Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Jarkent túrmesi – qasiretti jyldar kuási

admin
2026/07/24
Halyq jady
0
Жаркент түрмесі – қасіретті жылдар куәсі

Qazaq jerlerin otarlau úrdisi patsha ákimshiligi tarapynan 19 ǵasyrdyń ayaǵy men 20 ǵasyrdyń basynda qarqyndy júrgizildi. Tarih betine Qazaq handyǵy degen atpen shyǵyp, batys jáne shyǵys elderine málim bolǵannan beri úzaq jyldar boiy syrtqy jaularmen tynymsyz úrys júrgizip kelgen qazaq halqynyń áleumettik ekonomikalyq kúshi álsiredi. Ózbek úlysy kezinde bastalǵan oirat basqynshylarymen úzdik-sozdyq júrgizilgen jan berip, jan alysqan shaiqastar 1758 jylǵy oirattardyń búl soǵystan memleket retinde joiyluymen ayaqtalsa da, qazaq handyǵy da álsirep shyqty.

Jońǵar shapqynshylaryna qarsy kúresuge kúsh biriktirudi úsynyp, sol zamanǵy qaru-jaraqpen kómek súraǵan qazaq handarynyń ótinimin ayaqsyz qaldyrǵan patsha ókimetiniń óz kózdegeni bar edi. Resei patshalyǵy kóshpeli dalalyq ekonomikaly eki memleketpen salystyrǵanda tehnikalyq jaǵynan anaǵúrlym damyǵan ári sol zamanǵy jetilgen qaru-jaraqpen qarulanǵan quatty elderdiń qatarynda túrǵanyn joqqa shyǵaruǵa bolmaidy. Europanyń keibir elderine qaraǵanda basqynshylyq sayasatymen de alda túrǵan iri memleket edi. Sondyqtan da bizdińshe aitqanda Resei shyǵysta ekijúzdilik «Eki arystan alyssa, shiebórige jem bolady» sayasatyn ústandy. Úzaq merzimge josparlap, maqsatty túrde ishki jaqtan áskeri ekspeditsiyalar jasaqtap, olarǵa elshilerin, sayahatshylaryn, zertteushilerin qosyp mańyzdy nárselerdi anyqtau úshin qazaq dalasyna jiberip otyrdy. Al olar shyn máninde zertteushilik terisin jamylyp, qazaq jerlerin emin-erkin aralap, barlaushylyq qyzmetti barynsha júrgizdi. Osy arqyly qazaq dalasynyń ishki-syrtqy jaǵdaiynan, asty-ústindegi qazba bailyǵynan tolyqtai habardar bolyp otyrǵan patsha úkimeti qazaq handyǵynyń uaqytsha bytyrańqylyǵyn paidalanyp, arnaiy ekspeditsiyalar úiymdastyryp, eldiń soltústigi men batysyndaǵy shekaralas jerlerge birtindep bekinister salyp súǵynyp ishkerilei ene berdi. Jan-jaqty qyspaqty úrystardan álsiregen qazaq handyǵynyń kúsh-quatynyń álsiregenin paidalanǵan resei patshalyǵy olardy ózderine diplomatiyalyq, basqa da qúityrqy áreketterimen  baǵynyshty sanap, handardyń biligine shekteu qoiyp, kele-kele olardyń yqpal etu aimaǵyn taryltty. Ásirese, otarshyldardyń qazaqtardyń bilik basyndaǵy toptardy bir-birine qarama-qarsy qoiyp, ár nársege arandatu arqyly olardyń el aldyndaǵy bedelin túsire otyryp, yqpal biligin álsiretu sayasaty jaqsy jolǵa qoiyldy. Patsha otarshyldary qazaq bileushileriniń ishinde ózara iritki tuǵyzu arqyly ortalyq bilikke baǵynyshty jasap, tiimdi sayasat júrgizip, olardyń auyz birliginiń kúsheiip ketpeuin qadaǵalap otyrdy. Ári osy sayasatty júzege asyru arqyly qazaq júrtshylyǵyna onyń derbes memlekettigin joyu áreketi ekenin jetkizu edi.

Otarlyq biliktiń tym asqyndap bara jatqanyna tózbegen Kishi júz qazaqtaryn bastap 1785 jyly Syrym Datúly kóteriliske shyqty. Baibaqty ruynan shyqqan búqara halyq qoldaǵan Syrym batyrdyń kozǵalysy elge zorlyq-zombylyq kórsetken han túqymdaryna qarsy baǵyttalǵan desek te, onyń ar jaǵynda han-súltandardy súiep, qoldap, qoltyqtaryna su búrkip otyrǵan orys ókimetine kórsetilgen alǵashqy iri qarsylyq edi. Kóterilis jeńilispen ayaqtalǵanymen ol qazaq jerindegi otarshyldyqqa qarsy alǵashqy iri halyq búqarasynyń kóterilisi retinde tarihtan oryn aldy. Handyq bilikti joyu memlekettik derbestikti joyudyń negizgi qúraly dep tanyǵan patsha bileushileri Orta júzdegi handyq bilikti auyzdyqtauǵa bet túzedi. Búl 1822 jylǵy «Sibir qazaqtary turaly jarǵy» negizinde júzege asyrylǵanymen onyń kesiri halyqqa qatty batyp, úlken kóteriliske ákelip soqty. Orys otarshyldarynyń birtindep rulyq, taipalyq qatynastardy ydyratu arqyly «bas basyna bi boluǵa» úmtyldyru júiesi, bilikti óz qoldaryna aluy, qazaq jeriniń ortalyǵyna deiin súǵyna enui eriktiliktiń qoldan susyp, jat jerlikterdiń qolyna ótip bara jatqanyn bilgen qazaqtar 1836-1838 jyldardy qamtyǵan Isatai Taimanov pen Mahambet Ótemisovtiń bastauymen kóteriliske shyqty. Orys biliginiń qoldauyna súienip qaramaǵyndaǵy halyqty talan-tarajǵa túsirip, zorlyq-zombylyqqa jol bergen Bókeilik han túqymdarynyń áreketi, qazaqtar men orystar arasyndaǵy sheshilmegen jer-su dauy, salyqtyń shamadan tys kóbeigendigi osy kóterilistiń basty sebebiniń biri boldy. Kóterilistiń halyq qoldauyna ie bolǵandyǵyn onyń erkindik sipatyn ashqan Mahambet pen SHerniyazdyń dauylpaz jyrlarynan kóremiz. Kenesary Qasymovtyń basshylyǵymen bastalǵan patsha otarshyldaryna qarsy últ-azattyq kóterilis 19 ǵasyrdyń ortasyndaǵy eń tegeurindi kúrestiń biri boldy. 1837 jyly kúzde ójettikpen Aqtau bekinisiniń qaruly atty kazak otryadtaryna shabuyldan bastalǵan úrys kólemdi aimaqty qamtyp, 1847 jylǵa deiin sozylǵan úzaq jyldyq qaruly kóteriliske úlasty. Eki tarapty qysymǵa úshyraǵan qazaq qoǵamy otarshyldarǵa qarsy úzdiksiz kúres júrgizip otyrdy. Syr boiyndaǵy 1856 jyldardaǵy Jańǵoja batyr men 1853-1858 jyldardaǵy Eset Kótibarúlynyń qarsylyǵy toqtatylǵanymen, 1869-1870 jyldary Mańǵystau jerindegi qazaq búqarasynyń kóterilisi azattyq jolyndaǵy últtyq sananyń kóterilgendigin kórsetti.

Qazaq jerin otarlau isi shyǵys isindegi patsha bileushileri úshin negizgi máseleniń biri bolǵandyǵy belgili. Ekonomikadan tuyndaǵan jaǵdaiǵa bailanysty territoriyasy tiip túrǵan elder olar úshin shikizat ónimderin tasymaldaityn, óndirilgen ónimdi ótkizu rynogi retinde tiimdi edi. Qazaq qoǵamynyń qoǵamdyq sayasi jáne ekonomikalyq álsireuin paidalana otyryp óz biligin qoldaushylar retinde 1861 jylǵy basybailylyq reformadan keiin kúizelgen orys sharualaryn tartyp alǵan jerlerge qonys audaru arqyly ózderine tirek jasady. Búl iske áskeri kazaktar, orys sharualary kóptep tartyldy. Resei jerindegi sińiri shyqqan mújyqtar men ártúrli soslovieden qúralǵan toptar patsha ákimshiligi tarapynan kóptegen jeńildikterge ie bolyp, túrmys jaǵdailary jaqsaryp, toiynǵannan keiin olar da jergilikti qazaqtardy mensinbei ózderin biik ústady. Birte-birte otarlaushy biliktiń qolshoqparyna ainaldy. Tarihta úndi jerin europalyq basqynshylar teńiz arqyly júzip baryp jaulap alǵan bolsa, orys patshasynyń pármenimen qazaq jerleri qúrlyq arqyly-aq jaulauǵa úshyrap, shekaralas aimaqtarda áskeri bekinister túse bastady. 18 ǵasyrda sonau Ertis, Jaiyq  boiynnan bastalǵan bekinister túrǵyzu júiesi Aral teńizi aimaǵyn, Syrdariya ózeni boiyn tútastai sheńberlei qamtyi kele, 1870 jyldarǵa deiin qazaq jerin túgeldei qúrsaulap aldy. Orys otryadtarynyń jazalau sharalaryna qarsy kúresken qazaq auyldarynyń mal-múlkin tonap, adamdaryn qyrǵynǵa úshyratqan áskerilerge shara kórilmedi. Kerisinshe, solardyń múddeleri úshin basyp alynǵan jerlerde baqylauǵa laiyqty myqty bekinisterdiń ainalasynda úi-jailar, kazarmalar salynyp, túrmysqa kerekti nárselermen qamtamasyz etildi. Múndaǵy áskerilendirilgen qonystardyń basynda qaramaǵynda qaruly jasaǵy bar stanitsa atamandary boldy. Olarǵa aimaqtaǵy tártipti qatań baqylau mindeti tapsyryldy. Kazak stanitsalarynda áskeri kazarmalar, meken-jailar salynyp, atty áskerlerge kerekti qúral-jabdyq qoimalary, jem-shóppen, azyq-túlikpen qamtamasyz etetin ártúrli sharualardy atqaratyn qosalqy júmys kúshi retinde ishki jaqtan kóshirilip ákelingen orys mújyqtary ornalastyryldy. Stanitsalar negizgi bailanys joldarynyń boiyna, túrmysqa qolaily túrǵylyqty halyqtan tartyp alynǵan su kózine jaqyn jerlerge salyndy. Stanitsalar tirek punkti bolyp eseptelinip, ortalyǵyna kórnekti etip hristian shirkeuleri túrǵyzylyp, olarǵa jaqyn mańailarǵa diirmen, naubaihana, syra qainatatyn shaǵyn qolóner kásibin jasaityn oryndar ornalastyryldy. 19 ǵasyrdyń sońǵy kezindegi patshalyqtyń «Kóshpeliler iemdengen jerler, olardyń bar bailyǵy, onyń ishinde ormany, memlekettiń menshigi bolyp tabylady» dep kórsetilgen qaulydan keiin stanitsa tóńiregindeni jergilikti halyqtan tartyp alynǵan shúraily jerlerge orys jáne slavyan tektes basqa da qonys audarushylar shoǵyrlandy. Túzemdikterdi jazalau sharalarynyń biri retinde typyr etkizbei, qysqa ne bolmasa úzaq merzimde baǵynyshta ústau úshin ártúrli qamaqtar, abaqtylar salyna bastady.

Jetisu óńirine de alǵashqy iri-iri stanitsalar jelisi tústi. Osy oraida myna bir tarihi faktilerge de kóńil audarǵan jón. 19 ǵasyrdyń 70-80 jyldary dúniejúzilik halyqaralyq qatynastarynyń shielenisui kezinde, ásirese, aǵylshyndardyń ońtústikten úndi-qytai arqyly Qytaiǵa óktemdep enuinen sekemdengen Resei patshalyǵynyń ústanǵan maqsaty olardyń  SHyǵys Túrkistanǵa degen sayasi yqpalyn álsiretu boldy. 1867 jyly Jetisu oblysy qúrylyp ony basqaruǵa búrynǵy Úly júzdiń Alatau okruginiń bastyǵy general-maior G.A.Kolpakovskii bekitildi. Ol patsha ókimetiniń núsqauyn iske asyra otyryp 1871 jylǵy mamyr-mausym aiynda 2000-ǵa juyq soldattan túratyn áskeri ekspeditsiyany basqaryp Bóriqúzar (oryssha Golubovskaya stanitsa. Kóktal auyly) bekinisinen shyǵyp birneshe kúnniń ishinde Ile aimaǵyna basyp kirdi. Ile súltandyǵynyń áskerleriniń basshysy Ábiloǵlynyń 6 myńdyq áskerine soqqy berip, tez arada tize búktirip Qúlja qalasyn aldy da, búkil Ile aimaǵyn otarlap Resei ieligine moiynsúndyrdy. SHaiqasta G.A.Kolpakovskiidiń áskerinen  5-eui ólip, 8-i jaralanǵan, al, Ábiloǵlynyń jasaǵynan 550 adam ólgen. Generaldyń osy isin joǵary baǵalaǵan patsha úkimeti onyń dárgeiin kóterip, oǵan general-leitenant shenin bergen jáne osy «Qúlja joryǵy» patsha ókimetiniń  aimaqty 1871-1881 jyldarǵa deiin uaqytsha óz biliginde ústap túruyna alyp keldi (Qarańyz. Voprosy istorii Kazahstana 19-nachalo 20 veka. Almaty 1961 g. str.75.). G.A.Kolpakovskii bastaǵan patsha áskeriniń Jarkent qalasyn basyp, Súidin arqyly Qúljaǵa ótkendigine toqtalsaq, áskeri qúramanyń eldi mekenderge toqtap, azyq-túlik qoryn, jem-shóbin tolyqtyryp, tynyqtyryp alyp júrui qalypty nárse. Zertteu retinde jazylyp otyrǵan maqala bolǵandyqtan Jarkent qalasynyń tarih paraǵynyń betterine jazylyp túsuine toqtalsaq b.d.d. 3 ǵasyrdan b.z. 6 ǵasyryna deiin patshalyq qúrǵan Úisin memleketiniń aumaǵynda ondaǵan qalalar bolǵan bolsa, sonyń biri Jarkent qalasy dep sanauǵa bolady. Oǵan dálel qazir túrǵyndar jer qazu júmystary kezinde 3-4 metr tereńdikten tauyp jatqan úisin ǵúrpymen jerlengen adamdardyń súiegi men kóptegen ártúrli qysh ydystar. Jarkent qalasy aumaly-tókpeli shapqynshylyqty basynan kóp ótkergen. Arheologiya ǵylymdarynyń bilgiri, Qazaqstandaǵy kóptegen kóne qalalardyń ornyna júrgizilgen qazba júmystaryna basshylyq jasaǵan arheolog, tarih ǵylymdarynyń doktory, akademik Karl Baipaqov pen Arnabai Núrjanovtyń 1992 jyly Almatydaǵy «Qazaqstan» baspasynan shyqqan «Úly Jibek joly jáne orta ǵasyrlyq Qazaqstan» degen eńbekterinde «X-XII ǵasyrlarda Jibek jolynyń bir tarmaǵy Ile alqabyn ońtústik-batystan soltústik-shyǵysqa qarai kóktei kesip ótti» dei kele (joǵarydaǵy kitaptyń 14-shi beti) «Ileniń oń jaǵalauymen sozylǵan jol osy kúngi Kóktal eldimekeni men Panfilov (Jarkent qalasy dep oqyńyz) qalasyn basyp ótedi. Kóktal tóńireginde Ilebalyq (Ilebalyq 12-13 ǵasyrǵa jatatyn qazirgi Úsharal auylynyń irgesindegi kóne qalashyqtyń oryny) degen qala bolǵan» delingen (Qarańyz 15-shi bet). Úly Jibek joly boiynda Jarkent qalasy bolǵandyǵy kórnekti ǵalymdardyń zertteulerinde taiǵa tańba basqandai aitylyp túr. Jazbada kórsetilgen Ilebalyq qalasynyń ornyna 2016-2018 jyldary arheologiyalyq qazba júmystaryn amerikalyq arheologtardy qatystyra otyryp K.Baipaqovtyń ózi basqaryp júrgizdi. Qazba júmystaryna men de qatystym.

Tarihi jazba derekterde 10 ǵasyrlardyń sońynan bastap shyǵys pen batys sauda jolynyń boiyndaǵy eldi meken retinde kórsetilgendikten de  Jarkent qalasy túrǵylyqty qazaq halqy úshin zor mańyzǵa ie bolǵan. Orta ǵasyrlardaǵy sayahatshylar, tarihshylar toǵyz taralym soqpaq qiylysatyn Jarkent qalasynyń óte ertedegi Úly jibek joly boiyndaǵy sauda qarym-qatynasy úshin asa mańyzdy qala ekendigin rastaidy. Osyǵan bailanysty taǵy da aita ketetin dálel, ataqty arheolog, tarih ǵylymdarynyń doktory, akademik Uahit SHalekenov 2014 jyly tamyz aiynyń 16-da maǵan jazǵan hatynda bylai dep kórsetedi. Kópshilik oqyrmanǵa túsinikti bolu úshin hattaǵy mátindi ózgertpei tolyq berip otyrmyn. «Sizdiń «Egemendik Qazaqstan» gazetasynyń 15.8.2014 j. sanyndaǵy «Jas arheolog» atty maqalańyzdy oqyp, Sizge rahmetimdi bildiremin. Sizdiń ústaz retinde 5 synypta oqityn Baǵashar Tilektiń tapqan arheologiyalyq jádigerlerinen habar bergenińizdiń ózi adamgershilik. Jarkent Úly jibek jolyndaǵy kóne qalalardyń biri. Ol qalanyń astynda birneshe jyldyq tarihymyz jatyr. Ony eshkim arheologiyalyq jaǵynan zerttegen joq. Erteli-keshte búl qala zertteledi» dep jazypty. Sońynda ótinish retinde tabylǵan arheologiyalyq jádigerlerdi Á.H.Marǵúlan atyndaǵy «Arheologiyalyq institutqa» tapsyruymdy súrapty. Ózime bes jyl ústazdyq etken Qazaq Últtyq universitetiniń tarih fakulьtetiniń dekany qyzmetin atqarǵan qadirli ústazymnyń tilegin ayaqsyz qaldyrmai oryndadym. Jarkent óńirinen tabylǵan arheologiyalyq jádigerlerdi tolyqtai resmi hattamamen Jarkenttegi jauyngerlik «Dańq» múzeiindegi arheologiyalyq bólimge tapsyrdym. Kóptegen kóne arheologiyalyq qazbalarǵa basshylyq jasaǵan, sol jóninde ondaǵan tom monografiyalyq eńbekter jazǵan 91 jastaǵy qart ǵalym gazet betin paraqtap, oqyp, Jarkentke kóńil audaryp, jańalyqqa ún qosyp otyrsa qalamyzdyń ashylmaǵan tylsym syrlary jetkilikti ekendigi bilinip túr. Tipten alysqa barmai-aq qazaq halqynyń talantty úly SHoqan Uálihanovtyń 1856 jyly 3-shi tamyzdaǵy osy aradan ótip bara jatqandaǵy, yaǵni, Qúlja saparyndaǵy kúndeliginen mysal keltirsekte bolady. Ainalasyndaǵy túrli ósimdikter basqan qalyń toǵaily alqapqa súisine kóz tastaǵan SHoqan «Oń jaǵymyzda Jarkent, Tyǵan (Tyshqan qalashyǵy boluy kerek) qalalaryn qaldyrdyq» deidi. (SHoqan Uálihanov, Tańdamaly shyǵarmalary, Qazaqtyń kórkem ádebiet baspasy. Almaty. 1958 jyl. 375-bet). 18 ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń basynan ótkergen úrystar tarihyn hatqa túsirgen jylnamashy Qazybek bek Tauasarúlynyń jazbasynda Orbúlaq shaiqasy ótken jer kóne Jarkent shaharynan alys emes delinse, odan beri 378 jyl ótti ǵoi. Jarkent qalasy 1882 jyldary salyndy degen ne sóz? Kimderdiń múddesi úshin aitylǵan sóz?

