyna kirgeni anyqtaldy. Sonymen qatar adamnyń bas súieginiń synyqtary men jerleu asynyń qaldyqtary anyqtaldy.

Zertteu nátijeleri boiynsha №19 qorǵanǵa jasóspirim adamnyń jerlengeni anyqtalǵanymen, antropologiyalyq derekterdiń jetkiliksizdigine bailanysty onyń jynysyn anyqtau múmkin bolmady. Qorǵannyń basty ereksheligi – klassikalyq bereldik jerleu dástúriniń saqtaluy, yaǵni qabir ishinde aǵash taǵannyń, tas qúrylystardyń jáne eki jylqynyń birge jerlenui. Búl eskertkish Berel mádenietine tán jerleu rásimderi men saq qoǵamynyń dúnietanymyn zertteude mańyzdy ǵylymi derek bolyp tabylady [10].

Sońǵy jyldary zerttelgen mańyzdy arheologiyalyq nysandardyń biri – №36 qorǵan. Ol №11 qorǵannan soltústik-soltústik-shyǵysqa qarai 81 m qashyqtyqta ornalasqan. Qorǵannyń jer ústi qúrylysy kúrdeli injenerlik sheshimmen erekshelenedi: syrtqy bóligi tas plitalardan qalanǵan qorshaumen qorshalyp, negizinde iri taqtatastar men tas bloktardan túrǵyzylǵan eki kontsentrli saqina anyqtalǵan. Saqinalardyń aralyǵy ártúrli kólemdegi tastarmen toltyrylǵan, al keibir bólikterinde taqtatastar «balyq qabyrshaǵy» tárizdi qabattasa ornalastyrylǵan. Múndai qúrylys tásili saq dáuirindegi jerleu sáuletiniń joǵary deńgeide damyǵanyn kórsetedi.

№36 qorǵannan tabylǵan at ábzelderiniń oimyshtalǵan múiiz áshekeileri Berel arheologiyalyq kesheniniń asa qúndy oljalarynyń biri bolyp tabylady. Búl keshen Qazaq Altaiy ǵana emes, búkil Euraziya dalalyq beldeuindegi súiek jáne múiiz óńdeu óneriniń eń iri ári biregei úlgileriniń qataryna jatady. Áshekeilerdiń negizgi kórkemdik kompozitsiyasynda saqtardyń ań stiline tán grifon beinesi basym oryn alady. Júgen men at ábzelderiniń múiiz áshekeileri polihromdy oryndaluymen erekshelenedi: olardy jasauda múiiz, altyn jáne qalaiy júqaltyry, sondai-aq kinovarь boyauy paidalanylǵan. Bederli oimyshtau, boyaumen árleu jáne metallmen qaptau siyaqty tehnologiyalyq tásilder saq sheberleriniń joǵary kásibi deńgeiin aiqyndap, Euraziya kóshpelileriniń qoldanbaly óneri men qolóner dástúrleriniń kemeldengenin dáleldeidi[6].

2006–2008 jyldary Berel qoryǵynda saq dáuirine jatatyn birneshe qorǵanǵa keshendi arheologiyalyq zertteuler júrgizildi. Qazba barysynda ań stilinde jasalǵan aǵash, altyn, kiiz, bylǵary, toqyma búiymdary men at ábzelderi tabylyp, saq qoǵamyndaǵy qolónerdiń joǵary deńgeide damyǵany anyqtaldy. Búǵy, arqar, tauteke, jyrtqysh ańdar jáne grifon beineleri ejelgi kóshpelilerdiń dúnietanymy men mifologiyalyq túsinikterin aiqyndaidy [3].

Berel qorǵandarynyń álemdik arheologiyadaǵy biregeiligi kópjyldyq máńgi tońnyń saqtaluymen bailanysty. Tabiǵi toń aǵash, kiiz, bylǵary jáne toqyma siyaqty organikalyq materialdardyń bastapqy qalpynda saqtaluyna múmkindik bergen. Osy erekshelik Berel qorymyn Euraziyadaǵy eń qúndy arheologiyalyq keshenderdiń birine ainaldyryp, ejelgi kóshpelilerdiń materialdyq mádenietin jan-jaqty zertteuge jol ashty (4-suret) [4].

4-suret. Múrajai ekspozitsiyasyna qoiylǵan aǵashtan oiylǵan ydystar, astaular, er-túrman bólshekteri [5].

