Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Iliyastiń shynaiy túr-túlǵasy qandai bolǵan?

admin
2026/08/30
Qajet derek
0

«Iliyas ómirinde kózáinek taqpaǵan» degen saraptama material «Abai.kz» aqparattyq portalynda jariyalanǵannan keiin kóp arasynda biraz pikir tudyrǵany málim. Biri jaqtady, biri dattady. Osylai oi túyuge eń aldymen aqynnyń úly Sayat Jansúgirovtiń: «Qúlager» poemasy birneshe kún qatarynan basylǵan «Sotsialistik Qazaqstan» gazetin aluǵa kezekke túrǵan kiside esep joq boldy», – deidi kórgender. Ákem sonda boiyndaǵy kúsh-jigeri tau suyndai bulyqsyǵan, senimi men dúniege degen mahabbatynda shek joq 42-degi ot júrekti aqyn edi» – degen sózi de qamshy boldy. Rasynda, júzinen núr tógilip, kózinen ot oinap túrǵan 43 jasynda ómirden ótken Iliyasqa kózáinek taqqyzyp qoyu úyat sezildi. Sonymen qatar, ózimen qatarlas (basqasyn aitpaǵanda) Sáken Seifullin, Beiimbet Mailin, Sábit Múqanov, Múhtar Áuezovtyń kózáinek taqqan suretin kórmeimiz. Sonda: «Iliyastyń kózi nashar kóre me? Joq, sánqoi ma?». Múlde olai emes.

Osy tústa taǵy bir qyzyq jaǵdaidy qystyra keteiin:

«Bir suretshi tanysy Pushkindi izdep kelip, onyń portretin saluǵa rúqsat etuin ótinedi. Pushkin maqúldyq beredi. Sonymen ertesi kezdesetin jerin kelisip alǵan tanysy keterinde:

­– Men sizdiń búira qara shashtaryńyzdy naǵyz shabyttyń beinesindei etip beineleimin, ­–  dep attanady.

Ertesi kelisken jerine kelgen Pushkinniń shashyn tyqyrlap aldyryp tastaǵanyn kórgen tanysy jatyp kep ashulanady.

Sonda Pushkin.

­­­–  Meniń shashymda túrǵan túkte joq. Ony áspettep kórsetu kerisinshe meni júrttan alystatyp jiberedi. SHabytym jan dúniemde, ­– degen eken».

Sol siyaqty Iliyas ómirinde qandai biikte júrse de, ala bóten sánqoilyqqa salynbaǵan, topqa, jikke, últqa, ruǵa bólinbegen. Qazaq, qyrǵyz, orys, tatar, bashqúrt, noǵai, úiǵyrdyń búgingi kúni maqtan etip júrgen talai talantty túlǵasy Iliyaspen jora-joldas bolyp, aldynan ótip, tárbiesin kórip, tálimin alǵan. Búl jaily kózin kórgen aǵa buyndardyń jazyp ketken neshe túrli deregi bar. Ony aldaǵy uaqytta asyqpai aityp beremiz. Olardyń estelikterinde Iliyastyń tym qarapaiym bolǵany jazylady. Kerisinshe, biz júrttan daralap kórsetkimiz keledi.

Biraq qozǵalys bar. Qazir kórneki qúraldarǵa Iliyastyń jan-dúniesin jaiyp salatyn, azamattyǵyn aishyqtaityn naǵyz beinesi beinelengen, kózinen núr tamyp, jastyq jalyny esip túrǵan sureti salyna bastady. Sózimiz dáleldi bolu úshin onyń bir, ekeuin kórsete keteiik.

Búl da jetistik.

Dei túrǵanmen, «Qaidaǵy páleni qaidan shyǵardyń?» dep renish bildirgender bolǵanymen, kuana qoldap, elimizdiń túpkir-túpkirinen habarlasyp jatqandar da kóbeiip keledi. Olardyń deni suretshiler qauymy. Báriniń qoyatyny bir súraq: «Iliyastyń portretin salmaqshy edik. Myna maqala oilandyryp tastady. Ol kisiniń shynai beinesi qalai bolǵanyn sipattap beresiz be?» degenge sayady. Basqasy emes, Iliyasqa degen júrt yqylasynyń oyanǵany quantty.

Árine, túlǵalardyń portretin qolmen saludyń ózindik tártibi, ǵylymilyǵy, zańdylyǵy, jauapkershiligi, qiyndyǵy bar. Múny jete túsine qoimaityndardyń «Iliyastyń qolda bar fotosuretterine qarap, portretin sala beruge bolmai ma?, ­– dep jeńil oilap qaluy múmkin. Birinshiden, qazirgi internette tarap júrgen suretter túp núsqa emes, kóshirme suretter. Jaryq, aparat, kóshirme qúraldardyń sebebimen túp núsqanyń ózinde túrli auytqular bolatyny belgili. Portret salatyndardyń sheberligine sai talǵamynyń bolatynyn sol mamandyq ielerinen artyq eshkim bilmeidi.  Sondyqtan olar fotosuretten góri túlǵany kórgen adamdardyń sipattamasyna kóp júginendi. Ekinshiden, fotodaǵy árbir suret tek bir sáttik beineni ǵana kórsetip bere alady. Túlǵanyń balashaǵynan bolashaǵyna deiingi beinesin salyp shyǵu úshin suretshi aldymen onyń barlyq bitim-bolmysyn, jan-dúniesin, minez-qúlqyn tolyq meńgerip, oiynda pisirip aluy kerek. Al eshqandai fotosureti joq adamnyń portretin salyp shyǵu  az eńbek ketpeitini de anyq. Ol úshin naqty sipattama kerek. Bir tarihi túlǵanyń portretin  salu úshin sol turaly jazylǵan birneshe kitapty oqyp shyqqan jigitterdi kórgenmin. Suretshi bolmasam da, student kezimde qazirgi internette tarap júrgen talai tarihi túlǵany salǵan suretshi jigittermen aralasyp-qúralasyp, keibir eńbeginiń kuási boldym. Sonyń bireuin tómendegi siltemeni ashyp kórseńiz túsinesiz. (https://web.facebook.com/photo.php?fbid=1110868919080145&set=a.134184446748602&type=3&theater).

Aita keterligi, qazirgi fotoaparat, telefonmen syrtyldatyp túsirilgen suretter kórinis qana, eshqashan portret eseptelmeidi. Ókinishke orai, tehnologiyanyń damuy suret ónerine degen súiispenshilikti álsiretip jiberdi. Nátijesinde, talǵampazdyqtan aiyrylyp qaldyq. Búrynǵy suretshiler salyp, múraǵa qaldyrǵan myńdaǵan, milliondaǵan dollarǵa baǵalanatyn portretterdiń  búgingi tańda ómirge kelmei jatqany osyndai sebepterge bailanysty dep oilaimyn. Biraq, túbi adamdar jeńil áuesqoilyqtan jalyǵyp, sol talǵampazdyqqa qaita oralatyn bolady.

Rasynda, qazir Iliyasty kórgen-bilgen adam joq. Túri-túsin, kelbetin sipattap beretinder de tabyla bermeidi. Bar degen kúnniń ózinde Iliyastyń portretin saluǵa yntalanǵan jastardyń olarmen kezdesui de qiyn. Sol úshinde Iliyastyń naǵyz portretin salmaq bolyp, izdenisin bastaǵan azamattarǵa qazirshe alǵystan basqa aitarymyz joq. Osy isti bastaǵannan keiin olardyń súraǵyna jauap bermek niette taǵy da kóz maiyn tausyp, tom-tom kitaptardy jalyqpai aqtaruǵa túra keldi. Aqyry biraz dúnie tabyldy. Manaǵy yntaly jastarǵa kómek bolsa igi edi degen oimen solardy óz qalpynda kóshirip jazuǵa túra keldi.

Akademik Múhamedjan Qarataev: «Syrt kózge Iliyastyń túiyq, túnjyraq adam kórinui ánsheiin bilmestik. Ol barlyq asylyn, ádemisin ishke jinaityn, tereńge saqtaityn ardager ekenine osy joly kózim jetti. SHynynda aqynnyń syrttai «túiyqtyǵy» onyń ishki bai ruhani dúniesiniń qaqapaǵy siyaqty ǵana beriktik pen bekemdik eken. Bir sengen, bir sheshilgen adamnyń aldynda Ilekeń ǵajap syrshyl, áńgimeshil, sóz tapqysh, ázildegish adam ekekn».

Akademik Qajym Júmaliev: «SHaiǵa otyrǵanda ilekeń Fatima ekeuimizdi kúldirumen boldy. Jaishylyqta kóp sheshilip sóilei bermeitin, túiyqtau kórinetin Ilekeń sondai kúldirgi, qaljyńqoi, tipti, mysqylshyl da kisi bolyp shyqty. SHai dastarǵan jinalyp, as kelgenshe, Ilekeń óner men ádebiet jaily máseleler qozǵady. Ásirese, esimde qalǵany halqymyzdyń muzykalyq óneri jaily boldy».

Filologiya ǵylymdarynyń doktory, professor Beisembai Kenjebaev: «Iliyastyń dene músinine bet álpeti sai edi: ol biik, keń mańdaily, qoyu qara qasty, jar qabaqty, shúńirek qara kózdi, úlken qyr múryndy, jazyq betti, súiir iekti qara tory edi. Osy siyqtarymen, shoqsha qara múrtymen ol – qavkazdyqtarǵa biraz úqsaityn.

Júrgen kezde Iliyas birdeńege qúlaq salyp kele jatqan tárizdi basyn oń jaǵyna qisaityp, jaibaraqat sál salqam júretin. Júrisi dene músini men dene bitimine jarasyp túratyn. Iliyas az sóileitin, biraq qu tildi bolatyn. Sózdi tauyp, aqyldy, dáleldi, júieli, jatyq, ótkir, kóp rette kúlkili etip, kelisti etip aitatyn. Ol qandai qyzyq, kúldirgi áńgime aityp, júrt qarqyldap kúlip jatsa da, ózi kúlmeitin. Tek ústińgi erniniń bir búryshyn erekshe bir búlik etkizip qoiyp otyra beretin.

Iliyas tegi auyr minezdi, sabyr iesi adam edi. Júris-túrysy baisaldy, salmaqty, ústamdy sóileitin.

Iliyastyń dene qúrylysy men bet-álpetine sai kelmeitin bir jeri – úni, dauysy bolatyn. Ózi úzyn boily, alyp deneli, jazyq betti, úlken qyr múryndy bola túryp, onyń úni keide shińkildeńkirep shyǵatyn. Biraq, Iliyas ánshi edi. Ol án salǵanda dauysyna erekshe bir qasiet bolatyn: ol ári syldyrly, ári sozylmaly, óte taza, sonysymen qúlaqqa jaǵymdy bolyp shyǵatyn. Jazǵy qońyr jeldei esetin, qońyraulap, taudan asqan tas búlaqtyń suyndai syldyrlaityn.

Iliyas jora-joldastar bas qosyp otyrǵan jerde, qonaqta án saludy jaqsy kóretin, júrt ótinse, irkilmei án sala beretin, qazaqtyń kóptegen inju-marjan ánderin ádemi aitatyn. Ásirese, Ásettiń ánin, «Súrshaqyz», «Qarakóz», «Qúlager», «Jaidarman», Eki jiren» sekildi ánderdi ári kóp, ári kelisti shyrqaityn. Júrttyń qúlaq qúryshyn meilinshe qandyratyn.

Áli esimde Ásettiń ánin keide ózi jazǵan «Ánshi» degen óleńiniń sózimen aitar edi. Onyń kei shúmaǵy bylai keledi:

Án salsań ózindei sal, ańyratyp,

Jailantyp, qońyrlantyp, jamyrlatyp.

Aqqudai aspandaǵy ándi órletip,

Qondyryp, qońyr qazdai mamyrlatyp.

Júgirtip, júrdektetip, jorǵalatyp,

Qausyryp, qaǵyp-túiip, tógip ándi,

Qaiyryp, qaltyldatyp, qyltyratyp…»

Filologiya ǵylymdarynyń doktory, professor Áuelbek Qońyratbaev:

«… Sol jyly men Táshkenttegi qazaq gazetinde Iliyaspen birge qyzmet istedim. Onda Iliyas 20-25 shamasyndaǵy, múrty jańa tebindei bastaǵan jas jigit edi. Qazaqy qyr qiimdi bolatyn. Basynda úsh qúlaq túmaq, syrtyn aqpen tystaǵan sholaq ton, ayaǵynda júlyqtaǵan sándi kiiz etik, qolynda qysqa moiyn aq dombrasy bolushy edi. Sol dombyramen án salatyn. Sol kúnderden bastap, Iliyas meniń óz aǵamdai bolyp ketti. Qazaq balasynda múndai kishipeiil, aqyldy, aqkóńil, adamdy men sirek kórdim…»

Aqyn Sadu Mashaqov: «1930 jyly kóktemi. Ol kezde men Semeide shyǵatyn «Qyzyl dala» gazetiniń qyzmetkeri edim. Redaktsiyada jurnalister Múqsyn Qordabaev, Músatai Aqynjanov, Ahmetjan Túrǵanbaev, taǵy basqa 5-6 adam bar bolatyn. Bir kúni tús kezinde keńsege at jaqty, ótkir kóz, qyr múryn, orta boily adam keldi… Búl kelgen adam aqyn Iliyas Jansúgirov, qazirde «Eńbekshiqazaq» gazeti ádebiet bóliminiń meńgerushisi eken…»

Qysqasy, Iliyasty kózi kórgen túlǵalardyń estelikterindegi onyń túr-túlǵasy turaly paiym osylai óriledi. Osy tústa qalamgerdiń kórkem ádebiettegi keiipkerleriniń túr-túlǵasy turaly surettemelerdi aqtaryp kórmek edim, uaqyt tym tapshy boldy. Óitkeni, avtor kóp jaǵdaida keiipkerdiń portretine óziniń beinesin sińirip jiberedi. Búl álem jáne qazaq ádebietinde bolǵan, bola beretinde jaǵdai. Dese de, osy tapqandarymyz joǵarydaǵy talapshyl jastarǵa sálde bolsa kómek bolsa núr ústine núr bolar edi. «El ishi altyn kenish» degendei, Iliyastyń, tipti onyń ainalasyndaǵy adamdardyń túr-túlǵasynyń basqa da qyryn sipattap beretin adamdar oi qosyp, ortaq iske qoldau tanytyp jiberse tipti jaqsy.

Qazirshe, Iliyastyń eń ólshemdi sureti osy bolar dep túidik.

Bylai qaraǵanda, búl tym qarapaiym nárse. Biraq, Iliyas aitqandai: «Óz eli óz erlerin eskermese, el tegi qaidan alsyn kemeńgerdi» degendei, eli eskerip jatqan Iliyas Jansúgirúly turaly áli talai qújatty filьm, kino, serial, tipti, odan da zory túsiriletin shyǵar. Sol kezde rejisseler akter tańdau, án tańdau, kiinu úlgisin aiqyndauda joǵarydaǵy aitylǵandardy eskeredi degen úmittemin.

Aitu bizden, atqaru sizden, aǵaiyn!

Qajet Andas

Abai.kz

Post Views: 9
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz