1
اقىن، جازۋشى، زەرتتەۋشى، فولكلوريست انداس وماراقىنۇلى جانسارباەۋ 1946 جىلى قىركۈيەك ايىندا كۈنەس اۋدانى، كەڭسۋ اۋىلىنىڭ شۇرايلى دا قونىستى كەڭسۋ بۇلاعىنىڭ بويىنداعى كۆكتۆبە قىستاعىندا كۈننىڭ شۈلەن شۋاعىنا شومىلىپ، اۋقاتتى وتباسىندا تۋدى. ەكەسى اقسارباس ايتىپ سويىپ، ازان شاقىرىپ، انداس دەپ ات قويىپ، ەكى-ۈش كۈن شىلدەحانا كۈزەتىپ، مەرە-سەرە بولعان ەكەن. ول وقۋ جاسىنا جەتكەندە ەكەسى وماراقىن ونى قازاقستاننان 1938 جىلدارى كەلگەن ەگەۋبەك اتتى وقىمىستى مۇعالىمنىڭ تەربيەسىنە بەرىپ، بولاشاعىنا سەتتىلىك تىلەيدى. كۆرەگەن ۇستازىنىڭ جاقسى تەربيەسىندە باستاۋىش سىنىپتاردى ۈزدىك دەگەن باعامەن بىتىرىپ، ۇستازىنىڭ جاقسى القاۋىنا بۆلەنەدى.
ەگەۋبەك مۇعالىم شەكىرتىنىڭ تالانتىن بايقاپ، كۆز اياسىنىڭ كەڭەيۇىنە كۆپتەپ كۆمەكتەسىپ، وعان سول تۇستا قازاقستاننان شىققان ەرتەگى، ۆلەڭ، داستان كىتاپتارىن وقىتىپ، ۈنەمى جول كۆرسەتۋمەن بولادى. ونىڭ ۈستىنە ەكەسى وماراقىن تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ، بىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى سيياقتى قازاقتىڭ باي مۇرالارىن ىزدەپ تاۋىپ، ەكەلىپ، وقىتىپ، جاتتاتادى. وسىنداي مول مۇرامەن سۋسىنداعان جاس تالانت ەندىگى كەزەكتە كەڭسۋدىڭ سۇلۋ تابيعاتىنان سىر ىزدەپ، سارىكەزەڭنىڭ ساۋمال سامالىمەن جەلپىنىپ، جىر ساپارىنا قانات قاعا باستايدى. تولىقسىز ورتا مەكتەپتەگى كەزىندە سول ماڭدا ۆتكەن ۆلەڭ-تويلاردان قالماي، جارقىلداپ، جانىپ، ەل كۆزىنە تۈسە باستايدى. ەلدەر وعان «وماراقىننىڭ تاقىلداق سار بالاسى» دەپ اتايدى. «ەكە كۆرگەن وق جونار» دەگەندەي، اتا-انا تەربيەسىنىڭ ارقاسىندا اشىق-جارقىن، اقكۆڭىل، مەيىرىمدى، كەڭپەيىل بولىپ
ۆسەدى.
1961 جىلى كۈنەس اۋدانى, ارالتۆبە اۋىلىندا ۆتكەن اقىندار ايتىسىندا
وركەندى ورتانىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ، ەسەيگەن انداس وماراقىنۇلى 1960-1966 جىلدارى تولىق ورتانى تامامداپ، سول تۇستاعى كۇنەس اقىندىق مەكتەبىنىڭ بەلدى وكىلدەرى داۋلەتقان قورالاسۇلى، ابىلقايىر اسقاربەكۇلى، ايت قاپسالاڭۇلى، تىلەۋقابىل ابىلعازىۇلى، تۇرگەندەگى داۋلەتحان شىلبىۇلى، جۇماش، ناراتتاعى داۋلەتكەلدىمەن ەتەنە بايلانىستا بولىپ،ولاردىڭ اقىندىق ونەرىنە ءۇڭىلىپ، وزىندە جوعىن تولىقتاپ، بارىپ اسىرادى. ولاردى ۇستاز تۇتىپ، ايتىس ونەرىنە تالپىنادى. وسىنداي تالپىنىستىڭ ارقاسىندا كوپ وتپەي-اق، اۋىلداعى توي-تومالاقتا، اۋدان، ايماق، وبلىستاعى اقىندار ايتىسىنا قاتىسىپ، سۋىرىپسالما ونەرى، تاپقىر تالانتىمەن ەلدىڭ كوزىنە تۇسەدى. ونىڭ ايتىس ساحناسىنداعى قاعىلەزدىگى، قيۋادان قيىستىراتىن تاپقىرلىعى، شەشەن سوزدەرى ەلدىڭ جۇرەگىنە جاعىپ، كوڭىلىنەن ورىن الادى. ول ايتىس ساحناسىنا كوتەرىلگەندە ساتتىلىك تىلەپ ايتىلعان العىستارمەن، «ۋا، بارەكەلدى» دەپ القاعان جىلى لەبىزدەر ۇزىلمەۋشى ەدى. ول وسى تالانتىمەن اۋداننان تاڭدالىپ، 1974 جىلى قۇلجا قالاسىندا وتكەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىندا ىلە اقىنى ناۋاتقانمەن، تەكەس اقىنى ابدۇشكۇر تۇردىبەكۇلىمەن ايتىسىپ، وسى جولعى ايتىستى ابدۇشكۇر تۇردىبەكۇلى بىلاي دەپ باستاپتى:
–بۇل تويعا ءان-جىر الىپ كەلدىم العاش،
اقىننىڭ پاتشاسى ءبىر، كوڭىلى جالعاس.
اتاقتى ءبىر اۋداننىڭ اقىنىسىڭ،
قىرانداي قيال قۇشقان اقىن انداس.
جىرلايىق ەلىمىزدىڭ جەر بايلىعىن،
ءبىر جىلى ءبىر عاسىرمەن بولعان بارلاس.
ولەڭنىڭ شۋماعىن توك، ويىڭدى اعا،
ال ەندى ايتىسالىق كەل زامانداس، دەگەندە،
انداس ءسوز كەزەگىن الىپ، بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارادى:
–اقىن ەمەس مەنداعى تالانتتىمىن،
سۇيتسەداعى كەلمەيدى قاراپ تۇرعىم.
ولەڭ ويدان ءورىلىپ شىعا بەرسە،
ەڭبەكتەنسە تۋادى تالانت بۇگىن.
جاڭا ومىردەن شىعايىق باعىت الىپ،
تىڭ تۋىندى تارالىپ جاتىر انىق.
ەلىمىزدى اسەرلى جىرعا قوسىپ،
بىرازىراق جاقسى ولەڭ اعىتالىق.
ولەڭ، شىركىن ادامدى جەلپىندىرەر،
جاڭا ومىردە شالقىعان سەرپىندى كور.
سەن دە اقىنسىڭ ءبىر اۋدان تاڭداپ كەلگەن،
تىڭ تابىسىن تەكەستىڭ جەلپىپ جىبەر.
ازاتتىقتان نۇر العان تالىقپايتىن،
جاڭا ومىردە جاستارمىز ەركىن كۇلەر، – دەپ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ شىمىلدىعىن اشىپ، كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەنىپ، اقەدىل جاس اقىن وسى رەتكى ايتىستىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلومىن جەڭىپ الادى. وسىلاي تۇڭعىش رەت وبلىس جۇرتشىلىعىنا تانىلىپ، وسىدان كەيىنگى اۋدان، ايماق، وبلىس دەڭگەيىندەگى ايتىستارعا ۇنەمى شاقىرىلىپ وتىرادى. مىنە، وسىلاي باستالعان ءومىر جولى ونىڭ قازاقتىڭ حالىق اقىنى دەگەن مارتەبەلى دەڭگەيگە دەيىن كوتەردى.
دەڭگەيگە دەيىن كۆتەردى.
1976 جىلى نىلقى اۋدانىنىڭ مۆڭكىتى جايلاۋىنداعى اقىندار ايتىسىندا. تۆمەنگى قاتار وڭنان ەكىنشى ادام.
«شىن جۇيرىك ورشەلەنسە، ورگە جۇزەر» دەگەندەي، ايتىس اقىنى انداس وماراقىنۇلى 1976 جىلى ىلە ايماعىنىڭ نىلقى اۋدانىنداعى موڭكىتى جايلاۋىندا وتكەن اقىندار ايتىسىنا قاتىسىپ، نىلقى اۋدانىنىڭ اقىنى داۋلەتبەك قاڭباقوۆپەن ايتىسقا ءتۇستى.
ايتىس كەزەگىن العان داۋلەتبەك قاڭباقوۆ بىلاي دەپ ءسوز باستادى:
–قاباعىم وي ويلاسام تۇيىلەدى،
سان قىران قۇز-قيادان شۇيىلەدى.
اسپاننىڭ اقشا بۇلتىن زاۋاتتاساق،
ۇرشىقپەن قارىنداسىم يىرەدى.
عىلىممەن ەگىن ەگىپ، كەڭ دالاعا،
وركەنيەتكە بەت العان ءۇيىر ەدى.
زاماناعا ساي تۋعان ەلدى كورىپ،
تابيعات يباسىمەن يىلەدى.
قارت وزەن، تارپاڭ تاۋىم باسىن يگەن،
سوم بىلەك ەرلەرىمە سۇيىنەدى، – دەگەندە، جۇلىپ العان انداس اقىن:
–وتىرمىن بولاشاقتى انىق ءبىلىپ،
تىلسىمدى يگەرەمىز قانىق قىلىپ.
ۇعىنىپ زاڭدىلىقتى، كەلەشەكتى،
جاسايمىز قولىمىزدان ازىق-تۇلىك.
سول كەزدە حالىق شالقىپ، سالامىز ءان،
جىن-شايتان جوعالادى ارامىزدان.
ۇستىمدە كيىپ جۇرگەن اسىلداردى،
كيەمىز وڭاي توقىپ الامىز دا.
ەرلىكپەن شالقىتامىز ەلىمىزدى،
ويپاڭعا ورناتامىز قىرىمىزدى.
بەيىمدەپ تابيعاتقا ءتىلىمىزدى،
جاسايمىز قولىمىزبەن كۇنىمىزدى.
ۋا، ەلىم، شىنىندا دا كۇتىمدى ەدىڭ،
عىلىمنان مول ءونىمدى تۇسىنگەم مەن.
بۇلتپەن قوسا قاجەتكە جاراتامىز،
زاۋىتتان شىققان ءىس پەن تۇتىنمەنەن، – دەپ ايتىس ساحناسىندا ارىپتەسىنە وڭاي شاعىلا سالار جاڭعاق ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
وسى رەتكى ايماقتىق اقىندار ايتىسىندا تاعى دا ءبىرىنشى دارەجەلى جۇلدەنى ەنشىلەپ، كۇنەس اۋدانىنىڭ مارتەبەسىن تاعى دا اسقاقتاتادى. سول جىلعى ولكەلىك «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ 10 سانىندا انداس وماراقىنۇلى مەن داۋلەتبەك قاڭباقوۆتىڭ ايتىسى باسىلىپ، اقىنعا زور شابىت بەرەدى.


1977 جىلى بولبادايداعى اقىندار ايتىسىندا. تۆمەنگى قاتار وڭنان ەكىنشى ادام.
اقىننىڭ شابىتى شارىقتاپ، وي ءورىسى كەڭىپ، قازاق حالقىنىڭ اقىندار ايتىسى سىندى ءتول ونەرىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، كەلەلى، ءدۇبىرلى اقىندار ايتىسىنا شاقىرتۋ الىپ، الامان بايگەنىڭ باسىن بەرمەيدى. سونىڭ ءبىرى 1977 جىلى التاي ايماعى، قابا اۋدانىنىڭ بولباداي جايلاۋىندا وتكەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ 2 رەتكى اقىندار ايتىسىندا تارباعاتاي اقىنى بەردىقانمەن، جۇماعالي قۇيقاباەۆپەن، نىلقى اقىنى جۇمابەكپەن، قۇلجا اۋدانىنىڭ اقىنى القىدىرمەن ايتىسىپ، تاعى دا ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىقتى جەڭىپ الادى. وسى اقىندارمەن ايتىسقان ايتىسى شىڭجاڭ حالىق باسپاسى جاعىنان شىققان «دالا دابىلى» اتتى جىر جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومىنا ەنەدى. اقىن بۇدان باسقا كوپتەگەن ايتىسقا قاتىسىپ، شەبەرلىگىن دالەلدەيدى. ايتالىق، كۇلانمەن ايتىسى، ايشامەن ايتىسى، مازىمحانمەن ايتىسى، قاسەيىنمەن ايتىسى، اسەمبەكپەن ايتىسى، ماكەشپەن ايتىسى، نۇرسارامەن ايتىسى، ناۋتقانمەن ايتىسى، ايناشپەن ايتىسى سياقتى ءبىر توپ ايتىسى بار.
بۇل ايتىستاردى زايىبى اۋەزحان ماجايقىزى جيناقتاپ، باسپاعا ۇسىنىلۋ الدىندا تۇر.
بۇل ايتىستاردى زايىبى ەۋەزحان ماجايقىزى جيناقتاپ, باسپاعا ۇسىنىلۋ الدىندا تۇر.

ەنشى, كۈيشى, قيساشى, شەجىرەشىلەر مەن شەكىرتتەرىن باستاپ ايتىس الاڭىنا كەتىپ بارا جاتقان سەتى.
اقىننىڭ شابىتى شارىقتاپ، وي ءورىسى كەڭىپ، قازاق حالقىنىڭ اقىندار ايتىسى سىندى ءتول ونەرىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، كەلەلى، ءدۇبىرلى اقىندار ايتىسىنا شاقىرتۋ الىپ، الامان بايگەنىڭ باسىن بەرمەيدى. سونىڭ ءبىرى 1977 جىلى التاي ايماعى، قابا اۋدانىنىڭ بولباداي جايلاۋىندا وتكەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ 2 رەتكى اقىندار ايتىسىندا تارباعاتاي اقىنى بەردىقانمەن، جۇماعالي قۇيقاباەۆپەن، نىلقى اقىنى جۇمابەكپەن، قۇلجا اۋدانىنىڭ اقىنى القىدىرمەن ايتىسىپ، تاعى دا ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىقتى جەڭىپ الادى. وسى اقىندارمەن ايتىسقان ايتىسى شىڭجاڭ حالىق باسپاسى جاعىنان شىققان «دالا دابىلى» اتتى جىر جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومىنا ەنەدى. اقىن بۇدان باسقا كوپتەگەن ايتىسقا قاتىسىپ، شەبەرلىگىن دالەلدەيدى. ايتالىق، كۇلانمەن ايتىسى، ايشامەن ايتىسى، مازىمحانمەن ايتىسى، قاسەيىنمەن ايتىسى، اسەمبەكپەن ايتىسى، ماكەشپەن ايتىسى، نۇرسارامەن ايتىسى، ناۋتقانمەن ايتىسى، ايناشپەن ايتىسى سياقتى ءبىر توپ ايتىسى بار.
بۇل ايتىستاردى زايىبى اۋەزحان ماجايقىزى جيناقتاپ، باسپاعا ۇسىنىلۋ الدىندا تۇر.
ەنۋەربەك جەۋكەەۋ,
قوعام قايراتكەرى, فولьكلوريست, زەرتتەۋشى