1999 jyly Berel qorǵandarynda júrgizilgen arheologiyalyq qazba júmystary halyqaralyq ǵylymi qauymdastyqtyń nazaryn audardy. Zertteu júmystary barysynda arheologiyalyq keshenge Qazaqstan Respublikasynyń memlekettik organdarynyń ókilderi, sondai-aq Frantsiya, Germaniya, Niderland jáne basqa da memleketterdiń diplomattary men ǵalymdary kelip tanysty. Búl Berel qorǵandarynyń álemdik mádeni múra retindegi ǵylymi mańyzyn aiqyndai tústi [1,2,5].

Berel qorǵandarynan tabylǵan biregei arheologiyalyq jádigerler Qazaqstanda jáne shetelde úiymdastyrylǵan kóptegen halyqaralyq kórmelerde qoiyldy. Atap aitqanda, 2006 jyly AQSH-tyń San-Diego qalasynda ótken kórme, 2007 jyly Kiev qalasynda ótken «Qazaqstan jyly» ayasyndaǵy kórme, sondai-aq Berlin, Gamburg, Myunhen jáne Stambúl qalalarynda úiymdastyrylǵan «Altyn grifon astynda» halyqaralyq kórmesi Berel múrasyn álem júrtshylyǵyna keńinen tanystyruǵa múmkindik berdi. Keiingi jyldary jádigerler Nьyu-Iork, Vashington jáne Bohum qalalarynda da kórmege úsynyldy [1, 5].

Berel qorǵandarynan tabylǵan arheologiyalyq oljalardyń negizinde Qazaqstan Respublikasy Últtyq muzeiinde, Prezident ortalyǵynda, SHyǵys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketanu muzeiinde jáne basqa da muzei mekemelerinde túraqty ekspozitsiyalar úiymdastyrylǵan. Búl ekspozitsiyalar Qazaqstannyń arheologiyalyq múrasyn nasihattauǵa jáne ǵylymi nátijelerdi kópshilikke tanystyruǵa mańyzdy úles qosuda.

Berel qorǵandaryn zertteu men saqtau júmystarynyń jańa kezeńi Qazaqstan Respublikasynda 2004 jyly qabyldanǵan «Mádeni múra» memlekettik baǵdarlamasynyń júzege asyryluymen bailanysty. Baǵdarlama ayasynda arheologiyalyq zertteulerdiń auqymy keńeiip, tarihi-mádeni múra obъektilerin saqtau jáne olardy ǵylymi túrǵydan zerdeleu baǵytyndaǵy júmystar qarqyn aldy. Osy bastamanyń nátijesinde Qazaqstan Respublikasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 4 shildedegi №674 qaulysyna sáikes «Berel» memlekettik tarihi-mádeni muzei-qoryǵy qúryldy (5-suret). Muzei-qoryq arheologiyalyq múrany saqtau, ǵylymi zertteuler júrgizu, tarihi-mádeni qúndylyqtardy nasihattau jáne mádeni turizmdi damytu baǵytynda mańyzdy qyzmet atqaruda. Onyń qúryluy Berel arheologiyalyq keshenin keshendi qorǵauǵa, biregei arheologiyalyq jádigerlerdi saqtauǵa jáne olardy keleshek úrpaqqa jetkizuge múmkindik berdi [9].

5-suret. «Berel» memlekettik tarihi-mádeni muzei-qoryǵynyń qazirgi kórinisi [5].

2009 jyly zertteuler №2 qorǵanǵa baǵyttaldy. Qazba nátijesinde erte temir dáuirindegi jerleu rásimderiniń erekshelikteri, qorǵandardyń qúrylymy jáne saq mádenietiniń qalyptasu kezeńderi anyqtaldy. Ekspeditsiya júmysyna Z. Samashevpen qatar G. Júmabekova, Ǵ. Bazarbaeva, B. Áljanov, Q. Júnishanov jáne basqa da arheologtar qatysty.

2010–2015 jyldary Bereldegi zertteuler pánaralyq sipat alyp, arheologiyamen qatar antropologiya, arheozoologiya, paleobotanika, dendrohronologiya, radiokómirtektik merzimdeu jáne DNQ taldaulary júrgizildi. Búl zertteuler saq qoǵamynyń túrmysy, jerleu dástúrleri, áleumettik qúrylymy jáne jylqy mádenieti turaly ǵylymi málimetterdi tolyqtyrdy.

2015 jyly SHyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danial Ahmetovtiń Berel qorymyna júmys sapary barysynda arheologiyalyq zertteulerdiń barysy qarastyrylyp, óńirdegi arheologiyalyq múrany júieli zertteu, pánaralyq ǵylymi izdenisterdi keńeitu jáne jas mamandardy dayarlau máseleleri talqylandy. Osy kezdesulerdiń nátijesinde «SHyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy arheologiya salasyndaǵy ǵylymi-zertteu júmystaryn 2016–2018 jyldary damytu baǵdarlamasy» qabyldanyp, onyń negizgi baǵyttarynyń biri Berel qoryǵyn keshendi zertteu boldy. Búl baǵdarlama ayasynda 2016-2017 jyldary pazyryq qoǵamynyń bekzadalaryna tiesili úsh úlken qorǵan zerttelip (№2, 5, 19), solardan alynǵan derekter osy eńbektiń jazyluyna negiz boldy (Samashev jáne 1.6., 2016, 234-252-66.; 2017, 153-166-66.). Sondai-aq osy basylymǵa «Úlken Berel qorǵanyn» (№1) múrajailandyru ayasynda atqarylǵan júmys nátijeleri de engizildi [10].

2016 jyldan bastap SHyǵys Qazaqstan oblysynyń arheologiyalyq ǵylymi-zertteu baǵdarlamasy ayasynda qazba júmystary jalǵasyn tapty. Osy kezeńde №2 jáne №19 qorǵandar zerttelip, saq aqsúiekterine tiesili jerleu oryndary, birneshe jylqynyń súiekteri, altyn áshekeiler, at ábzelderi jáne basqa da qúndy arheologiyalyq jádigerler anyqtaldy. Zertteu júmystaryna Z. Samashev bastaǵan qazaqstandyq mamandarmen qatar Úlybritaniya, AQSH, Italiya, Belьgiya, Vengriya, Polьsha, Japoniya, Túrkiya, Qytai, Qyrǵyzstan jáne Reseidiń ǵalymdary qatysyp, Berel qorymyn keshendi túrde zertteuge úles qosty [11].

Zerttelgen qorǵandardan alynǵan málimetterdi jan-jaqty óńdeu boiynsha ǵylymi júmystar baǵdarlama iske qosylǵannan birden bastau alyp, qarqyndy jalǵasuda. 2016 jyly japon ǵalymdary №2 qorǵan men onyń mańaiyndaǵy nysandardan shyqqan adam súiekteriniń synamalyq úlgilerin genetikalyq saraptamaǵa aldy. Sondai-aq ashylǵan eskertkishterden shyqqan adam súiekterin N.N.Mikluho-Maklai atyndaǵy Etnografiya jane antropologiya institutynyń (Máskeu q., RF) ǵylymi qyzmetkerleri E.P. Kitov jáne A.O. Kitovalar antropologiyalyq túrǵydan zertteuler júrgizdi. Qorǵandardan tabylǵan zattar keshenin SHyǵys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketanu múrajaiyna RǴA MMMTI (Sankt-Peterburg q., RF) arnaiy shaqyrtylǵan jańǵyrtushy N.S. Kurganov qalpyna keltirdi [10].

Qazirgi uaqytta «Berel» memlekettik tarihi-mádeni muzei-qoryǵy óńirdiń ǵylymi, mádeni jáne turistik ortalyqtarynyń birine ainaldy. Múnda arheologiyalyq múrany saqtau, ǵylymi zertteuler júrgizu, tarihi-mádeni qúndylyqtardy nasihattau jáne ekologiyalyq-aǵartushylyq júmystar júieli túrde júzege asyryluda. Jyl saiyn muzei-qoryqqa keletin turister men oqushylar sany artyp, Berel qorǵandary Qazaqstannyń tarihi-mádeni turizminiń mańyzdy nysandarynyń birine ainalyp keledi [9].

Júrgizilgen arheologiyalyq zertteuler nátijesinde Berel qorǵandarynyń saq qoǵamynyń áleumettik qúrylymy, dúnietanymy, jerleu dástúrleri, kórkemdik mádenieti men injenerlik qúrylys ónerin zertteudegi asa mańyzdy arheologiyalyq keshen ekeni dáleldendi.

Berel qorǵandarynyń biregeiligi kópjyldyq máńgi toń jaǵdaiynda organikalyq materialdardyń tabiǵi qalpynda saqtaluymen erekshelenedi. Búl arheologiyalyq keshenniń ǵylymi qúndylyǵyn arttyryp, ony álemdik deńgeidegi asa mańyzdy tarihi-mádeni múra nysandarynyń biri retinde baǵalauǵa negiz bolady[4].

Qazirgi kezeńde Berel arheologiyalyq keshenin keshendi arheologiyalyq, geoarheologiyalyq, paleogenetikalyq jáne jaratylystanu-ǵylymi ádister arqyly zertteudi jalǵastyru, arheologiyalyq múrany tsifrlyq qújattandyru, halyqaralyq ǵylymi yntymaqtastyqty damytu jáne eskertkishti tiimdi qorǵau ózekti mindetterdiń biri bolyp tabylady. Sonymen qatar Berel qorǵandaryn ǵylymi-aǵartushylyq jáne mádeni turizm túrǵysynan damytu óńirdiń áleumettik-ekonomikalyq áleuetin arttyrumen qatar, Qazaqstannyń tarihi-mádeni múrasyn halyqaralyq deńgeide keńinen tanytuǵa múmkindik beredi [9].

Paidalanylǵan ádebietter:

  1. Samashev Z.S. Berel. – Almaty: Taimas, 2011. – 236 b.
  2. Samashev Z.S. Kazahskii Altai v kontekste etnosotsiokulьturnyh protsessov v TSentralьnoi Azii vo vtoroi polovine I tys. do n.e. (po materialam Berelьskih kurganov)// Severo-Vostochnyi gumanitarnyi vestnik, 2017, № 3(20)
  3. Samashev Z., Kashkinbaev K. Loshadi drevnih kochevnikov Kazahskogo Altaya. – Almaty: TOO Ilь-Teh-Kitap, 2005.-129s.
  4. Gorbunov A.P., Samashev Z.S., Severskii E.V. Sokrovisha merzlyh kurganov Kazahskogo Altaya (po materialam mogilьnika Berel). – Almaty: TOO Ilь-Teh-Kitap, 2005, 114s.
  5. «Berel» memlekettik tarihi-mádeni muzei-qoryǵy. Resmi sait. URL: https://berelmuseum.kz
  6. Z. Samashev, G. Djumabekova, G. Bazarbaeva, M. Kiyasbek, A.CHotbaev, E.Tolegenov, G.Kiyasbek, A.Ongar/ Nekotorye itogi issledovanii nekropolya Berel v Kazahskom Altae// Trudy Katon-Karagaiskogo gosudarstvennogo prirodnogo parka.T.1/Sost. R.N.Krykbaeva, A.N.CHelyshev-Ustь-Kamenogorsk: TOO «PROFIT», 2006.- 25-36 s.
  7. S.S. Sorokin. Pamyatniki rannih kochevnikov v verhovьyah Buhtarmy // Arheologicheskii sbornik. №8. 1965. S. 39-59.
  8. Marǵúlan Álkei Ejelgi jyr ańyzdar: Ǵylymi-zertteu maqalalar / Qúrast. R. Berdibaev – Almaty: Jazushy, 1985. – 368 bet., portr.
  9. Qazaqstan Respublikasynyń 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-VI QRZ «Tarihi-mádeni múra obъektilerin qorǵau jáne paidalanu turaly» Zańy.
  10. Samashev Z., CHotbaev A., Kariev E., Qiyasbek Ǵ., Samashev S. Berel v istorii kulьtury drevnih kochevnikov kazahskogo Altaya. Astana: Foliant, 2018. Monografiya. Rekomendovano v pechatь nauchnym sovetom GIKZM «Berel». URL: https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1593514 225-242s.
  11. Berel qorǵany // Qazaq gazeti. – 2016. – 17 qarasha. – URL: https://kazgazeta.kz/news/52270

Osy ǵylymi maqalany daiyndau barysynda avtor mátinniń tildik stilin jetildiru, mátindi redaktsiyalau maqsatynda jáne ǵylymi stilьde redaktsiyalauǵa ChatGPT (OpenAI) jasandy intellekt qúralyn paidalandy. Barlyq úsynylǵan mátin avtor tarapynan tekserilip, óńdeldi jáne ǵylymi derektermen rastaldy. Maqalanyń túpkilikti mazmúny men ǵylymi dáldigi úshin tolyq jauapkershilik avtorǵa tiesili.

Alipina A. J.
«Katonqaraǵai memlekettik últtyq tabiǵi parki» RMM
Qazaqstan Respublikasy
, SHyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵai audany

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 6
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz