Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

جاركەنت وڭىرىندەگى جارتاس سۋرەتتەرى

كونە قالا ورىندارى مەن كەنتتەردىڭ زەرتتەلۋى

admin
2026/09/23
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
Жаркент өңіріндегі жартас суреттері

اڭداتپا: ماقالادا جاركەنت وڭىرىندەگى پەتروگليفتەر، كونە جازۋلار، ساق وبالارى جانە ەجەلگى قالا ورىندارى قاراستىرىلادى. ىلەبالىق، اقكەنت، تۇرگەنكەنت قالاشىقتارىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر ارقىلى ءوڭىردىڭ تاريحي-مادەني جانە ساۋدا بايلانىستارى سيپاتتالادى. سونداي-اق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ، قورعاۋ جانە كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى كورسەتىلەدى.
كىلت سوزدەر: جەتىسۋ الاتاۋى، ساق قورعاندارى، مۋزەي، كاناليزاتسيا، اشەكەيلەر. ديرحەمدەر. جاركەنت، پەتروگليفتەر، قۇپيا جازۋ، ىلەبالىق، ارحەولوگيا، تاريحي مۇرا.
كىرىسپە
بايىرعى داۋىرلەر قويناۋىنداعى ساق زامانىنان بەرى بابالارىمىز قونىس ەتكەن جاركەنت جەرىنىڭ ءون بويى تۇنىپ تۇرعان تاريح. ماسەلەن، جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ەتەگىنەن وڭتۇستىككە قاراي ىلە وزەنى جاعالاۋىنا دەيىن ءار اۋماقتا كولبەي ورنالاسقان وبالار مەن قورعاندار سونىڭ دالەلى. ءۇيىندى توپىراققا كومىلىپ بار سىرىن ادامزاتتان جاسىرعان، ءۇنسىز جاتقان كونە ەلدى مەكەندەردىڭ ورنى مەن قورعان-قورشاۋدىڭ قابىرعا قيراندىلارى ەرىكسىز نازارىڭدى وزىنە اۋدارتادى.
ەندى بۇنداي تاريحي ورىنداردى وسى ولكەنىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى تىنىس – تىرشىلىككە قولايلى دەپ تاپقان – بۋراقوجىر (بورىقۇزار)، ۇسەك، تىشقان، شەجىن، قورعاس وزەندەرى ماڭايىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. دەمەك، وزەن سۋىنىڭ ەگىنشىلىككە قولايلى بولۋى، ۋىلجىعان جەمىس جيدەككە تولى تابيعاتى، جانعا جايلى اۋا-رايىنىڭ جانە تاۋ ساعاسىنداعى شۇيگىن ءشوپتى قۇنارلى جايىلىمنىڭ بولۋى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا جاقسى دامىعاندىعىن بايقاتادى.

جارتاس سۋرەتتەرى جانە قۇپيا جازۋلار سىرى
ەندى وڭىرىمىزدەگى كونە جارتاس جازۋلارى مەن سۋرەتتەرى تۋرالى ايتار بولساق، جاركەنت جەرىندەگى ەجەلگى پەتورگليفتەر اتالعان وزەندەردىڭ اينالاسى مەن تاۋ ساعاسىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. دەمەك، اڭشىلىق پەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ وتىرىقشىلىق مادەنيەتتەن ەرتەرەك پايدا بولعاندىعىن وسىنداي تاريحي جادىگەرلەر ارقىلى پايىمداي الامىز. ماسەلەن، بۇرحانداعى تاڭبالى تاستىڭ بەتكى قاباتىن كەرتىپ سالعان بەلگىسىز سۋرەتشى «الاڭسىز كەلە جاتقان ارقار مەن ونىڭ كىشكەنتاي ەكى قوزىسىنىڭ بەينەسىن» اينىتپاي بەدەرلەپتى. جانە دە شامامەن قولا داۋىرگە ءتان دەنەسى جانۋار باسىندا كۇن بەينەلەنگەن تاستاعى سۋرەتتەر كىمدى بولسا دا تاڭ قالدىرارى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار – ارقارلار، تاۋتەكەلەر، بۇعى، جانۋارلاردىڭ تولدەرىن، تۇيەگە مىنگەن بالا جانە اتتى ادامدار بەينەلەرىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
ودان ارىگە اتامەكەن اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىندە تاۋ ەتەگىندەگى «كۇپكى» ماڭايىنداعى قۇپيا جازۋعا توقتالار بولساق، ونداعى تاستىڭ بيىكتىگى – 1م، ەنى – 60-70 سم، ال، قالىڭدىعى 25 سم بولادى. ءبىر بۇرىشىندا تىك ءمۇيىزدى «ماڭگىلىك ءومىر اعاشى» نەمەسە «الەم اعاشى» بەينەلەنگەن بۇعى سۋرەتى بار. دەمەك، بۇل سۋرەت ارقىلى قايتىس بولعان ادامنىڭ ەرتەدەگى نانىم-سەنىم بويىنشا «ماڭگىلىك ومىرگە» اتتانعاندىعىن ءبىلدىرۋ يشاراسى بولار دەپ توپشىلادىق. ال، ۋاقىت كەزەڭىنە شامامەن ساق ءداۋىرى مەن وتپەلى قولا داۋىرىنە سايكەس كەلەدى. سەبەبى، بۇنداي تانىم-تۇسىنىكتەر قولا ءداۋىرى ادامدارى ءومىرىنىڭ باستى ءمانى بولعان ەدى-دەگەن دەرەكتەر تاريحي زەرتتەۋلەردە بار.
ال، تومەنگى جاعىندا بەيمالىم قۇپيا جازۋ جازىلعان. ازىرگە بۇل جازۋدىڭ مەن ءۇشىن ەرەكشەلىگى ونىڭ كونە تۇركى جازۋىنان دا بۇرىنعى جازۋعا جاتاتىندىعى. سەبەبى، بۇنداي جازۋ تاڭباسىن ءبىزدىڭ ولكەمىزدەن ازىرگە ەش جەردەن كەزدەستىرمەدىم. سول ءۇشىن دە بۇل جازۋ تاڭبانى زەرتتەۋشىلەردىڭ سوڭعى لەگىنىڭ جورامالى بويىنشا كونە كحاروشتحي جازۋىنان تارالعان بولار دەگەن بولجامعا توقتادىم. بۇنداعى نەگىزگى دالەلىمىز – ب.ز.ب. ءVىىى عاسىرلاردا ءبىزدىڭ تىكەلەي بابالارىمىز اتالاتىن كوشپەندىلەر دالاسىنا ەجەلگى ءۇندىستاننان – براحمي جانە كحاروشتحي جازۋلارىنىڭ كەلىپ قارقىندى تۇردە تارالعاندىعى تۋرالى تاريحي مالىمەتتەردىڭ ساقتالعاندىعى.
دەمەك، وسى جورامالدار بويىنشا بۇل جازۋىمىز كونە تۇركى جازۋىنان (ب.ز. ءVى-حع.ع.) دا ارعى داۋىرلەرگە جاتاتىن سياقتى. سەبەبى، جازۋدىڭ سىرتقى ورنالاسۋ ءتۇرى ءبىر قاراعاندا ءۇندى جازۋلارىنا ۇقساسا ال، ارىپتەردىڭ تاڭبالانۋ رەتى كونە تۇركى رۋنيكاسىنا دا كەلەتىن سياقتى. ياعني، بۇل قۇپيا جازۋ «كونە تۇركى رۋنيكاسىنان» بۇرىن قولدانىلىپ، ونىڭ قالىپتاسىپ، ورنىعۋىنا ىقپال ەتكەن ەجەلگى جازۋلاردىڭ ءبىرى بولار دەگەن-وزىندىك جورامالعا توقتاۋىمىزعا تۋرا كەلىپ تۇر.
ەندى ءوزىمىزدىڭ ۇسەك وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى بەتكەيدە تالدىعا جەتەر-جەتپەس ارالىقتا تازا كونە تۇركى الىپبيىمەن جازىلعان تاعى ءبىر جازۋ بار. ەندى ونى وقىپ كورەلىك، وڭنان سولعا قاراي «قازاق» ءسوزى شىعىپ تۇر. ەكىنشىدەن ءدال وسى ماڭايداعى پەتروگليفتەر اراسىندا دا «باسىندا ماڭگىلىك ءومىر اعاشى» بەينەلەنگەن بۇعىنىڭ سۋرەتى دە بار.
بۇل سايكەستىك پە، الدە ءار داۋىردە ءومىر سۇرگەن، بىراق مىنا جارىق دۇنيەدەگى نانىم-سەنىمى مەن قورشاعان ورتا تۋرالى تانىمى، ءداستۇرى ءبىر ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ قالتىرعان قولتاڭبالارى ما..؟ «باسىندا ماڭگىلىك ءومىر اعاشى بار بۇعى» قولا داۋىرگە تيەسىلى بولسا ورتادا ساق، عۇن، ءۇيسىن زاماندارى بار. ەندى بۇل ءۇردىس ودان بەرگى تۇركى رۋنيكاسىنا جالعاسادى. بۇنداي كونە تۇركى جازۋىنىڭ ءبىزدىڭ جاركەنت جەرىنەن تابىلۋى مەن ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق جانە دە بارىنشا تەرەڭدەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن باعا جەتپەس قۇندى تاريحي جادىگەر دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى ۇلكەن دارەجەدەگى عىلىمي ورتا بۇل جاڭالىقتان مۇلدە حابارسىز دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
جانە ءدال وسى باعىتتا ءجۇرىپ وتىرىپ، تالدىداعى اسپالى كوپىردەن ءسال تومەنىرەكتەگى شىعىس بەتكەيدىڭ ەتەگىندە اراب ارپىمەن جازىلعان تاعى ءبىر جازبا بار. ونىڭ اۋدارماسى مەن سۋرەتىن وكىنىشكە وراي جوعالتىپ الدىم. ەسىمدە قالعانى «ءۇيسىن» سوزىنە قاتىستى جازۋلار ەدى…
كەلەسى كەزەكتەگى ايتارىمىز، «ىرعايلى سايداعى قۇپيا جازۋلار». قويبىن اڭعارى ءبىتىپ، قوڭىرولەڭگە بۇرىلاتىن اينالمادان تىكە سولتۇستىككە تاۋعا قاراي جۇرەر بولساڭىز، تاۋ ەتەگىندە قاتارلانا ورنالاسقان – كۇلدىقورا، ىرعايلى ساي تاعى باسقا جەرلەر بار. مىنە، سول ىرعايلى سايدان بار-جوعى 300-400 م ورلەسەڭىز ۇيدەي-ۇيدەي ءۇش جاقپار تاس تولعان ەجەلگى جازۋلار مەن سۋرەتتەر.
العاش «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانىپ، مەzgil. Kz، Abai. Kz، jaraina.kz – ينتەرنەت سايتتارى ارقىلى دا تاراتىلدى. جانە دە بۇل ماقالانى ۆاتساپ چاتتارىنا جىبەرىپ ايتۋلى عالىم اعالارىمىزدىڭ ورتاسىنا دا سالىپ كوردىم. وكىنىشكە وراي ەشكىمەنەن تۇشىمدى جاۋاپ الا المادىم. تەك قانا ءبىر عالىم ت.ع.د. ساكەن نۋربەكوۆ اعامىز عانا «بۇل جازۋلار كونە تۇركى جازۋىنىڭ كحاروشتحي تارماعىنا سايكەس كەلۋى مۇمكىن…» دەپ، ءوز ويى مەن پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى. جانە دە بۇل ءبىزدىڭ ولكەگە سوناۋ ەرتە ورتا عاسىرداعى تۇركى زامانىندا بۋددا ءدىنىن تاراتقان تيبەت لامالارىنىڭ دا جازۋى بولۋى مۇمكىن…
ءيا، مىنە وسىلاي قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن جۇمباق الەم – قۇپيا جازۋلار مەن تاڭبالار كەلەشەكتە ءبارى دە تۇپكىلىكتى زەرتتەلىپ اتا-بابالارىمىزدىڭ وتكەن داۋىرلەردەگى اينالىسقان شارۋاشىلىعى، ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارى مەن ءدىني نانىم-سەنىمدەرى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەرگە يە بولارىمىز انىق.
جاركەنت وڭىرىندەگى ەجەلگى قالا، كەنتتەر
ەندىگى كەزەكتەگى زەرتتەۋىمىز بويىنشا جاركەنت وڭىرىندەگى قالا، كەنتتەردىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا از-كەم توقتالىپ وتسەك. جالپى ءبىزدىڭ ولكەنىڭ قالالىق مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنىپ دامۋى ءۇيسىن داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. نەگە دەسەڭىز جوعارىدا جازىلعانداي ۇيسىندەر بىرجاقتى كوشپەلى بولماعان. ولار حال-قادىرىنشە قولونەرمەن اينالىسىپ، كەنتتەر، قالالار تۇرعىزعان جارتىلاي وتىرىقشى بولىپ عۇمىر كەشكەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – كونە اقكەنت، جاركەنت، تۇرگەنكەنت تاعى باسقا دا قالالاردىڭ ايگىلى شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرعان ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسۋى. ال، جالپى قالالاردىڭ، كەنتتەردىڭ حالىقارالىق ساۋدا ىقپالىمەن دامۋى ارتىپ، گۇلدەنۋ شەگىنە جەتكەن شاعى ب.ز. ءVىىى-ءحىىى عاسىرلارى.
تاعى ءبىر تاريحي ەسكەرتكىشكە جۇگىنەر بولساق – ول ەجەلگى ىلەبالىق قالاسى تۋرالى زەرتتەۋلەر. 2016 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ باس ارحەولوگى كارل بايپاقوۆ اعامىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن باستالعان ەجەلگى ىلەبالىق قالاسىنىڭ ورنىنداعى قازبا جۇمىستارى ءالى كۇنگە ءوز جالعاسىن تابۋدا. ناتيجەسى دە جامان ەمەس، سول ءار جىلدارى جاسالعان قازبا جۇمىستارى كەزىندە: كوپتەگەن قىش قۇمىرالار، ءتۇرلى اشەكەي زاتتارمەن قاتار، ءۇش جەردەن ءحىىى-حV عاسىرلارداعى تەڭگە سارايلاردا سوعىلعان جالپى سانى 123 دانانى قۇرايتىن مونەتالار (ديرحەم) قويماسىنىڭ تابىلۋى.
جانە تابىلعان 37 ديرحامنىڭ 36-سى شاعاتاي مەملەكەتى سارايىندا سوعىلعان تەڭگەلەر بولسا، 1-ءى ابۋ سايد ەلحاننىڭ سوقتىرعان كۇمىس تەڭگەسى ەكەندىگى انىقتالدى. سونىمەن قاتار ءحى-ءحىى عاسىرلارداعى قاراحان داۋىرىنە جاتاتىن 7-ءى ديرحەمنىڭ بوعرا حاننىڭ تۋنكەنت قالاسىندا سوعىلعان تەڭگەسى ەكەندىگى انىقتالىپ، وعان قوسا قىتايدىڭ سولتۇستىك سۋن ديناستياسىنىڭ 2-ءى مونەتاسى دا ت.ب. اشەكەيلى قۇندى زاتتار تابىلعان. بۇلاردىڭ ءبارى دە العاشقى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان زاتتاي دەرەكتەر.
جانە ءبىر جاڭالىق وسى ىلەبالىق قالاسى ورنىن قازۋ كەزىندە ءحىىى عاسىرعا جاتاتىن مونشانىڭ تابىلۋى. مونشا قۇرىلىسىنا: تاس، توپىراق، 40ح40 كۇيدىرىلگەن پليتكالار، قىزىل كىرپىشتەر مەن الەباستر، سۋ ىسىتاتىن پەش (كاڭ) جانە كىر سۋلاردى سىرتقا شىعاراتىن كەراميكالىق قۇبىرلار (قازىرگى تىلىمىزدە – كاناليزاتسيا) ت.ب. كەڭىنەن قولدانىلعان.
زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا وسىندا جەرلەنگەن ادامداردىڭ زيراتى باسىنا بەلگى رەتىندە قويىلعان كوپتەگەن كايراقتاستار دا تابىلدى. جالپى سانى – 50 بالبال تاس. ونىڭ 7-دە تۇرىك جانە سيريالىق تىلدەرى الىپبيمەن تاڭبالانعان ءتۇرلى ماعىناداعى جازۋلارى بار. سونداي-اق، تاعى ءبىرشاماسى تەك قانا تەڭ بۇرىشتى كرەست (حريستيان ءدىنىنىڭ نەستورياندىق باعىتىن بىلدىرەتىن تورتكۇل) بەينەسى بار تاستاردان تۇرادى.
جالپى اۋماعى 1000 شارشى مەتر بولاتىن اۋماقتان قازىرگى كەزدە 150-دەن استام قابىرلەر قازىلىپ الىنىپ زەرتتەلدى. كەيبىر قابىرلەر بىرنەشە دەڭگەيدە ورنالاسقان ەكەن. ياعني، ءار عاسىرلار ۋاقىتىن بىلدىرەتىن ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى جەرلەنگەن ادام قاڭقالارى دا رەت-رەتىمەن قازىلىپ الىندى.
ءسويتىپ، عىلىمي-ساراپتامالىق زەرتتەۋ بارىسىندا قابىرلەردىڭ جالپى ورنالاسۋ ءتارتىبى، كونسترۋكتسيالىق قۇرىلىمى مەن قابىر شۇڭقىرلارىنىڭ تەرەڭدىك ولشەم تۇرلەرى دە ايقىندالدى. وسىندا جەرلەنگەن قايتىس بولعان ادامداردىڭ جەرلەۋ عۇرپىنداعى ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ وتەر بولساق:
ا). قىمبات جانە جارتىلاي قىمبات تاستاردان جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ تابىلۋى؛
ب). مەتاللدان جاسالعان ءارتۇرلى زاتتار.
ۆ). نەكروپولدىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە سول كەزەڭ داستۇرىنە جاتاتىن ءدىني ريتۋالدىق سيپاتتاعى عيماراتتىڭ بولعاندىعى دا انىقتالدى.
گ). ىقتيمالدى تۇردە ەسكە الۋ عيماراتى (پومينالنايا) شىركەۋى.
تۇرعىزىلعان عيمارات تىك ءتورتبۇرىشتى، ۇزىندىق پەن ەندىك ولشەمدەرى 21×8،7 م. ال، شىركەۋ عيماراتىنىڭ سالىنۋىنداعى وزگەشەلىك باتىستان شىعىسقا قاراي باعىتتالعان، 3 بولمەدەن جانە وقشاۋلانعان شاعىن اۋلادان تۇرادى.
سونداي-اق، قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان اشەكەي بۇيىمدارى – بىلەزىكتەر، جۇزىكتەر مەن ساقينالاردىڭ كۇمىستەن جانە جارتىلاي اسىل تاستاردان جاسالعاندىعى انىقتالدى. ولار قالىپتاۋ ادىسىمەن جاسالىپ، كەيىننەن شەكىمەلەۋ ارقىلى ورنەكتەلگەن. اشەكەيلەرى ەركىن مانەردە (قيسىق جانە ءتۇزۋ سىزىقتار) ارقىلى ورىندالعان. ۇشتارى ءتورت جاپىراقتى بولىپ كەلگەن گەرالديكالىق گۇل (ليليا) تۇرىندە بەزەندىرىلگەن. بۇنداعى ميندال ءتارىزدى روزەتكا ورنەگى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىندە كەڭ تارالعان جانە تاياۋ شىعىستىق كوركەمدىك داستۇرلەرىنىڭ ىقپالىنىڭ دا بولعاندىعىن كورسەتەدى.
قازبا كەزىندە تابىلعان كوگىلدىر اقىق (بيريۋزا) ورناتىلعان التىن ساقينانىڭ ەرەكشەلىگى ورتاعاسىرلىق ءوزىمىزدىڭ وتىراردىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارىمەن تىكەلەي ۇقساستىققا يە ەكەندىگىن جوققا شىعارا المايمىز.
ىلەبالىقتاعى تاريحي دەرەكتەر
جالپى حالىقارالىق ماماندار توبى جۇرگىزگەن كونە مەكەن ىلەبالىق قالاشىعىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر رەپرەزەنتاتيۆتى زاتتاي دەرەكتەر كەشەنىن ءبىرشاما انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. تابىلعان ماتەريالدار قالانىڭ XI–XIV عاسىرلارداعى بەلسەندى تىرشىلىك كەزەڭىن، ال ونىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنىڭ شارىقتاۋ شەگى XIII ع. – XIV ع. ءبىرىنشى جارتىسىنا سايكەس كەلەتىندىگىن دە كورسەتتى. انىقتالعان ماتەريالدار نەگىزگى حرونولوگيالىق، تيپولوگيالىق جانە فۋنكتسيونالدىق ساناتتار بويىنشا جەكە-جەكە جىكتەلىپ جۇيەلەندى.
سونداي-اق، سول ماڭايدان تابىلعان ءۇيسىن ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ راسىمىمەن قايتىس بولعان ادامداردىڭ باس جاعىنا قويىلعان كەراميكالىق توستاعاندارى بار جەرلەۋ ورىندارىنىڭ تابىلۋى جانە بار. ەكى توستاعاننىڭ ىشىنەن اس قالدىقتارى مەن داندەردىڭ تابىلۋى دا بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسقاندىعىن بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار اشەكەي زاتتار مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق زاتتاردىڭ تابىلۋى ولاردىڭ قولونەرمەن اينالىسقاندىعىن ال، ەكى-ءۇش تەڭگەلەر قويماسىنىڭ تابىلۋى بۇرىنعى ءۇيسىن داۋىرىندەگى اتالارىمىزدىڭ ساۋدا-ساتتىق ءىسىن دە كەڭىنەن دامىتقاندىعىنا ناقتى دالەل بولا الادى.
ماسەلەن، وعان دالەل ءبىزدىڭ وڭىردەگى – تۇرگەن قورعانىن الايىق. قورعاننىڭ قيراعان جۇرتىنان – قىش قۇمىرالاردىڭ، شويىن، تەمىر، شىنى ىدىستار مەن جارماق تيىندار تىزبەسى (ورتاسى تەسىك مىس، قولا اقشالار)، كونە قارۋلار سىنىقتارى كوپتەپ كەزدەسەدى. سونداي-اق، وتكەن كەڭەستىك داۋىردە كوپتەگەن ەجەلگى ەلدىمەكەن ورىندارىن تراكتورمەن تەگىستەپ ەگىستىككە اينالدىرۋ كەزدەرىندە بيىكتىگى 1م استىق ساقتايتىن ءىرى قىش ىدىس (حۋمدار)، قول ديىرمەن تاستارى، سىيىمدىلىعى 3-4 ل بولاتىن ءبۇتىن قۇمىرالار تاعى باسقا دا تۇرمىستىق، شارۋاشىلىق زاتتارى تابىلعان.
جالپى العاندا ەجەلگى ءداۋىردىڭ كوزىندەي بولىپ بىزگە جەتكەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن كيەلى ورىندار ءالى دە بولسا ءبىزدىڭ ولكەدە جەتەرلىك. اتاپ ايتار بولساق:
1). سارىتاۋداعى ساق وبالارى؛
2). قويتاس، ۇسەك، بۇرحان پەتروگليفتەرى؛
3). وسپان سازى مەن كۇپكى جەرىندەگى ەجەلگى وبالار، كونە سۋرەتتەر مەن جازۋلار؛
4). ىرعايلى ساي قۇپيا جازۋلارى؛
5). اقكەنت، تۇرگەنكەنت قالالارىنىڭ ورىندارى؛
6). ىلەبالىق قالاسىنىڭ ورنى؛
7). تۇرگەنكەنتتىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ىرگەلەس جاتقان ءۇيسىن وبالارى؛
8). «وربۇلاق شايقاسى» بولعان جەر؛
9). بالبال تاستار؛
تاعى باسقا ءبىز بىلمەيتىن وتكەن ءداۋىر قۇپيالارى ءبىزدىڭ جاركەنت جەرىندە ءالى دە بارشىلىق. سوندىقتان دا، تۋعان ولكە تاريحىن زەرتتەپ، زەردەلەپ كەلەر ۇرپاققا ۇسىنۋ ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز.
قۇرمەتتى، بۇگىنگى كونفەرەنتسيا قوناقتارى! مىنەكەي، كوپتەگەن مىڭجىلدىقتاردى ارتقا تاستاعان قوڭىرولەڭنەن – قورعاسقا دەيىنگى اۋماقتاعى اتاقونىسىمىز بولعان قۇتتى مەكەندەگى ازىرگە بىزگە بەلگىلى، ال بىراق، قۇپيا-سىرى ءالى اشىلماعان وسىنداعى كونە جازۋلار مەن كونە تاريحي ورىندار تۋرالى شاعىن وزىندىك ولكەتانۋشىلىق زەرتتەۋىمدى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق.
قورىتىندى
جالپى العاندا تۋعان جەردىڭ وتكەن تاريحىنا قاتىستى زاتتاي دەرەكتەر مەن جازبا مالىمەتتەر ەشبىر باعا جەتپەس ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەكەندىگى بارشاڭىزعا ايان دۇنيە. سوندىقتان دا ەل مەن جەردىڭ شىنايى تاريحى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن دە باعا جەتپەس رۋحانياتتىڭ ءبىرى ەمەس بىرەگەيى. سول ءۇشىن دە ءتول تاريحىمىز بەن شەجىرەمىز تۇگەندەلە بەرسىن دەگەن ىزگى نيەتتەن ەشقاشان ارىلمايىق، اعايىن!
الىپ-قوسارلارىڭىز بولسا حابارلاسىپ، پىكىر الماسىڭىزدار. تۋعان جەرىمىزدىڭ، ەلىمىزدىڭ تاريحىن، وتكەن داۋىرگە ءتان شەجىرەسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە سىزدەر دە ءوز تاراپتارىڭىزدان بەلسەندىلىك تانىتىڭىزدار. جانە دە وسى باعىتتا زەرتتەۋشى-ولكەتانۋشى رەتىندە وزىندىك ۇلەستەرىڭىزدى قوسساڭىزدار تىپتەن تاماشا بولار ەدى – دەگەن ۇسىنىسىم دا بار. ەندەشە، بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى وسىناۋ ونەگەلى ىستە بارشاڭىزعا ساتتىلىك سەرىك بولسىن، اعايىن!…

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
1. ەجەلگى قازاقستان [ءماتىن] / قۇراست.: ت. جۇماحانوۆ، ت. شاڭباي، ب. جۇماتاەۆا، ل.ي. تەتەنكو. – الماتى : ارۋنا، 2004. – 224 ب. – (بالالار ەنتسيكلوپەدياسى).
2. قازاقستاننىڭ ەجەلگى قالالارى. «ارۋنا Ltd.»، 2005. ك. بايپاقوۆ. 3. قازىعۇلوۆا م.يا. جازيرالى جاركەنت جانە ولكەتانۋ ورىستەرى. – جاركەنت، 2005.
6. پەتروگليفتەر: جەرگىلىكتى تاريح جانە تۋريزم، ا. يشپەكباەۆا، 2016ج.
4. كونە جازبا ەسكەرتكىشتەرى، ر. ءامىروۆ، ج. ءامىروۆا. الماتى «راۋان» 1995 ج.
5. A57 قاجەت انداس، ەركىن توقپانوۆ، قالي يبرايىمجانوۆ
جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى I كىتاپ: – تالدىقورعان، «Travel جك» 2024 ج. – 163 بەت. ISBN 978-601-7833-18-3
6. A57 قاجەت انداس، ەركىن توقپانوۆ، قالي يبرايىمجانوۆ
جەتىسۋدىڭ قاسيەتتى جەرلەرى: – تالدىقورعان، «Travel جك» 2024 ج. – 163 بەت. ISBN 978-601-7833-18-3

يبرايىمجانوۆ ق.

«جەتىسۋ وبلىسىنىڭ مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى» مم، «مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» فيليالى — «جاۋىنگەرلىك داڭق» مۋزەيى

zharkentvoinslav@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 17
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz