Ańdatpa: Maqalada Jarkent óńirindegi petroglifter, kóne jazular, saq obalary jáne ejelgi qala oryndary qarastyrylady. Ilebalyq, Aqkent, Túrgenkent qalashyqtarynan tabylǵan arheologiyalyq jádigerler arqyly óńirdiń tarihi-mádeni jáne sauda bailanystary sipattalady. Sondai-aq tarihi eskertkishterdi zertteu, qorǵau jáne keleshek úrpaqqa jetkizudiń mańyzy kórsetiledi.
Kilt sózder: Jetisu Alatauy, Saq qorǵandary, Muzei, Kanalizatsiya, Áshekeiler. Dirhemder. Jarkent, petroglifter, qúpiya jazu, Ilebalyq, arheologiya, tarihi múra.

Kirispe
Baiyrǵy dáuirler qoinauyndaǵy Saq zamanynan beri babalarymyz qonys etken Jarkent jeriniń ón boiy túnyp túrǵan tarih. Máselen, Jetisu Alatauynyń eteginen ońtústikke qarai Ile ózeni jaǵalauyna deiin ár aumaqta kólbei ornalasqan obalar men qorǵandar sonyń dáleli. Úiindi topyraqqa kómilip bar syryn adamzattan jasyrǵan, únsiz jatqan kóne eldi mekenderdiń orny men qorǵan-qorshaudyń qabyrǵa qirandylary eriksiz nazaryńdy ózine audartady.
Endi búndai tarihi oryndardy osy ólkeniń ejelgi túrǵyndary tynys – tirshilikke qolaily dep tapqan – Buraqojyr (Bóriqúzar), Úsek, Tyshqan, SHejin, Qorǵas ózenderi mańaiynan kóptep kezdestiruge bolady. Demek, ózen suynyń eginshilikke qolaily boluy, uyljyǵan jemis jidekke toly tabiǵaty, janǵa jaily aua-raiynyń jáne tau saǵasyndaǵy shúigin shópti qúnarly jaiylymnyń boluy mal sharuashylyǵynyń da jaqsy damyǵandyǵyn baiqatady.

Jartas suretteri jáne qúpiya jazular syry
Endi óńirimizdegi kóne jartas jazulary men suretteri turaly aitar bolsaq, Jarkent jerindegi ejelgi petorglifter atalǵan ózenderdiń ainalasy men tau saǵasynda kóptep kezdesedi. Demek, ańshylyq pen mal sharuashylyǵynyń otyryqshylyq mádenietten erterek paida bolǵandyǵyn osyndai tarihi jádigerler arqyly paiymdai alamyz. Máselen, Búrhandaǵy tańbaly tastyń betki qabatyn kertip salǵan belgisiz suretshi «alańsyz kele jatqan arqar men onyń kishkentai eki qozysynyń beinesin» ainytpai bederlepti. Jáne de shamamen qola dáuirge tán denesi januar basynda kún beinelengen tastaǵy suretter kimdi bolsa da tań qaldyrary sózsiz. Sonymen qatar – arqarlar, táutekeler, búǵy, januarlardyń tólderin, túiege mingen bala jáne atty adamdar beinelerin kóptep kezdestiruge bolady.
Odan árige Atameken auylynyń soltústiginde tau etegindegi «Kúpki» mańaiyndaǵy qúpiya jazuǵa toqtalar bolsaq, ondaǵy tastyń biiktigi – 1m, eni – 60-70 sm, al, qalyńdyǵy 25 sm bolady. Bir búryshynda tik múiizdi «Máńgilik ómir aǵashy» nemese «álem aǵashy» beinelengen búǵy sureti bar. Demek, búl suret arqyly qaitys bolǵan adamnyń ertedegi nanym-senim boiynsha «máńgilik ómirge» attanǵandyǵyn bildiru isharasy bolar dep topshyladyq. Al, uaqyt kezeńine shamamen Saq dáuiri men ótpeli qola dáuirine sáikes keledi. Sebebi, búndai tanym-túsinikter qola dáuiri adamdary ómiriniń basty máni bolǵan edi-degen derekter tarihi zertteulerde bar.
Al, tómengi jaǵynda beimálim qúpiya jazu jazylǵan. Ázirge búl jazudyń men úshin ereksheligi onyń kóne túrki jazuynan da búrynǵy jazuǵa jatatyndyǵy. Sebebi, búndai jazu tańbasyn bizdiń ólkemizden ázirge esh jerden kezdestirmedim. Sol úshin de búl jazu tańbany zertteushilerdiń sońǵy leginiń joramaly boiynsha kóne kharoshthi jazuynan taralǵan bolar degen boljamǵa toqtadym. Búndaǵy negizgi dálelimiz – b.z.b. VIII ǵasyrlarda bizdiń tikelei babalarymyz atalatyn kóshpendiler dalasyna ejelgi Úndistannan – Brahmi jáne Kharoshthi jazularynyń kelip qarqyndy túrde taralǵandyǵy turaly tarihi málimetterdiń saqtalǵandyǵy.
Demek, osy joramaldar boiynsha búl jazuymyz kóne Túrki jazuynan (b.z. VI-Hǵ.ǵ.) da arǵy dáuirlerge jatatyn siyaqty. Sebebi, jazudyń syrtqy ornalasu túri bir qaraǵanda úndi jazularyna úqsasa al, áripterdiń tańbalanu reti kóne túrki runikasyna da keletin siyaqty. YAǵni, búl qúpiya jazu «kóne Túrki runikasynan» búryn qoldanylyp, onyń qalyptasyp, ornyǵuyna yqpal etken ejelgi jazulardyń biri bolar degen-ózindik joramalǵa toqtauymyzǵa tura kelip túr.
Endi ózimizdiń Úsek ózeniniń shyǵys jaǵalauyndaǵy betkeide Taldyǵa jeter-jetpes aralyqta taza kóne Túrki álipbiimen jazylǵan taǵy bir jazu bar. Endi ony oqyp kórelik, ońnan solǵa qarai «qazaq» sózi shyǵyp túr. Ekinshiden dál osy mańaidaǵy petroglifter arasynda da «basynda máńgilik ómir aǵashy» beinelengen búǵynyń sureti de bar.
Búl sáikestik pe, álde ár dáuirde ómir súrgen, biraq myna jaryq dúniedegi nanym-senimi men qorshaǵan orta turaly tanymy, dástúri bir úrpaqtar sabaqtastyǵynyń qaltyrǵan qoltańbalary ma..? «Basynda máńgilik ómir aǵashy bar búǵy» qola dáuirge tiesili bolsa ortada Saq, Ǵún, Úisin zamandary bar. Endi búl úrdis odan bergi túrki runikasyna jalǵasady. Búndai kóne Túrki jazuynyń bizdiń Jarkent jerinen tabyluy men úshin úlken jańalyq jáne de barynsha tereńdete zertteudi qajet etetin baǵa jetpes qúndy tarihi jádiger dep esepteimin. Jalpy úlken dárejedegi ǵylymi orta búl jańalyqtan múlde habarsyz desek qatelespeimiz.
Jáne dál osy baǵytta júrip otyryp, Taldydaǵy aspaly kópirden sál tómenirektegi shyǵys betkeidiń eteginde arab árpimen jazylǵan taǵy bir jazba bar. Onyń audarmasy men suretin ókinishke orai joǵaltyp aldym. Esimde qalǵany «Úisin» sózine qatysty jazular edi…
Kelesi kezektegi aitarymyz, «Yrǵaily saidaǵy qúpiya jazular». Qoibyn ańǵary bitip, Qońyróleńge búrylatyn ainalmadan tike soltústikke tauǵa qarai júrer bolsańyz, tau eteginde qatarlana ornalasqan – Kúldiqora, Yrǵaily sai taǵy basqa jerler bar. Mine, sol Yrǵaily saidan bar-joǵy 300-400 m órleseńiz úidei-úidei úsh jaqpar tas tolǵan ejelgi jazular men suretter.
Alǵash «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanyp, Mezgil. Kz, Abai. Kz, jaraina.kz – internet saittary arqyly da taratyldy. Jáne de búl maqalany vatsap chattaryna jiberip aituly ǵalym aǵalarymyzdyń ortasyna da salyp kórdim. Ókinishke orai eshkimenen túshymdy jauap ala almadym. Tek qana bir ǵalym t.ǵ.d. Saken Nurbekov aǵamyz ǵana «Búl jazular kóne Túrki jazuynyń kharoshthi tarmaǵyna sáikes kelui múmkin…» dep, óz oiy men pikirin bildirgen edi. Jáne de búl bizdiń ólkege sonau erte orta ǵasyrdaǵy Túrki zamanynda budda dinin taratqan Tibet lamalarynyń da jazuy boluy múmkin…
Iá, mine osylai qúpiyasyn ishine búkken júmbaq álem – qúpiya jazular men tańbalar keleshekte bári de túpkilikti zerttelip ata-babalarymyzdyń ótken dáuirlerdegi ainalysqan sharuashylyǵy, ómir súru qaǵidattary men dini nanym-senimderi turaly kóptegen málimetterge ie bolarymyz anyq.
Jarkent óńirindegi ejelgi qala, kentter
Endigi kezektegi zertteuimiz boiynsha Jarkent óńirindegi qala, kentterdiń qalyptasyp damuyna az-kem toqtalyp ótsek. Jalpy bizdiń ólkeniń qalalyq mádenietiniń gúldenip damuy Úisin dáuirimen túspa-tús keledi. Nege deseńiz joǵaryda jazylǵandai úisinder birjaqty kóshpeli bolmaǵan. Olar hal-qadirinshe qolónermen ainalysyp, kentter, qalalar túrǵyzǵan jartylai otyryqshy bolyp ǵúmyr keshken. Taǵy bir erekshelik – kóne Aqkent, Jarkent, Túrgenkent taǵy basqa da qalalardyń áigili shyǵys pen batysty jalǵastyrǵan Úly Jibek joly boiynda ornalasuy. Al, jalpy qalalardyń, kentterdiń halyqaralyq sauda yqpalymen damuy artyp, gúldenu shegine jetken shaǵy b.z. VIII-HIII ǵasyrlary.
Taǵy bir tarihi eskertkishke júginer bolsaq – ol ejelgi Ilebalyq qalasy turaly zertteuler. 2016 jyldan beri elimizdiń bas arheology Karl Baipaqov aǵamyzdyń jetekshiligimen bastalǵan ejelgi Ilebalyq qalasynyń ornyndaǵy qazba júmystary áli kúnge óz jalǵasyn tabuda. Nátijesi de jaman emes, sol ár jyldary jasalǵan qazba júmystary kezinde: kóptegen qysh qúmyralar, túrli áshekei zattarmen qatar, úsh jerden HIII-HV ǵasyrlardaǵy teńge sarailarda soǵylǵan jalpy sany 123 danany qúraityn monetalar (dirhem) qoimasynyń tabyluy.
Jáne tabylǵan 37 dirhamnyń 36-sy SHaǵatai memleketi saraiynda soǵylǵan teńgeler bolsa, 1-i Abu Said Elhannyń soqtyrǵan kúmis teńgesi ekendigi anyqtaldy. Sonymen qatar HI-HII ǵasyrlardaǵy Qarahan dáuirine jatatyn 7-i dirhemnyń Boǵra hannyń Tunkent qalasynda soǵylǵan teńgesi ekendigi anyqtalyp, oǵan qosa Qytaidyń Soltústik Sun dinastiyasynyń 2-i monetasy da t.b. áshekeili qúndy zattar tabylǵan. Búlardyń bári de alǵashqy qazba júmystary kezinde tabylǵan zattai derekter.
Jáne bir jańalyq osy Ilebalyq qalasy ornyn qazu kezinde HIII ǵasyrǵa jatatyn monshanyń tabyluy. Monsha qúrylysyna: tas, topyraq, 40h40 kúidirilgen plitkalar, qyzyl kirpishter men alebastr, su ysytatyn pesh (kań) jáne kir sulardy syrtqa shyǵaratyn keramikalyq qúbyrlar (qazirgi tilimizde – kanalizatsiya) t.b. keńinen qoldanylǵan.
Zertteu júmysy barysynda osynda jerlengen adamdardyń ziraty basyna belgi retinde qoiylǵan kóptegen kairaqtastar da tabyldy. Jalpy sany – 50 balbal tas. Onyń 7-de túrik jáne siriyalyq tilderi álipbimen tańbalanǵan túrli maǵynadaǵy jazulary bar. Sondai-aq, taǵy birshamasy tek qana teń búryshty krest (Hristian dininiń nestoriandyq baǵytyn bildiretin tórtkúl) beinesi bar tastardan túrady.
Jalpy aumaǵy 1000 sharshy metr bolatyn aumaqtan qazirgi kezde 150-den astam qabirler qazylyp alynyp zertteldi. Keibir qabirler birneshe deńgeide ornalasqan eken. YAǵni, ár ǵasyrlar uaqytyn bildiretin biriniń ústine biri jerlengen adam qańqalary da ret-retimen qazylyp alyndy.
Sóitip, ǵylymi-saraptamalyq zertteu barysynda qabirlerdiń jalpy ornalasu tártibi, konstruktsiyalyq qúrylymy men qabir shúńqyrlarynyń tereńdik ólshem túrleri de aiqyndaldy. Osynda jerlengen qaitys bolǵan adamdardyń jerleu ǵúrpyndaǵy erekshelikterine toqtalyp óter bolsaq:
a). Qymbat jáne jartylai qymbat tastardan jasalǵan zergerlik búiymdardyń tabyluy;
b). Metalldan jasalǵan ártúrli zattar.
v). Nekropolьdiń ońtústik bóliginde sol kezeń dástúrine jatatyn dini ritualdyq sipattaǵy ǵimarattyń bolǵandyǵy da anyqtaldy.
g). Yqtimaldy túrde eske alu ǵimaraty (pominalьnaya) shirkeui.
Túrǵyzylǵan ǵimarat tik tórtbúryshty, úzyndyq pen endik ólshemderi 21×8,7 m. Al, shirkeu ǵimaratynyń salynuyndaǵy ózgeshelik batystan shyǵysqa qarai baǵyttalǵan, 3 bólmeden jáne oqshaulanǵan shaǵyn auladan túrady.
Sondai-aq, qazba júmysy kezinde tabylǵan áshekei búiymdary – bilezikter, júzikter men saqinalardyń kúmisten jáne jartylai asyl tastardan jasalǵandyǵy anyqtaldy. Olar qalyptau ádisimen jasalyp, keiinnen shekimeleu arqyly órnektelgen. Áshekeileri erkin mánerde (qisyq jáne túzu syzyqtar) arqyly oryndalǵan. Úshtary tórt japyraqty bolyp kelgen geralьdikalyq gúl (liliya) túrinde bezendirilgen. Búndaǵy mindalь tárizdi rozetka órnegi Úly Jibek joly boiyndaǵy kóne túrki eskertkishterinde keń taralǵan jáne Tayau SHyǵystyq kórkemdik dástúrleriniń yqpalynyń da bolǵandyǵyn kórsetedi.
Qazba kezinde tabylǵan kógildir aqyq (biryuza) ornatylǵan altyn saqinanyń ereksheligi Ortaǵasyrlyq ózimizdiń Otyrardyń zergerlik búiymdarymen tikelei úqsastyqqa ie ekendigin joqqa shyǵara almaimyz.
Ilebalyqtaǵy tarihi derekter
Jalpy halyqaralyq mamandar toby júrgizgen kóne meken Ilebalyq qalashyǵyndaǵy arheologiyalyq zertteuler reprezentativti zattai derekter keshenin birshama anyqtauǵa múmkindik berdi. Tabylǵan materialdar qalanyń XI–XIV ǵasyrlardaǵy belsendi tirshilik kezeńin, al onyń ekonomikalyq jáne mádeni damuynyń sharyqtau shegi XIII ǵ. – XIV ǵ. birinshi jartysyna sáikes keletindigin de kórsetti. Anyqtalǵan materialdar negizgi hronologiyalyq, tipologiyalyq jáne funktsionaldyq sanattar boiynsha jeke-jeke jiktelip júielendi.
Sondai-aq, sol mańaidan tabylǵan Úisin dáuiriniń jerleu rásimimen qaitys bolǵan adamdardyń bas jaǵyna qoiylǵan keramikalyq tostaǵandary bar jerleu oryndarynyń tabyluy jáne bar. Eki tostaǵannyń ishinen as qaldyqtary men dánderdiń tabyluy da búrynǵy babalarymyzdyń eginshilikpen ainalysqandyǵyn bildiredi. Sonymen qatar áshekei zattar men túrli túrmystyq zattardyń tabyluy olardyń qolónermen ainalysqandyǵyn al, eki-úsh teńgeler qoimasynyń tabyluy búrynǵy Úisin dáuirindegi atalarymyzdyń sauda-sattyq isin de keńinen damytqandyǵyna naqty dálel bola alady.
Máselen, oǵan dálel bizdiń óńirdegi – Túrgen qorǵanyn alaiyq. Qorǵannyń qiraǵan júrtynan – qysh qúmyralardyń, shoiyn, temir, shyny ydystar men jarmaq tiyndar tizbesi (ortasy tesik mys, qola aqshalar), kóne qarular synyqtary kóptep kezdesedi. Sondai-aq, ótken Keńestik dáuirde kóptegen ejelgi eldimeken oryndaryn traktormen tegistep egistikke ainaldyru kezderinde biiktigi 1m astyq saqtaityn iri qysh ydys (humdar), qol diirmen tastary, syiymdylyǵy 3-4 l bolatyn bútin qúmyralar taǵy basqa da túrmystyq, sharuashylyq zattary tabylǵan.
Jalpy alǵanda ejelgi dáuirdiń kózindei bolyp bizge jetken tarihi eskertkishter men kieli oryndar áli de bolsa bizdiń ólkede jeterlik. Atap aitar bolsaq:
1). Sarytaudaǵy Saq obalary;
2). Qoitas, Úsek, Búrhan petroglifteri;
3). Ospan sazy men Kúpki jerindegi ejelgi obalar, kóne suretter men jazular;
4). Yrǵaily sai qúpiya jazulary;
5). Aqkent, Túrgenkent qalalarynyń oryndary;
6). Ilebalyq qalasynyń orny;
7). Túrgenkenttiń soltústik shyǵysynda irgeles jatqan Úisin obalary;
8). «Orbúlaq shaiqasy» bolǵan jer;
9). Balbal tastar;
Taǵy basqa biz bilmeitin ótken dáuir qúpiyalary bizdiń Jarkent jerinde áli de barshylyq. Sondyqtan da, tuǵan ólke tarihyn zerttep, zerdelep keler úrpaqqa úsynu árqaisymyzdyń azamattyq paryzymyz.
Qúrmetti, búgingi konferentsiya qonaqtary! Minekei, kóptegen myńjyldyqtardy artqa tastaǵan Qońyróleńnen – Qorǵasqa deiingi aumaqtaǵy ataqonysymyz bolǵan qútty mekendegi ázirge bizge belgili, al biraq, qúpiya-syry áli ashylmaǵan osyndaǵy kóne jazular men kóne tarihi oryndar turaly shaǵyn ózindik ólketanushylyq zertteuimdi sizderdiń nazarlaryńyzǵa úsyndyq.
Qorytyndy
Jalpy alǵanda tuǵan jerdiń ótken tarihyna qatysty zattai derekter men jazba málimetter eshbir baǵa jetpes últtyq qúndylyqtar ekendigi barshańyzǵa ayan dúnie. Sondyqtan da el men jerdiń shynaiy tarihy keleshek úrpaq úshin de baǵa jetpes ruhaniyattyń biri emes biregeii. Sol úshin de tól tarihymyz ben shejiremiz túgendele bersin degen izgi nietten eshqashan arylmaiyq, aǵaiyn!
Alyp-qosarlaryńyz bolsa habarlasyp, pikir almasyńyzdar. Tuǵan jerimizdiń, elimizdiń tarihyn, ótken dáuirge tán shejiresin keler úrpaqqa jetkizuge sizder de óz taraptaryńyzdan belsendilik tanytyńyzdar. Jáne de osy baǵytta zertteushi-ólketanushy retinde ózindik úlesterińizdi qossańyzdar tipten tamasha bolar edi – degen úsynysym da bar. Endeshe, bolashaq úrpaq aldyndaǵy osynau ónegeli iste barshańyzǵa sáttilik serik bolsyn, aǵaiyn!…
Paidalanylǵan ádebietter:
- Ejelgi Qazaqstan [Mátin] / qúrast.: T. Júmahanov, T. SHańbai, B. Júmataeva, L.I. Tetenko. – Almaty : Aruna, 2004. – 224 b. – (Balalar entsiklopediyasy).
- Qazaqstannyń ejelgi qalalary. «Aruna Ltd.», 2005. K. Baipaqov. 3. Qazyǵúlova M.YA. Jaziraly Jarkent jáne ólketanu óristeri. – Jarkent, 2005.
- Petroglifter: jergilikti tarih jáne turizm, A. Ishpekbaeva, 2016j.
- Kóne jazba eskertkishteri, R. Ámirov, J. Ámirova. Almaty «Rauan» 1995 j.
- A57 Qajet ANDAS, Erkin TOQPANOV, Qali IBRAIYMJANOV
Jetisu jartas suretteri I kitap: – Taldyqorǵan, «Travel JK» 2024 j. – 163 bet. ISBN 978-601-7833-18-3 - A57 Qajet ANDAS, Erkin TOQPANOV, Qali IBRAIYMJANOV
Jetisudyń qasietti jerleri: – Taldyqorǵan, «Travel JK» 2024 j. – 163 bet. ISBN 978-601-7833-18-3
Ibraiymjanov Q.
«Jetisu oblysynyń mádeniet, arhivter jáne qújattama basqarmasy» MM, «Múhamedjan Tynyshbaiúly atyndaǵy oblystyq tarihi-ólketanu muzeii» filialy — «Jauyngerlik Dańq» muzeii











