Aqyn, jazushy, zertteushi, folьklorist Andas Omaraqynúly Jansarbaev 1946 jyly qyrkúiek aiynda Kúnes audany, Keńsu auylynyń shúraily da qonysty Keńsu búlaǵynyń boiyndaǵy Kóktóbe qystaǵynda kúnniń shúlen shuaǵyna shomylyp, auqatty otbasynda tudy. Ákesi aqsarbas aityp soiyp, azan shaqyryp, Andas dep at qoiyp, eki-úsh kún shildehana kúzetip, máre-sáre bolǵan eken. Ol oqu jasyna jetkende ákesi Omaraqyn ony Qazaqstannan 1938 jyldary kelgen Egeubek atty oqymysty múǵalimniń tárbiesine berip, bolashaǵyna sáttilik tileidi. Kóregen ústazynyń jaqsy tárbiesinde bastauysh synyptardy úzdik degen baǵamen bitirip, ústazynyń jaqsy alqauyna bólenedi.
Egeubek múǵalim shákirtiniń talantyn baiqap, kóz ayasynyń keńeyuine kóptep kómektesip, oǵan sol tústa Qazaqstannan shyqqan ertegi, óleń, dastan kitaptaryn oqytyp, únemi jol kórsetumen bolady. Onyń ústine ákesi Omaraqyn Tańjaryq pen Qoidymnyń, Birjan men Saranyń aitysy siyaqty qazaqtyń bai múralaryn izdep tauyp, ákelip, oqytyp, jattatady. Osyndai mol múramen susyndaǵan jas talant endigi kezekte Keńsudyń súlu tabiǵatynan syr izdep, Sarykezeńniń saumal samalymen jelpinip, jyr saparyna qanat qaǵa bastaidy. Tolyqsyz orta mekteptegi kezinde sol mańda ótken óleń-toilardan qalmai, jarqyldap, janyp, el kózine túse bastaidy. Elder oǵan «Omaraqynnyń taqyldaq sar balasy» dep ataidy. «Áke kórgen oq jonar» degendei, ata-ana tárbiesiniń arqasynda ashyq-jarqyn, aqkóńil, meiirimdi, keńpeiil bolyp ósedi.
1961 jyly Kúnes audany, Araltóbe auylynda ótken aqyndar aitysynda
Órkendi ortanyń tárbiesinde ósip, eseigen Andas Omaraqynúly 1960-1966 jyldary tolyq ortany tamamdap, sol tústaǵy Kúnes aqyndyq mektebiniń beldi ókilderi Dáuletqan Qoralasúly, Ábilqaiyr Asqarbekúly, Ait Qapsalańúly, Tileuqabyl Ábilǵazyúly, túrgendegi Dáulethan SHylbyúly, Júmash, Narattaǵy Dáuletkeldimen etene bailanysta bolyp,olardyń aqyndyq ónerine úńilip, ózinde joǵyn tolyqtap, baryp asyrady. Olardy ústaz tútyp, aitys ónerine talpynady. Osyndai talpynystyń arqasynda kóp ótpei-aq, auyldaǵy toi-tomalaqta, audan, aimaq, oblystaǵy aqyndar aitysyna qatysyp, suyrypsalma óneri, tapqyr talantymen eldiń kózine túsedi. Onyń aitys sahnasyndaǵy qaǵilezdigi, qiuadan qiystyratyn tapqyrlyǵy, sheshen sózderi eldiń júregine jaǵyp, kóńilinen oryn alady. Ol aitys sahnasyna kóterilgende sáttilik tilep aitylǵan alǵystarmen, «Ua, bárekeldi» dep alqaǵan jyly lebizder úzilmeushi edi. Ol osy talantymen audannan tańdalyp, 1974 jyly Qúlja qalasynda ótken Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń qúrylǵanynyń 20 jyldyq mereitoiynda Ile aqyny Nauatqanmen, Tekes aqyny Ábdúshkúr Túrdybekúlymen aitysyp, osy jolǵy aitysty Ábdúshkúr Túrdybekúly bylai dep bastapty:
–Búl toiǵa án-jyr alyp keldim alǵash,
Aqynnyń patshasy bir, kóńili jalǵas.
Ataqty bir audannyń aqynysyń,
Qyrandai qiyal qúshqan aqyn Andas.
Jyrlaiyq elimizdiń jer bailyǵyn,
Bir jyly bir ǵasyrmen bolǵan barlas.
Óleńniń shumaǵyn tók, oiyńdy aǵa,
Al endi aitysalyq kel zamandas, degende,
Andas sóz kezegin alyp, bylai dep jauap qaitarady:
–Aqyn emes mendaǵy talanttymyn,
Súitsedaǵy kelmeidi qarap túrǵym.
Óleń oidan órilip shyǵa berse,
Eńbektense tuady talant búgin.
Jańa ómirden shyǵaiyq baǵyt alyp,
Tyń tuyndy taralyp jatyr anyq.
Elimizdi áserli jyrǵa qosyp,
Birazyraq jaqsy óleń aǵytalyq.
Óleń, shirkin adamdy jelpindirer,
Jańa ómirde shalqyǵan serpindi kór.
Sen de aqynsyń bir audan tańdap kelgen,
Tyń tabysyn Tekestiń jelpip jiber.
Azattyqtan núr alǵan talyqpaityn,
Jańa ómirde jastarmyz erkin kúler, – dep Ile qazaq avtonomiyaly oblysy qúrylǵandyǵynyń 20 jyldyq mereitoiynyń shymyldyǵyn ashyp, kópshiliktiń alǵysyna bólenip, aqedil jas aqyn osy retki aitystyń birinshi dárejeli diplomyn jeńip alady. Osylai túńǵysh ret oblys júrtshylyǵyna tanylyp, osydan keiingi audan, aimaq, oblys deńgeiindegi aitystarǵa únemi shaqyrylyp otyrady. Mine, osylai bastalǵan ómir joly onyń qazaqtyń halyq aqyny degen mártebeli deńgeige deiin kóterdi.

1976 jyly Nylqy audanynyń Móńkiti jailauyndaǵy aqyndar aitysynda. Tómengi qatar ońnan ekinshi adam.
«SHyn júirik órshelense, órge júzer» degendei, aitys aqyny Andas Omaraqynúly 1976 jyly Ile aimaǵynyń Nylqy audanyndaǵy Móńkiti jailauynda ótken aqyndar aitysyna qatysyp, Nylqy audanynyń aqyny Dáuletbek Qańbaqovpen aitysqa tústi.
Aitys kezegin alǵan Dáuletbek Qańbaqov bylai dep sóz bastady:
–Qabaǵym oi oilasam túiiledi,
San qyran qúz-qiyadan shúiiledi.
Aspannyń aqsha búltyn zauattasaq,
Úrshyqpen qaryndasym iiredi.
Ǵylymmen egin egip, keń dalaǵa,
Órkenietke bet alǵan úiir edi.
Zamanaǵa sai tuǵan eldi kórip,
Tabiǵat ibasymen iiledi.
Qart ózen, tarpań tauym basyn igen,
Som bilek erlerime súiinedi, – degende, júlyp alǵan Andas aqyn:
–Otyrmyn bolashaqty anyq bilip,
Tylsymdy igeremiz qanyq qylyp.
Úǵynyp zańdylyqty, keleshekti,
Jasaimyz qolymyzdan azyq-túlik.
Sol kezde halyq shalqyp, salamyz án,
Jyn-shaitan joǵalady aramyzdan.
Ústimde kiip júrgen asyldardy,
Kiemiz ońai toqyp alamyz da.
Erlikpen shalqytamyz elimizdi,
Oipańǵa ornatamyz qyrymyzdy.
Beiimdep tabiǵatqa tilimizdi,
Jasaimyz qolymyzben kúnimizdi.
Ua, elim, shynynda da kútimdi ediń,
Ǵylymnan mol ónimdi túsingem men.
Búltpen qosa qajetke jaratamyz,
Zauyttan shyqqan is pen tútinmenen, – dep aitys sahnasynda áriptesine ońai shaǵyla salar jańǵaq emes ekenin kórsetedi.
Osy retki aimaqtyq aqyndar aitysynda taǵy da birinshi dárejeli júldeni enshilep, Kúnes audanynyń mártebesin taǵy da asqaqtatady. Sol jylǵy ólkelik «SHúǵyla» jurnalynyń 10 sanynda Andas Omaraqynúly men Dáuletbek Qańbaqovtyń aitysy basylyp, aqynǵa zor shabyt beredi.


1977 jyly Bolbadaidaǵy aqyndar aitysynda. Tómengi qatar ońnan ekinshi adam.
Aqynnyń shabyty sharyqtap, oi órisi keńip, qazaq halqynyń aqyndar aitysy syndy tól ónerine múragerlik etip, keleli, dúbirli aqyndar aitysyna shaqyrtu alyp, alaman báigeniń basyn bermeidi. Sonyń biri 1977 jyly Altai aimaǵy, Qaba audanynyń Bolbadai jailauynda ótken Ile qazaq avtonomiyaly oblysynyń 2 retki aqyndar aitysynda Tarbaǵatai aqyny Berdiqanmen, Júmaǵali Qúiqabaevpen, nylqy aqyny Júmabekpen, Qúlja audanynyń aqyny Álqydyrmen aitysyp, taǵy da birinshi dárejeli syilyqty jeńip alady. Osy aqyndarmen aitysqan aitysy SHyńьjań halyq baspasy jaǵynan shyqqan «Dala dabyly» atty jyr jinaǵynyń birinshi tomyna enedi. Aqyn búdan basqa kóptegen aitysqa qatysyp, sheberligin dáleldeidi. Aitalyq, Kúlánmen aitysy, Aishamen aitysy, Mázimhanmen aitysy, Qaseiinmen aitysy, Ásembekpen aitysy, Mákeshpen aitysy, Núrsaramen aitysy, Nautqanmen aitysy, Ainashpen aitysy siyaqty bir top aitysy bar.
Búl aitystardy zaiyby Áuezhan Majaiqyzy jinaqtap, baspaǵa úsynylu aldynda túr.

Ánshi, kúishi, qisashy, shejireshiler men shákirtterin bastap aitys alańyna ketip bara jatqan sáti.
Keiingi jyldary qoǵamdyq salaǵa qarai beiimdelip, qyzmeti qarbalas bolsa da jas aqyndardy baulyp, tárbieleudi eshqashan esinen shyǵarǵan joq. Búginde ol tárbielegen jas aitys aqyndary qazaq óneriniń dańqyn aspandatyp, talai jyr dodalarynyń tórinen kórinip júr. Aitalyq, Nauatqan SHantubaiqyzy, Jaqypnúr Oqasúly, Jarqynnúr siyaqty shákirtteri el qúrmetine bólenip júrgen aitys óneriniń sańlaqtary. Olar ústazynan alǵan úlgisimen halqymyzdyń tól ónerin tórge shyǵaru úshin áli talai eseli eńbek eterine senimdimiz. Aqyn búdan ózge tarih salasyna qosqan úlesi de úshan-teńiz. Osyndai qajyr-qairatpen kelgen mártebe qashanda pás bolmasy anyq. Qaita Andas Omaraqynnyń keleshegin jarqyratyp, bolashaq úrpaqtyń aldyndaǵy bedelin asqaqtata túsedi.
Ánuárbek JÁUKEEV,
qoǵam qairatkeri, folьklorist, zertteushi











