اڭداتپا: ماقالادا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋدانىندا ورنالاسقان بەرەل ارحەولوگيالىق كەشەنىنىڭ تاريحي-مادەني جانە ساكرالدى ماڭىزى قاراستىرىلعان. بەرەل قورعاندارىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، تابيعي-لاندشافتىق ەرەكشەلىكتەرى، زەرتتەلۋ تاريحى جانە ساق ءداۋىرىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى رەتىندەگى عىلىمي قۇندىلىعى تالدانادى. ارحەولوگيالىق قازبالار بارىسىندا تابىلعان ورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ ماڭگى توڭ جاعدايىندا ەرەكشە ساقتالۋى، جەرلەۋ داستۇرلەرى، جىلقىلاردى بىرگە جەرلەۋ ءراسىمى جانە اڭ ستيلىندەگى ونەر تۋىندىلارى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى كورىنىسى رەتىندە سيپاتتالادى. سونىمەن قاتار بەرەل قورعاندارىنىڭ قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن ساقتاۋ، عىلىمي زەرتتەۋ جانە مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋداعى ءرولى باعالانادى.
كىلت ءسوز سوزدەر: بەرەل قورعاندارى، كاتونقاراعاي، قازاق التايى، ساق مادەنيەتى، ارحەولوگيالىق مۇرا، ماڭگى توڭ، ساكرالدى مۇرا، كوشپەلىلەر وركەنيەتى، اڭ ءستيلى، «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى، مادەني تۋريزم.
قازاقستان ارحەولوگياسىنداعى اسا قۇندى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى، ساق داۋىرىنەن قالعان تاريحي ەسكەرتكىش – بەرەل قورعاندارى. بەرەل قورعاندارى تەڭىز دەڭگەيىنەن شامامەن 1100 م بيىكتىكتە، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋدانىندا، بەرەل اۋىلىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ونىڭ شەكارالارى رەسەيمەن، موڭعوليامەن جانە قىتايمەن شەكتەسەتىن جەردە جاتىر. اق بەرەل (اقبۇلاق) وزەنىنە قۇياتىن بۇقتىرما وزەنىنىڭ جاعاسى بۇلانتى تاۋلى وزەندەرىمەن شەكتەلگەن. اڭعاردىڭ شىعىس جانە باتىس بولىكتەرىن (Betula pendula، Populus tremula، Pinus sibirica، Abies sibirica، Picea obovata) ارالاس ورمانمەن، سونداي-اق شالعىندى وسىمدىكتەرمەن كومكەرىلگەن تاۋلار قورشاپ جاتىر. قورعاندار ورنالاسقان اڭعار اۋماعىندا بۇرىن وسكەن بالقاراعاي Pinus sibirica مەن قايىڭ Betula pendula اعاشتارىنىڭ ىزدەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
بەرەل قورىعى سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي سوزىلعان ءارتۇرلى كولەمدەگى ءتورت قاتار قورعانداردان جانە جەكەلەگەن جەرلەۋ-عۇرىپتىق قۇرىلىستاردان تۇرادى. ءار قاتاردا ءىرى، ورتا جانە شاعىن قورعانداردىڭ ورنالاسۋى ساق قوعامىنداعى الەۋمەتتىك يەرارحيانىڭ بولعانىن كورسەتەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، قورعانداردىڭ جەكەلەگەن تىزبەكتەرى بەلگىلى ءبىر اۋلەتتىك نەمەسە رۋلىق توپتارعا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن (1-2-سۋرەتتەر) [1،6].
1-سۋرەت. بەرەل قورعاندارىنىڭ التاي تاۋ جۇيەسىنىڭ كارتاسىندا ورنالاسۋى [3، 5-ب.].

2-سۋرەت. بەرەل دالاسى ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ قورعاندارىمەن [3، 5-ب.].
بەرەل قورىعىندا قازىرگى تاڭدا 100-دەن استام ارحەولوگيالىق جانە عۇرىپتىق نىسان بەلگىلى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگىن سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي بىرنەشە قاتار بولىپ سوزىلعان تاس قورعاندار قۇرايدى. قورعانداردىڭ باسىم بولىگى ساق داۋىرىنە جاتسا، كەيبىرى كەيىنگى تۇركى كەزەڭىمەن مەرزىمدەلەدى. بۇل جاعداي بەرەل القابىنىڭ بىرنەشە تاريحي كەزەڭدە دە ماڭىزدى مادەني ورتالىق بولعانىن كورسەتەدى.
تاريحي-مادەني مۇراعا وتە باي ەجەلگى بەرەل قورعانى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV-V عاسىرلارعا جاتادى. 1865 جىلى العاش رەت ارحەولوگ، عالىم ۆ.ۆ. رادلوۆ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردەن باستاۋ الدى. بۇقتىرما وزەنى القابىندا كوپجىلدىق توڭنىڭ تابيعي جاعدايداعى تومەنگى شەكاراسىن ۆ.ۆ. رادلوۆ (1895) تەڭىز دەڭگەيىنەن 1900 م بيىكتىكتە بەلگىلەگەن. ۇلكەن بەرەل قورعانىن قازۋ بارىسىندا اعاش قيما قابىرلەردىڭ قۇرىلىسىن، جىلقىمەن بىرگە جەرلەۋ ءداستۇرىن جانە جەرلەۋ راسىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتادى [3،6].
1959–1963 جىلدارى مەملەكەتتىك ەرميتاجدىڭ وڭتۇستىك التاي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى س.س. سوروكيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا بىرنەشە قورعان زەرتتەلىپ، جەرلەۋ قۇرىلىستارىنىڭ قۇرىلىمى، ات ابزەلدەرى، جەرلەۋ داستۇرلەرى جانە ارحەولوگيالىق ولجالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى عىلىمي تۇرعىدان سيپاتتالدى [7].
بەرەل وڭىرىندەگى كوپجىلدىق ماڭگى توڭنىڭ تارالۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەۋ XX عاسىردىڭ سوڭىندا جاڭا عىلىمي باعىت رەتىندە دامىدى. ە.ۆ. سەۆەرسكيي جۇرگىزگەن گەوكريولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بەرەل اڭعارىنداعى تابيعي ماڭگى توڭنىڭ ساقتالۋ ەرەكشەلىكتەرى انىقتالدى. كەيىنگى ارحەولوگيالىق جانە گەوكريولوگيالىق زەرتتەۋلەر ماڭگى توڭ جاعدايىنىڭ اعاش، بىلعارى، كيىز جانە باسقا دا ورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ تابيعي كۇيىندە ساقتالۋىنا شەشۋشى اسەر ەتكەنىن دالەلدەدى [4].
بەرەل قورعانىن زەرتتەۋدەگى جاڭا كەزەڭ 1998 جىلدان باستاپ تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ز. ساماشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ، فرانتسيا ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ، يتاليانىڭ ۆەنەتسيا قالاسىنداعى لەگابۋە عىلىمي-زەرتتەۋ قورىنىڭ، سونداي-اق رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ ماڭگى توڭتانۋ ينستيتۋتىنا قاراستى قازاقستان جوعارى تاۋلى گەوكريولوگيالىق زەرتحاناسىنىڭ ماماندارىن تارتا وتىرىپ، №11 قورعاندى زەرتتەدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارحەولوگتارمەن قاتار گەولوگتار، مەرزلوتاتانۋشىلار، پالەوبوتانيكتەر، پالەوزوولوگتار، گەنەتيكتەر جانە رەستاۆراتورلار قاتىستى [3،8]. №11 قورعاننىڭ اشىلۋى بەرەل قورعانىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل قورعان قازاقستان ارحەولوگياسىنداعى اسا قۇندى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جەرلەۋ كامەراسىنان جوعارى الەۋمەتتىك مارتەبەگە يە ەر ادام مەن ايەل ادامنىڭ سۇيەكتەرى انىقتالدى. انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر ولاردىڭ ءوزارا جاقىن تۋىستىق بايلانىستا بولعانىن، ال ەر ادامنىڭ جاسى شامامەن 30–40 جاس ارالىعىندا بولعانىن كورسەتتى [3، 4]. ولار بالقاراعايدان جاسالعان استاۋ-ساركوفاگقا ورنالاستىرىلىپ، اعاش قيما قابىرگە جەرلەنگەن. استاۋدىڭ قاقپاعى عاجايىپ قۇستاردىڭ 4 قولا مۇسىنىمەن بەينەلەنگەن. ولاردىڭ جانىندا 13 جىلقى بىرگە جەرلەنگەن. جىلقىلار جۇگەندەلىپ، ەرتتەلگەن كۇيىندە قويىلعان، ال كەيبىرىنىڭ باستارىنا اعاشتان جاسالعان تاۋتەكە مۇيىزدەرىمەن بەزەندىرىلگەن بەتپەردەلەر كيگىزىلگەن. ات ابزەلدەرىنىڭ بولشەكتەرى اعاشتان جاسالىپ، ويمىش ورنەكتەرمەن اسەمدەلگەن جانە التىن فولگامەن ءارى قالايىمەن قاپتالعان. اتتاردىڭ ساندىك اشەكەيلەرىندە جىرتقىش مىسىق تۇقىمداستارى، تاۋتەكەلەر مەن ارقارلار، بۇعىلار، جىرتقىش قۇستار جانە گريفوندار بەينەلەنگەن. مۇنداي راسىمدەر ساق قوعامىنداعى جىلقىنىڭ تەك كولىك قۇرالى ەمەس، سونىمەن بىرگە ءدىني-نانىمدىق جانە ساكرالدى دۇنيەتانىمنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولعانىن كورسەتەدى [3].
پالينولوگيالىق زەرتتەۋلەر جىلقىلاردىڭ اسقازان-ىشەك جولدارىنان قىلقانجاپىراقتى وسىمدىكتەردىڭ قالدىقتارى، استىق تۇقىمداستارى جانە اعاش قابىعىنىڭ تالشىقتارى تابىلعانىن كورسەتتى [2]. وسى دەرەكتەر جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ جاز مەزگىلىنىڭ باسىندا وتكىزىلگەنىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ارحەولوگيالىق ماتەريالدار جەرلەۋ راسىمدەرىنىڭ ماۋسىمدىق سيپاتىن انىقتاۋدا ماڭىزدى عىلىمي دەرەككوز بولىپ تابىلادى (3-سۋرەت).

3-سۋرەت – بەرەل №11 قورعانىنداعى جىلقىلار جەرلەنگەن بولىك (رەكونسترۋكتسيا). اۆتور – ز. ساماشەۆ [3، 8-ب.].
بەرەل قورىمىنداعى №5 قورعان ءبىرىنشى توپتىڭ قۇرامىنا كىرەدى جانە وڭتۇستىك جاعىنان ساناعاندا ءۇشىنشى بەكزادا قورعانى بولىپ تابىلادى. قورعان ب.ز.ب. IV–III عاسىرلارداعى ساق داۋىرىنە جاتادى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا قورعاننىڭ ەجەلگى زاماندا جانە كەيىنگى كەزەڭدە ەكى رەت تونالعانى انىقتالدى. سوعان قاراماستان جەرلەۋ كامەراسىندا ەكى جىلقىنىڭ قاڭقاسى، التىن جاپسىرمالار، سالتاناتتى باس كيىم مەن كيىم اشەكەيلەرى، ميفتىك جانە شىنايى جانۋارلار بەينەلەنگەن التىن قاپتىرمالار، اعاشتان جاسالىپ التىن جۇقالتىرمەن قاپتالعان بۇيىمداردىڭ قالدىقتارى جانە ادام سۇيەكتەرى تابىلدى.
تابىلعان جادىگەرلەر بۇل قورعاندا جوعارى الەۋمەتتىك مارتەبەگە يە ادامنىڭ جەرلەنگەنىن كورسەتەدى. ال سۇيەكتەر مەن جەرلەۋ زاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، مۇندا ساق قوعامىنىڭ اقسۇيەك ايەلى جەرلەنگەن دەگەن بولجام جاسالعان. №5 قورعاننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ەكى مارتە تونالعانىنا قاراماستان ساقتالعان التىن اشەكەيلەر مەن سالتاناتتى كيىمنىڭ قالدىقتارى ارقىلى ساق اقسۇيەكتەرىنىڭ جەرلەۋ ءداستۇرى مەن زەرگەرلىك ونەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن ايقىنداۋى.
بەرەل قورىعىنداعى №19 قورعان بەكزادالار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءىى توبىنىڭ سولتۇستىك-باتىس شەتىندە ورنالاسقان. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا قورعاننىڭ بىرنەشە رەت تونالعانى انىقتالدى. سوعان قاراماستان جەرلەۋ قۇرىلىمى جاقسى ساقتالىپ، قابىر ىشىنەن ەكى جىلقىنىڭ قاڭقاسى، اعاشتان جاسالعان جەرلەۋ قۇرىلىسىنىڭ قالدىقتارى، تاس قالاندى جانە كوپتەگەن التىن جۇقالتىر اشەكەيلەر تابىلدى. التىن بۇيىمدار تىكبۇرىشتى، دوڭگەلەك جانە شيراتىلعان پىشىندە جاسالىپ، باس كيىمنىڭ نەمەسە شاش اشەكەيىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار ادامنىڭ باس سۇيەگىنىڭ سىنىقتارى مەن جەرلەۋ اسىنىڭ قالدىقتارى انىقتالدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا №19 قورعانعا ءجاسوسپىرىم ادامنىڭ جەرلەنگەنى انىقتالعانىمەن، انتروپولوگيالىق دەرەكتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى ونىڭ جىنىسىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. قورعاننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كلاسسيكالىق بەرەلدىك جەرلەۋ ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋى، ياعني قابىر ىشىندە اعاش تاعاننىڭ، تاس قۇرىلىستاردىڭ جانە ەكى جىلقىنىڭ بىرگە جەرلەنۋى. بۇل ەسكەرتكىش بەرەل مادەنيەتىنە ءتان جەرلەۋ راسىمدەرى مەن ساق قوعامىنىڭ دۇنيەتانىمىن زەرتتەۋدە ماڭىزدى عىلىمي دەرەك بولىپ تابىلادى [10].
سوڭعى جىلدارى زەرتتەلگەن ماڭىزدى ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ ءبىرى – №36 قورعان. ول №11 قورعاننان سولتۇستىك-سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 81 م قاشىقتىقتا ورنالاسقان. قورعاننىڭ جەر ءۇستى قۇرىلىسى كۇردەلى ينجەنەرلىك شەشىممەن ەرەكشەلەنەدى: سىرتقى بولىگى تاس پليتالاردان قالانعان قورشاۋمەن قورشالىپ، نەگىزىندە ءىرى تاقتاتاستار مەن تاس بلوكتاردان تۇرعىزىلعان ەكى كونتسەنترلى ساقينا انىقتالعان. ساقينالاردىڭ ارالىعى ءارتۇرلى كولەمدەگى تاستارمەن تولتىرىلعان، ال كەيبىر بولىكتەرىندە تاقتاتاستار «بالىق قابىرشاعى» ءتارىزدى قاباتتاسا ورنالاستىرىلعان. مۇنداي قۇرىلىس ءتاسىلى ساق داۋىرىندەگى جەرلەۋ ساۋلەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن كورسەتەدى.
№36 قورعاننان تابىلعان ات ابزەلدەرىنىڭ ويمىشتالعان ءمۇيىز اشەكەيلەرى بەرەل ارحەولوگيالىق كەشەنىنىڭ اسا قۇندى ولجالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل كەشەن قازاق التايى عانا ەمەس، بۇكىل ەۋرازيا دالالىق بەلدەۋىندەگى سۇيەك جانە ءمۇيىز وڭدەۋ ونەرىنىڭ ەڭ ءىرى ءارى بىرەگەي ۇلگىلەرىنىڭ قاتارىنا جاتادى. اشەكەيلەردىڭ نەگىزگى كوركەمدىك كومپوزيتسياسىندا ساقتاردىڭ اڭ ستيلىنە ءتان گريفون بەينەسى باسىم ورىن الادى. جۇگەن مەن ات ابزەلدەرىنىڭ ءمۇيىز اشەكەيلەرى پوليحرومدى ورىندالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى: ولاردى جاساۋدا ءمۇيىز، التىن جانە قالايى جۇقالتىرى، سونداي-اق كينوۆار بوياۋى پايدالانىلعان. بەدەرلى ويمىشتاۋ، بوياۋمەن ارلەۋ جانە مەتاللمەن قاپتاۋ سياقتى تەحنولوگيالىق تاسىلدەر ساق شەبەرلەرىنىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىن ايقىنداپ، ەۋرازيا كوشپەلىلەرىنىڭ قولدانبالى ونەرى مەن قولونەر داستۇرلەرىنىڭ كەمەلدەنگەنىن دالەلدەيدى[6].
2006–2008 جىلدارى بەرەل قورىعىندا ساق داۋىرىنە جاتاتىن بىرنەشە قورعانعا كەشەندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قازبا بارىسىندا اڭ ستيلىندە جاسالعان اعاش، التىن، كيىز، بىلعارى، توقىما بۇيىمدارى مەن ات ابزەلدەرى تابىلىپ، ساق قوعامىنداعى قولونەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانى انىقتالدى. بۇعى، ارقار، تاۋتەكە، جىرتقىش اڭدار جانە گريفون بەينەلەرى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەرىن ايقىندايدى [3].
بەرەل قورعاندارىنىڭ الەمدىك ارحەولوگياداعى بىرەگەيلىگى كوپجىلدىق ماڭگى توڭنىڭ ساقتالۋىمەن بايلانىستى. تابيعي توڭ اعاش، كيىز، بىلعارى جانە توقىما سياقتى ورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ باستاپقى قالپىندا ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن. وسى ەرەكشەلىك بەرەل قورىمىن ەۋرازياداعى ەڭ قۇندى ارحەولوگيالىق كەشەندەردىڭ بىرىنە اينالدىرىپ، ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە جول اشتى (4-سۋرەت) [4].

4-سۋرەت. مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىنا قويىلعان اعاشتان ويىلعان ىدىستار، استاۋلار، ەر-تۇرمان بولشەكتەرى [5].
1999 جىلى بەرەل قورعاندارىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا ارحەولوگيالىق كەشەنگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى، سونداي-اق فرانتسيا، گەرمانيا، نيدەرلاند جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتتارى مەن عالىمدارى كەلىپ تانىستى. بۇل بەرەل قورعاندارىنىڭ الەمدىك مادەني مۇرا رەتىندەگى عىلىمي ماڭىزىن ايقىنداي ءتۇستى [1،2،5].
بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان بىرەگەي ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر قازاقستاندا جانە شەتەلدە ۇيىمداستىرىلعان كوپتەگەن حالىقارالىق كورمەلەردە قويىلدى. اتاپ ايتقاندا، 2006 جىلى اقش-تىڭ سان-ديەگو قالاسىندا وتكەن كورمە، 2007 جىلى كيەۆ قالاسىندا وتكەن «قازاقستان جىلى» اياسىنداعى كورمە، سونداي-اق بەرلين، گامبۋرگ، ميۋنحەن جانە ستامبۇل قالالارىندا ۇيىمداستىرىلعان «التىن گريفون استىندا» حالىقارالىق كورمەسى بەرەل مۇراسىن الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەيىنگى جىلدارى جادىگەرلەر نيۋ-يورك، ۆاشينگتون جانە بوحۋم قالالارىندا دا كورمەگە ۇسىنىلدى [1، 5].
بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق ولجالاردىڭ نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىندە، پرەزيدەنت ورتالىعىندا، شىعىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە جانە باسقا دا مۋزەي مەكەمەلەرىندە تۇراقتى ەكسپوزيتسيالار ۇيىمداستىرىلعان. بۇل ەكسپوزيتسيالار قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا جانە عىلىمي ناتيجەلەردى كوپشىلىككە تانىستىرۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوسۋدا.
بەرەل قورعاندارىن زەرتتەۋ مەن ساقتاۋ جۇمىستارىنىڭ جاڭا كەزەڭى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2004 جىلى قابىلدانعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن بايلانىستى. باعدارلاما اياسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ، تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن ساقتاۋ جانە ولاردى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قارقىن الدى. وسى باستامانىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2008 جىلعى 4 شىلدەدەگى №674 قاۋلىسىنا سايكەس «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى قۇرىلدى (5-سۋرەت). مۋزەي-قورىق ارحەولوگيالىق مۇرانى ساقتاۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ، تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ جانە مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا ماڭىزدى قىزمەت اتقارۋدا. ونىڭ قۇرىلۋى بەرەل ارحەولوگيالىق كەشەنىن كەشەندى قورعاۋعا، بىرەگەي ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى ساقتاۋعا جانە ولاردى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى [9].

5-سۋرەت. «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ قازىرگى كورىنىسى [5].
2009 جىلى زەرتتەۋلەر №2 قورعانعا باعىتتالدى. قازبا ناتيجەسىندە ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى جەرلەۋ راسىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، قورعانداردىڭ قۇرىلىمى جانە ساق مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى انىقتالدى. ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا ز. ساماشەۆپەن قاتار گ. جۇمابەكوۆا، ع. بازارباەۆا، ب. ءالجانوۆ، ق. ءجۇنىسحانوۆ جانە باسقا دا ارحەولوگتار قاتىستى.
2010–2015 جىلدارى بەرەلدەگى زەرتتەۋلەر پانارالىق سيپات الىپ، ارحەولوگيامەن قاتار انتروپولوگيا، ارحەوزوولوگيا، پالەوبوتانيكا، دەندروحرونولوگيا، راديوكومىرتەكتىك مەرزىمدەۋ جانە دنق تالداۋلارى جۇرگىزىلدى. بۇل زەرتتەۋلەر ساق قوعامىنىڭ تۇرمىسى، جەرلەۋ داستۇرلەرى، الەۋمەتتىك قۇرىلىمى جانە جىلقى مادەنيەتى تۋرالى عىلىمي مالىمەتتەردى تولىقتىردى.
2015 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ بەرەل قورىمىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ بارىسى قاراستىرىلىپ، وڭىردەگى ارحەولوگيالىق مۇرانى جۇيەلى زەرتتەۋ، پانارالىق عىلىمي ىزدەنىستەردى كەڭەيتۋ جانە جاس مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە «شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2016–2018 جىلدارى دامىتۋ باعدارلاماسى» قابىلدانىپ، ونىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بەرەل قورىعىن كەشەندى زەرتتەۋ بولدى. بۇل باعدارلاما اياسىندا 2016-2017 جىلدارى پازىرىق قوعامىنىڭ بەكزادالارىنا تيەسىلى ءۇش ۇلكەن قورعان زەرتتەلىپ (№2، 5، 19)، سولاردان الىنعان دەرەكتەر وسى ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا نەگىز بولدى (ساماشەۆ جانە 1.6.، 2016، 234-252-66.؛ 2017، 153-166-66.). سونداي-اق وسى باسىلىمعا «ۇلكەن بەرەل قورعانىن» (№1) مۇراجايلاندىرۋ اياسىندا اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرى دە ەنگىزىلدى [10].
2016 جىلدان باستاپ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسى اياسىندا قازبا جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. وسى كەزەڭدە №2 جانە №19 قورعاندار زەرتتەلىپ، ساق اقسۇيەكتەرىنە تيەسىلى جەرلەۋ ورىندارى، بىرنەشە جىلقىنىڭ سۇيەكتەرى، التىن اشەكەيلەر، ات ابزەلدەرى جانە باسقا دا قۇندى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر انىقتالدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ز. ساماشەۆ باستاعان قازاقستاندىق ماماندارمەن قاتار ۇلىبريتانيا، اقش، يتاليا، بەلگيا، ۆەنگريا، پولشا، جاپونيا، تۇركيا، قىتاي، قىرعىزستان جانە رەسەيدىڭ عالىمدارى قاتىسىپ، بەرەل قورىمىن كەشەندى تۇردە زەرتتەۋگە ۇلەس قوستى [11].
زەرتتەلگەن قورعانداردان الىنعان مالىمەتتەردى جان-جاقتى وڭدەۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىستار باعدارلاما ىسكە قوسىلعاننان بىردەن باستاۋ الىپ، قارقىندى جالعاسۋدا. 2016 جىلى جاپون عالىمدارى №2 قورعان مەن ونىڭ ماڭايىنداعى نىسانداردان شىققان ادام سۇيەكتەرىنىڭ سىنامالىق ۇلگىلەرىن گەنەتيكالىق ساراپتاماعا الدى. سونداي-اق اشىلعان ەسكەرتكىشتەردەن شىققان ادام سۇيەكتەرىن ن.ن.ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنوگرافيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ (ماسكەۋ ق.، رف) عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ە.پ. كيتوۆ جانە ا.و. كيتوۆالار انتروپولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. قورعانداردان تابىلعان زاتتار كەشەنىن شىعىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا رعا مممتي (سانكت-پەتەربۋرگ ق.، رف) ارنايى شاقىرتىلعان جاڭعىرتۋشى ن.س. كۋرگانوۆ قالپىنا كەلتىردى [10].
قازىرگى ۋاقىتتا «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى ءوڭىردىڭ عىلىمي، مادەني جانە تۋريستىك ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. مۇندا ارحەولوگيالىق مۇرانى ساقتاۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ، تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ جانە ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. جىل سايىن مۋزەي-قورىققا كەلەتىن تۋريستەر مەن وقۋشىلار سانى ارتىپ، بەرەل قورعاندارى قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني ءتۋريزمىنىڭ ماڭىزدى نىساندارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى [9].
جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بەرەل قورعاندارىنىڭ ساق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى، دۇنيەتانىمى، جەرلەۋ داستۇرلەرى، كوركەمدىك مادەنيەتى مەن ينجەنەرلىك قۇرىلىس ونەرىن زەرتتەۋدەگى اسا ماڭىزدى ارحەولوگيالىق كەشەن ەكەنى دالەلدەندى.
بەرەل قورعاندارىنىڭ بىرەگەيلىگى كوپجىلدىق ماڭگى توڭ جاعدايىندا ورگانيكالىق ماتەريالداردىڭ تابيعي قالپىندا ساقتالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ارحەولوگيالىق كەشەننىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن ارتتىرىپ، ونى الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا نەگىز بولادى[4].
قازىرگى كەزەڭدە بەرەل ارحەولوگيالىق كەشەنىن كەشەندى ارحەولوگيالىق، گەوارحەولوگيالىق، پالەوگەنەتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ادىستەر ارقىلى زەرتتەۋدى جالعاستىرۋ، ارحەولوگيالىق مۇرانى تسيفرلىق قۇجاتتاندىرۋ، حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە ەسكەرتكىشتى ءتيىمدى قورعاۋ وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار بەرەل قورعاندارىن عىلىمي-اعارتۋشىلىق جانە مادەني تۋريزم تۇرعىسىنان دامىتۋ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋمەن قاتار، قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى [9].
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
ساماشەۆ ز.س. بەرەل. – الماتى: تايماس، 2011. – 236 ب.
ساماشەۆ ز.س. كازاحسكيي التاي ۆ كونتەكستە ەتنوسوتسيوكۋلتۋرنىح پروتسەسسوۆ ۆ تسەنترالنوي ازيي ۆو ۆتوروي پولوۆينە I تىس. دو ن.ە. (پو ماتەريالام بەرەلسكيح كۋرگانوۆ)// سەۆەرو-ۆوستوچنىي گۋمانيتارنىي ۆەستنيك، 2017، № 3(20)
ساماشەۆ ز.، كاشكينباەۆ ك. لوشادي درەۆنيح كوچەۆنيكوۆ كازاحسكوگو التايا. – الماتى: توو يل-تەح-كىتاپ، 2005.-129س.
گوربۋنوۆ ا.پ.، ساماشەۆ ز.س.، سەۆەرسكيي ە.ۆ. سوكروۆيشا مەرزلىح كۋرگانوۆ كازاحسكوگو التايا (پو ماتەريالام موگيلنيكا بەرەل). – الماتى: توو يل-تەح-كىتاپ، 2005، 114س.
«بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى. رەسمي سايت. URL: https://berelmuseum.kz
ز. ساماشەۆ، گ. دجۋمابەكوۆا، گ. بازارباەۆا، م. كياسبەك، ا.چوتباەۆ، ە.تولەگەنوۆ، گ.كياسبەك، ا.ونگار/ نەكوتورىە يتوگي يسسلەدوۆانيي نەكروپوليا بەرەل ۆ كازاحسكوم التاە// ترۋدى كاتون-كاراگايسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو پريرودنوگو پاركا.ت.1/سوست. ر.ن.كرىكباەۆا، ا.ن.چەلىشەۆ-ۋست-كامەنوگورسك: توو «پروفيت»، 2006.- 25-36 س.
س.س. سوروكين. پامياتنيكي راننيح كوچەۆنيكوۆ ۆ ۆەرحوۆياح بۋحتارمى // ارحەولوگيچەسكيي سبورنيك. №8. 1965. س. 39-59.
مارعۇلان الكەي ەجەلگى جىر اڭىزدار: عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالار / قۇراست. ر. بەردىباەۆ – الماتى: جازۋشى، 1985. – 368 بەت.، پورتر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى № 288-ءVى قرز «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭى.
ساماشەۆ ز.، چوتباەۆ ا.، كاريەۆ ە.، قياسبەك ع.، ساماشەۆ س. بەرەل ۆ يستوريي كۋلتۋرى درەۆنيح كوچەۆنيكوۆ كازاحسكوگو التايا. استانا: فوليانت، 2018. مونوگرافيا. رەكومەندوۆانو ۆ پەچات ناۋچنىم سوۆەتوم گيكزم «بەرەل». URL: https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1593514 225-242س.
بەرەل قورعانى // قازاق گازەتى. – 2016. – 17 قاراشا. – URL: https://kazgazeta.kz/news/52270
وسى عىلىمي ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا اۆتور ءماتىننىڭ تىلدىك ءستيلىن جەتىلدىرۋ، ءماتىندى رەداكتسيالاۋ ماقساتىندا جانە عىلىمي ستيلدە رەداكتسيالاۋعا ChatGPT (OpenAI) جاساندى ينتەللەكت قۇرالىن پايدالاندى. بارلىق ۇسىنىلعان ءماتىن اۆتور تاراپىنان تەكسەرىلىپ، وڭدەلدى جانە عىلىمي دەرەكتەرمەن راستالدى. ماقالانىڭ تۇپكىلىكتى مازمۇنى مەن عىلىمي دالدىگى ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىك اۆتورعا تيەسىلى.
اليپينا ا. ج.
«كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» رمم
قازاقستان رەسپۋبليكاسى، شىعىس قازاقستان وبلىسى، كاتونقاراعاي اۋدانى