Joǵarydaǵy aty álemge áigili ǵalymdardyń Jarkent jaily atap kórsetken dáleldi jazbalary Jarkent biz salǵan qala dep júrgenderdiń auzyna qúm qúyady. Qúlja joryǵy kezinde de Jarkent sol óziniń mártebesin joǵaltpaǵandyqtan G.A.Kolpakovskii áskeriniń senimdi tyly boldy. Almatydan (Vernyi), Qapaldan keletin áskeri kúshterdiń birazy toqtap ótetin, kúsh jiyp tynystap alatyn úly joldyń boiynda jatqan úlken eldi meken ekendiginde dau joq. Quatty jer silkinisi bola qoimaitynyn biletin jergilikti túrǵyndar sazdy topyraqtan úi-jai túrǵyzyp, Úsek ózeniniń boiyndaǵy qalyń jynystyń qaraǵashyn, talyn tóbesin jabuǵa, qora-qopsy, qúrylys júmystaryn saluǵa, qorshau t.b. túrmysqa paidalanǵan. Qalaǵa tynystauǵa toqtaǵan áskerler shaǵyn, túruǵa yńǵaily úilerge páterlerge ornalastyrylǵan. Jarkent qalasyn SHyǵysqa qarsy túpkilikti tirek nysany jasau ideyasy 1881 jylǵy 12 aqpandaǵy Peterbor kelisiminen keiin tipti qarqyn alǵan. Kelisim shartyna sáikes patsha áskerleri Qúlja aimaǵyn tastap shyqqanda Qytai ókimeti tarapynan qysym kórgen úiǵyrlar men dúngender Resei bodandyǵyn qabyldap, birazy shekara ótip kelip patsha ákimshiligi kesip bergen baqylauda ústalatyn jerlerge qonystanǵan. Ile aimaǵyndaǵy úiǵyr-dúńgenderdiń Jetisu jerine qonys audaruyna rúqsat bergendegi patsha ókimetiniń bastapqyda neni kózdegeni myna zertteu qújattaryndaǵy naqty sóilemderden aiqyn baiqalady. Túrkistan general-gubernatorynyń 1881 jylǵy 20 mausymda shyǵarǵan núsqau hatynda áskeri maqsatpen ekendigi taiǵa tańba basqandai  kórsetilgen. Oqyrmanǵa túsinikti bolu úshin orys tilindegi jazylymyn túsirip bereiin “v…sluchae vozniknoveniya oslojnenii s daitsinskim pravitelьstvom (chitai-s Angliei, stoyashei za spinoi Kitaya, -P.G.) v budushem my sohranim na granitsah Kitaya v tselosti gotovyi vsegda dratьsya s kitaitsami kontingent lyudei, nenavidyashih ih v silu predanii i togo obstoyatelьstva, chto blagodarya kitaitsam lyudi eti lishilisь rodiny, domov i zemli. Ostavayasь v raione, kulьdjinskie musulьmane budut istrebleny kitaitsami ispodvolь podobno tomu, kak oni istreblyayutsya v nastoyashie vremya v Djungarii; ili je vsledstvie poslableniya so storony kitaiskih vlastei musulьmane okonchatelьno pomiryatsya s kitaiskim vladychestvom i takim obrazom i v etom i v drugom sluchayah oni budut dlya nas poteryany» (Qarańyz, Voprosy istorii Kazahstan 19-nachalo 20 veka. Almaty, 1961 g. str.78).

Qúlja aimaǵyndaǵy úiǵyrlar men dúngenderdi Jetisu jerine ótkizip qonystandyru patsha ókimetiniń áueldegi basty áskeri maqsaty edi. Qonys audarushylardy Qytai ókimetiniń tarapynan shekara mańynda shielenisti jaǵdai tuyndaǵan kezde olarǵa qarsy qoldanatyn aidap salatyn jáne údep kele jatqan qytai ekspansiyasyna qarsy baryn salyp kúresetin kúsh retinde paidalanbaq boldy. Sondyqtanda 1881 jylǵy jasalynǵan Peterbor kelisimindegi 3 bapta  Qúlja aimaǵynan kóship ketem deushiler úshin merzim belgilendi. Onda bylai dep kórsetildi; «razreshalosь…pereselitьsya s dvijimym imushestvom v russkie predely v godichnyi srok so dnya peredachi kraya kitaitsam» (Qarańyz, Voprosy istorii Kazakstana 19-nachalo 20 veka. Almaty, 1961 g. str 77). Kúsheiip kele jatqan qytai jer ielenushileriniń qatygezdiginen jáne óz ishindegi zomagerlerdiń qysymynan qútyludy kóksegen  úiǵyr-dúngen sharualary patshalyq reseidiń bodandyǵyn qabyldau – jan saqtaudyń ári auyl sharuashylyǵymen ainalysudyń birden-bir joly dep túsindi. Jetisu jerine ótudiń múmkindigine ie boluǵa úmtylǵandardyń deni sharuasy tómen deńgeidegiler, ishinara ǵana ortasha auqatty adamdar boldy. Qúlja (Qúlja – arqardyń atalyǵy. Ejelgi Úisin memleketiniń ieligi) aimaǵynyń kelisim boiynsha qytai ókimetine berilui kóptegen halyqtardyń tarihi taǵdyryna yqpal etti. Endigi kezde biri Aziya qúrlyǵyndaǵy, ekinshisi osy qúrlyqqa entelei kirgen eki basqynshy memleket Ejelgi qazaq eliniń qonystanǵan jerlerindegi jergilikti últardyń  múddesimen sanaspai jyrtys jyrtqandai bóle saldy. Búrynǵy úlanǵaiyr qazaq handyǵynyń shyǵysynda jatqan Qúlja aimaǵy ony ejelden qonys etip otyrǵan Suannyń, Albannyń, Naiman eliniń Qyzai atasynan taraityn úrpaqtary búl jer bizdiń ejelgi óz mekenimiz dep kóshpei otyryp qaldy. Birazy ata júrttaǵy qalyń qazaqtan bólektenbes úshin Qorǵas ózeninen beri ótip Resei qúldyǵynyń qamytyn kidi. Túrki júrtyn jyrymdap bólshekteu qareketi beleń ala bastady. Resei ókimeti túpki maqsatynan álide bolsa ainymai jer auyp kelgen úiǵyr-dúngen sharualaryn arnaiy pármenmen shekara mańyna, jaqyn jerlerge oralastyrdy. Jarkentpen onyń tóńiregindegi Penjim (tarihi atauy Bestóbe), Aqkent, Túrpan (tarihi atauy Qońyrqoinau), Sadyr (tarihi atauy Saryqyr), Nádek, Jelditúz (Qazaq tilindegi «túz» dala, qyr maǵynasynda. «Túzge shyǵu» dalaǵa, syrtqa shyǵyp sergu, serpilip kelu  maǵynasynda), Naǵarashy (Qazaq tilindegi kónergen sóz. «Naqyra» – jappai, túgel maǵynasynda. Al, «shy» – kóne túrki tilinde el, júrt yaǵni qalyń júrt adamdar otyrǵan jer úǵymyna meńzeidi. Qazirgi tilimizdegi «mal-shy», «qoi-shy» t.b. sózder. Qosymsha material retinde  oqyp kórińiz: B.Qydyrbekúly. «Túgel sózdiń túbi bir». Almaty. 1993 jyl. 77-bet) mekenderine ornyǵa bastady. SHelek, («SHilik» – tal.), Malybai, Qoram (Jońǵarlarǵa qarsy kúresken Alban ruynyń batyrlary) eldi mekenderine ornalastyryldy. Ólkedegi túrǵylyqty halyqtar qazaqtarmen birge ár jaqtan qonys audaryp kelushiler arasyndaǵy shielenisti óz maqsattaryna qarai sheship otyru jergilikti patsha ákimshiligine ońai tigen joq. Jaiylymdyq, eginshilik jerler men su kózderine talas-tartystar kelimsekter men túrǵylyqty adamdar arasyndaǵy kikiljińderdi sheshu, odan keiin olardy tergep-tekseru, jazalau sharalaryn atqaru úshin olardy bylaiǵy júrttan oqshaulau oryndarynyń qajettiligi, abaqtylardy saluǵa alyp keldi. El ishinde patsha ákimshiliginiń búratanaǵa sanap, qarapaiym halyqqa jasaǵan astamshylyq is-áreketine, júgensiz ústemdigine narazylyq bildirip kóz alartqan, qarsylyq kórsetken túrǵylyqty bas kóterer azamattardy abaqtyǵa toǵytty. Alǵashqy birdi-ekili jazyqtylarǵa arnalǵan kishigirim «abaqty», «qamaq» atalatyn oryndar patsha otarlaushylarmen ilese kelip salyndy desek, qazirgi kúnge deiin Úsek ózeniniń jarqabaǵynda anadaidan andaǵailap men múndalap túrǵan túrme ǵimaraty solardyń ishindegi eń zúlmatty kezeńdegi Jarkenttiń jazylmaityn jarasynyń orny.

1881 jyly sáuir aiynda Peterborda ótken Resei-Qytai kelisiminen keiin Qorǵas ózeni eki memleketiń ortasyn bólip túratyn shekara bolyp belgilendi. Al eki jaqty kelisimnen keiin qaituy úzaq uaqytqa sozylǵan orys áskerleri Qúlja aimaǵyn tastap shyqty. Qúljadan shyqqan shyǵysqa qarsy baǵyttalǵan áskeri kúsh negizinen Jarkentke shoǵyrlandyryldy. Sondyqtanda 1882 jyly Jarkentke qala statusy berilip, uezd ortalyǵy bolyp bekitilgeni de sol. Jergilikti Suan, kórshiles Alban eli baǵynatyn resei patshalyǵynyń ákimshilik, basshylyq júrgizetin ortalyǵyna ainaldy. Keiin patsha biligi uezge qarasty kóshpeli qazaq sharualaryn uysynda ústap, olardyń tynys-tirligin baqylauǵa alyp narazylyq túriniń kez-kelgenin qarudyń kúshimen basyp tastau úshin shekaradaǵy qazaqtar ornalasqan auyldarynyń ústine Qorǵasqa, Basqúnshydan bastap, Kóktal, SHonjy, Qyrǵyzsai, Jalańash, SHelek, Narynqolǵa kazak otryadtaryn ornalastyryp, stanitsa atauyn berip, áskerlermen kúsheitildi. Ishkertinnen kóshirip ákelingen sharualardy qonystandyryp, solarǵa qazaq sharualarynyń auyldaǵy qúnarly jerlerin kúshtep tartyp alyp berip óz tyldaryn nyǵaitty. Qonys audarushylardyń arasynda mújyqtar ásirese Sibirden ákelinip qonystandyrylǵan saqaldy kerjaktar Jarkent, Jalańash, Narynqol aimaǵynda kóp boldy. Sóz arasynda aita ketelik, kishkentai kezimizde «Áne, babai kele jatyr», «Jylama babai alyp ketedi» dep jylaǵan, aitqanǵa kónbei jatqan balalardy qorqytyp jatqandy kóp estidik. Ózimizdi de talai qorqytqan. Keiin kórdim, úlkenderi kóp sóilemeitin, únemi túnerip júretin, túsi suyq, qaba saqaly úiysqan, orystar edi. Hristian dinin qabyldamai eski dindi (starovertsy) ústanyp, Sibirge jyljyp ketkenderdi kerjaktar dep atap ketken. Patsha bileushileriniń jergilikti halyqpen kúresindegi negizgi tiregi kazak-orys áskerileri men sharualardan keiingi jergilikti jerdegi tirekteri osy kerjaktar boldy.

SHyǵys shekaradaǵy orys otarshyldarynyń jergilikti halyqtyń qarsylyǵyn basyp ústau ári syrtqy kúshterge qarsy qúrylǵan Jarkent stanitsasy negizgi ortalyqqa ainaldy. Úsek ózeniniń jarqabaǵyna qaraǵaidan jonyp salynǵan eki qabatty áskeri kazarma túrǵyzyldy. Sol zamanǵa laiyqtalynyp salynǵan ǵimarattyń astynǵy qabatyna atty eskadronnyń soldattary ornalastyrylyp, al, ústińgi qabatynda ofitserler otyratyn bólmeler men keńseleri boldy. Uezdi basqaru isteri osy jerden júrgiziletin. Jarkentke qala statusy berilgennen soń reseiden qonys audarushylar, jaily jer izdeushiler, reseige 16 ǵasyrda baǵynyp, hristian dinin qabyldaǵan shoqynǵan tatar kópesteri, taǵy da basqa syrttan kóship kelushilerdiń qarasy kóbeiip, qala óse bastady. 1897 jylǵy júrgizilgen sanaq boiynsha Vernyi (qazirgi Almaty qalasy) qalasynda adam sany 23 myńdy qúrasa, Jarkent qalasynyń túrǵyndar sany 16 myńnan astam bolǵan. Áulie-Ata (Taraz) halqy 12 myńǵa, Perovsk (Qyzylorda) qalasynyń sany 5 myńǵa juyqtapty. Búl málimetten Jarkent qalasynyń qazaq jerindegi eń iri qalalardyń biri bolǵandyǵyn anyq baiqaimyz.

Qúlja aimaǵy 1881 jylǵy Peterbor kelisimi boiynsha Qytai memleketine qaitarylǵannan keiin orys áskerleri Qúlja qalasyn tastap shyǵuy kerek bolǵan. Onshaqty jyl ishinde qordalanyp qalǵan orys áskerleriniń qaru-jaraǵyn, soǵysqa qajetti múlikterdi tasyp áketu máselesi tuyndaǵanda olar oilanbastan Jarkent qalasyna intendattaryn jiberip  daiyndap, túraqty áskerlerin osynda kóshirdi. Joryq kezindegindei emes endigi kezekte jańadan orys ieligine qaraǵan jerlerde áskerlerdi shashyratpai, toptap, tártippen ústau úshin kazarma salu máselesi tuyndady. Myna máselege de aiyryqsha mán berip qarauymyz kerek sekildi. Búǵan deiin yaǵni, 1880 jyldarǵa deiin Suan ishindegi Satai ruynan shyqqan Qojabaiúly Ájibek qajy, inisi Túrysbek, Bektemis (qajylyqqa eki márte barǵan) taǵy da basqa qajylyqqa barǵan kisiler Mekkeden oralǵan soń  túrǵylyqty qazaqtar arasynda Jarkentte meshit salu isin kótergen, ári qarjylai úiymdastyrushylary da bolǵan. Resei patshalyǵyna basyp alǵan jerlerinde shirkeuler túrǵyzyp, hristian dinin kúshtep tyqpalap engizip kele jatqanynan qorǵanudyń jalǵyz joly osy meshit saludy tezdetip qolǵa alu edi. Údep kele jatqan orystyq qaterge músylmanshylyqty qarsy qoyu  áreketine arǵy  bettegi (Ile ózeniniń sol jaǵy) Alban eli túgeldei qoldau kórsetken (Búl jóninde jazba derekter bar). Deni músylman dinin ústanatyn jergilikti qazaqtardyń osy óńirdiń ortalyǵy bolyp tabylatyn Jarkentte meshit salu talaptaryn qúptai otyryp, patsha úkimetiniń jergilikti bileushileri osy múmkindikti jibermei óz paidalaryna qarai áreket etken boluy kerek. Túrǵylyqty halyq meshit saluǵa dep qarjy jinap, Ile ózeniniń sol jaǵalauyndaǵy  Ile Alatauynyń silemi Ketpenniń tauynyń bauraiyndaǵy sai-saladan qúrylysqa jaramdy qaraǵai daiyndap jetkize bastaǵanda patsha sheneunikteri áskeri kazarma saluǵa qajetti aǵashtarǵa tapsyrys bergen boluy múmkin. Onyń da sebebi joq emes, olai deitinim Jarkenttegi qazirgi qúlandy bolaiyn dep túrǵan túrmeniń keregesi men óń boiyndaǵy qiyulastyryp qalanyp bekitilgen qima bórenelerdiń barlyǵynyń bir tektestigi, ári shyqqan jeriniń qaraǵailarynyń úqsastyǵy. Jáne sol kezderi arzan júmys kúshin tarta otyryp tez arada saldyrǵan. Qima aǵashtarǵa laboratoriyalyq, rentgendik zertteu júmystaryn júrgizse de olardyń qúramyn jáne jasyn anyqtauǵa bolady ári ósken jeri tektes, Ile Alatauy bolyp shyǵady. Joǵarydaǵy aitylǵan jaǵdayattardy salystyra kele Jarkentte meshit saluǵa daiyndyq júmystary júrgizilu barysynda tasymaldanǵan materialdardyń esebinen osy araǵa oryn tepken shekara kúzetiniń áskeri kazarmasy da  salynǵan dep oi túiindeuge bolady.

Orys áskerleriniń Qúlja jerin tastap shyǵuy, resei patshalyǵynyń bodandyǵyn moiyndaǵan (Joǵarydaǵy maqalada naqty sandary kórsetilgen) úiǵyrlar men dúngenderdiń Ile aimaǵynan Jarkent, Vernyi uezderine alty bolystyq jerge qonystandyryluy, olardy jerge ornalastyru máseleleri suandar salmaq meshittiń qúrylysyn birshama keshiktirip bastauǵa sebep boldy. Al taǵy da aitarymyz, toǵyz joldyń torabyna ornalasqan ári el kóp shoǵyrlanǵan meken Jarkentte meshit túrǵyzu máselesi jergilikti suandar arasynda 1870 jyldardyń ortasyna deiin kóterilgen edi. Oǵan naqty tarihi derekter de mysal bola alady. Maqalany jazu barysynda biz silteme jasap otyrǵan zertteu eńbekte 1882 jyly Vernyi uezindegi quańshylyqqa bailanysty ólkeniń joǵarǵy biligi joqshylyqqa úshyraǵan qonys audarushylarǵa (Oqyńyz, úiǵyrlarmen dúngenderge) járdem kórsetu úshin tikelei qarjy bólgen. Al, 1882 jyly Jarkent uezine bólingen qarjynyń teń jartysy (10 000 somnyń 5 myń somy) meshit salu úshin saudager YUldashevke berilgen (Qarańyz. Voprosy istori Kazahstana 19-nachalo 20 veka. Almaty. 1961 g. str. 97). Olai bolsa tarihi derekterge súiene otyryp osy óńirde onyń ishinde Jarkent qalasynda meshit salu máselesi túrǵylyqty qazaqtar arasynda búl aimaqqa orys basqynshylarynyń jáne úiǵyr, dúńgen qonystanushylarynyń ayaǵy timei túryp kóterilgen deuimizge naqty negiz bolady.

Patsha ókimetiniń Orta Aziyaǵa basyp kirui jergilikti túrǵyndardy qatty shoshytty. Basqynshylyq sayasattyń negiziniń biri túrǵylyqty eldi hristian dinine búryp shoqyndyru. Qazaq dalasyna músylman dininiń dendep enuimen 19 ǵasyrdyń ortasynan bastap 20 ǵasyrdyń sońyna deiin alǵashqy jáne odan keiingi kezeńderde qajylyqqa barǵan jeke adamdar turaly Máshhúr Júsip Kópeiúly hatqa túsirip ketken. Jazbalarynda qazaq dalasynan úsh ret Mekke men Medinege saparlap barǵan qazaqtardyń mán-jaiyn sóz etedi. Orta júzden 1870 jyldardyń ortasynda (Keibir málimetterde 1874 jyly dep beriledi) Qúnanbai qajylyq saparǵa shyqqanda onymen birge Jetisudy jailap otyrǵan Úly júzdiń biraz ataqty adamdary birge barǵan. Joǵaryda aty atalǵan Ájibek Qojabaiúly t.b. joldan qosylyp ilesip, birlesip  barulary da múmkin (Áli de bolsa anyq-qanyǵyn keiingi zertteushiler anyqtai jatar). 2004 jyly Almatydaǵy «Arys» baspasynan shyqqan «Jetisu entsiklopediyasynda» Jetisu aimaǵynan qajylyq saparǵa barǵan adamdardyń aty-jónderi atalǵanymen, Mekkege barǵandardy tolyq qamti almaǵan. Resei memleketiniń qúramyna keiindep  qosylǵan Jarkent ólkesinen 20 ǵasyrǵa deiin Mekkege baryp  qajy atanyp kelgen adamdardyń esimderi arhivtik qújattar júrgizilmegendikten eldiń esinde saqtalyp qalǵandyǵy bolmasa, jazbaǵa túsirilgenderin tabu múmkin bolmai túr. Qazirgi kúnge deiin halyq arasyndaǵy saqtalyp qalǵan qajynyń balasy degen ataular kezinde búl adamdardyń arǵy atalarynyń Mekkege saparlaǵandyǵyn, qajylyqta bolǵandyǵyn bildiredi.

Jarkentte meshit túrǵyzu men áskeri kazarmanyń salynuyn tilge bekerge tiek etip alyp otyrǵan joqpyn, áńgimeniń negizi sol áskeri kazarmanyń keiin jat jerlik basqynshylarǵa qarsy erkindik úshin kúresken jergilikti túrǵyndar úshin, onyń ishinde júrekteri elim, jerim dep soqqan talai arystardyń ómirin tozaqqa ainaldyrǵan azap orny bolǵandyǵyna toqtalu. Halyq jadynda saqtalyp, tarihi derektermen sabaqtalǵan málimetterde Jarkent óńirinde alǵash bolyp patsha ókimetiniń qonystandyru sayasatyna qarsy atqa minip, qolyna qaru alyp kúreske shyqqan Átike men Núrjeke batyrlar, Últanbailar boldy. Patsha ákimderinen taisalmai qarsy áreketke baryp, túrme azabyn alǵash tartqan da solar. Últanbai Jaqsymbetúly patsha ókimetine qarsy jasaǵan qylmysy úshin 1875 jyly, al Núrjeke Igilikúly 1890 jyldary ústalyp, túrmege qamalyp, tergelip  Jarkent uezdik soty arqyly jazaǵa kesilip, Qiyr SHyǵysqa katorgalyq júmysqa aidalǵan. Búl jerde keiingi bir zertteushilerdiń Jarkent túrmesi 1897 jyly salyndy degen derekterine kúmánmen qarauǵa tura kelip túr. Kez kelgen eldiń áskeri júrgen jerde ártúrli tártipsizdikter oryn alady. Múndai jaǵdaida mindetti túrde jazalau orny abaqty salynady (Túrki tilindegi «abaqty» sózi auysyp nemisshe «gauptvahta» «gúpaqty» atalyp ketken).  Qúljadan qonys audarushy úiǵyrlar men dúngenderge qatysty joǵarydaǵy jazbamda 1882 jylǵy Vernyi (Jarkent jeri de alǵashqyda osy uezge qaraǵan) uezinde bolǵan quańshylyqqa bailanysty patsha ákimshiligi bólgen qarjyny (jan basyna shaqqanda sol kezdegi mólshermen 2 somnan tigen) qaitaru jáne jer salyǵyn jinau jónindegi arnaiy júmys júrgizgen erekshe tapsyrmalar jónindegi sheneunik Malinovskii 1893 jyly salyqty tólemegenderdiń múlikterin tartyp alyp, satylymǵa jiberip, ózderin túrmege japqany turaly jazylady. Búl qonys audarushylarǵa qatysty bolǵandyqtan, al olardyń negizgi bóligi Jarkent óńiriniń túrǵyndary dep sanaityn bolsaq, onda Jarkent túrmesiniń sol kezde bolǵandyǵyn kórsetetin negizgi fakt.

19 ǵasyrdyń 70 jyldarynan bastap otarlaushy biliktiń kúshteu, jazalau ornyna ainalǵan Jarkenttegi túrmeden qazaq eliniń nebir azamattary ótkelekten ótti. Jazalylardy qazirgi túrmeniń astyndaǵy jertólege qamap, al, tergeuge patsha ákimshiligi sheneunikteriniń keńsesi ornalasqan birinshi qabatqa alyp shyǵatyn bolǵan deidi estigender. Patshanyń otarlaushy sayasatyna qarsylyq kórsetken, narazylyq bildirgen olardyń áskerlerden keiingi negizgi tiregine ainalǵan hristian dinindegi qonystanushylarǵa qyryn qaraǵan jaiylymdyq-shabyndyq, egistik jer-su  úshin talasyp, qaruly qaqtyǵysuǵa deiin barǵan jergilikti qazaqtardy tútqyndap, tergep-tekseretin,  zombylyq kórsetetin azap ornyna ainaldy. Qanshama sebepti, sebepsiz ústalǵan adamdar patsha sheneunikteriniń úkimimen sottalyp, jazaǵa kesilip, jer audarylyp nemese úkimetke qarsy qauipti qylmysker dep tabylyp atu jazasyna úiǵarylyp, úkim taban astynda oryndalyp otyrdy. Onyń kuási júzdegen adamdardyń auzynan estiletin, túrmeniń batysyndaǵy talai kinásiz jandardyń janyn alyp, tánin jasyrǵan qúlama jar. Úkim shyǵarylyp ólimge kesilgen adamdardy atyp óltiru úshin bylaiǵy eldiń kózinen tasalau bolsyn dep ólimge aparatyn jer asty joly da salynǵanyn júrt kúni búginge deiin aitady. Búgingi kúnderi júzdegen jyldardan bergi biiktigi on bes-jiyrma metrlik uaqyt mújip, qar men jańbyr suy shaiyp alasarǵan. Ol kezderde jazalaushylar ólimge kesilgen tútqyndardy jar jiegine túrǵyzyp qoiyp atyp óltirip, oqpanǵa qúlatyp, óli-tirisine qaramai shalajansar kúiinde jardyń topyraǵyn opyryp, qúlata salǵan. Qara jerde til joq-au, ún bitse talai soiqannyń aqiqaty ashylar edi.

Birinshi dúniejúzilik soǵys kezindegi patsha ókimetiniń qazaqtan tyldaǵy júmystar úshin adam jinaudaǵy mausym  jarlyǵyna qarsy kóterilgen qazaq aimaqtarynan Jarkent óńiri de tys qalǵan joq. 1916 jylǵy Últ azattyq kóterilistiń úshqyny Jarkentti de sharpydy. Jarkent uezine qaraityn Albandarmen bailanys jasap otyrǵan Suandar da áskerge adam bermeimiz degen uájben Múqa bolystyń basshylyǵymen Sarybel óńirine jinalyp qarsylyq kórsetken. Búl turaly kezinde respublikalyq «Ádilet» qoǵamynyń basqarma múshesi bolǵan, jurnalist A.Tasymbekov mynadai mysal keltiredi. «Jarkent túrmesinde 28 qazaq aldyn ala ózara jáne basqa tútqyndarmen kelisim boiynsha (barlyǵy 57 adam) pyshaqpen, tayaqpen, baltamen, altyatarmen jáne tartyp alynǵan mauzerlermen, myltyqtarmen qarulanyp qashuǵa bel bailaidy. Olar shai ákelgen túrme qarauylyn jalma-jan bas salyp ústap, soqqyǵa jyǵady. Sonyń nátijesinde 28 tútqyn ústalyp, áskeri sotqa beriledi. Qalǵandary qoldaryndaǵy qarularymen Jarkent uezindegi iri bolys, Suan kóterilisiniń basshysy Múqa bolystyń qaramaǵyna baryp panalaidy» (Qarańyz Suan shejire. Qúrastyrǵan S.Eshmúhambetov. Almaty «Jalyn» baspasy. 1993 j. 82-bet). Osy derekterge oi júgirtseńiz de 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisi jáne odan keiingi kezeńderde de orys otarshyldarynyń qolyndaǵy Jarkent túrmesi jergilikti halyqtyń úreiin alatyn tozaq orny retinde óz mindetin múltiksiz atqarǵan. Bir ǵana mysal joǵarydaǵy atalyp ótken derektegi Jarkent túrmesindegi  kóterilis jasaǵan, ústalyp jazaǵa tartylǵan  28 adamnyń taǵdyryn kóz aldyńyzǵa keltirudiń ózi sózimizdi aiǵaqtaidy. Kóteriliske qatysyp, patsha áskerine qarsy túrǵan sol erjúrek jandardyń sonymen qatar barlyq kezeńdegi qúǵyn-súrgin kórgen adamdardyń ata-jónin memlekettik múraǵat mekemelerindegi derekterdi aqtaru barysynda Qazaqstan Respublikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen qúrylǵan memlekettik komissiyanyń   anyqtauyna múmkindik berilip otyr.

Alashorda úkimetine qoldau kórsetkeni úshin jáne Keńes ókimetiniń júrgizgen sayasatyna narazylyq bildirgen Múqa shekara asyp ketedi. Biraq qyzyl ókimet Múqanyń bitispes jau ekendiginen seskenip Qytai ókimetimen ústap, beri ótkizip beruge kelisedi. Qytailar da Múqa bolystyń jergilikti jerdegi halyqtyń arasyndaǵy zor úiymdastyrushylyq bedelinen seskenip, ózderiniń de keleshekte jaulaushylyq sayasattaryna kesel keltirer degen nietpen tútqyndap, shekaradan OGPU-ǵa ótkizip beredi. Ataqty bolys, 1916 jylǵy Jarkent óńirindegi halyq kóterilisiniń basshysy, ózinen búrynǵy qarsylastary siyaqty Múqa da Jarkent túrmesiniń tútqynyna ainalady. El arasynda Múqa bolystyń ólimi turaly ár qily áńgimeler aitylady. Bireuleri Múqa bolys ústalǵannan keiin tergelip Jarkent túrmesinde atyldy dese, endi bir derekte Taldyqorǵan qalasyna alyp bara jatqanda aidaushylar Qoibyn tauynyń arasynda atyp tastapty delinedi (Búl derekti maǵan marqúm Basǵúnshy auylynyń túrǵyny, matematika pániniń múǵalimi bolǵan Q.Qarmysov aityp berdi). Keńestik júieniń biliktegileri de máseleniń kúrdelenuinen seskenip «qashuǵa oqtaldy» degen jeleudi qoldanuyda múmkin ekendigin joqqa shyǵaruǵa bolmas.

Azaptau men qorlaudyń orny bolǵan búl túrmede nebir súmdyq oqiǵalar oryn alǵan. Men úzaq uaqyt kóptegen adamdarmen jolyǵyp, áńgimelesip, aitqandaryn múqiyat qaǵazǵa túsirdim. Búl jazyp alynǵan derekter qalqyǵan «aisbergtiń» betindegileri. Qanshama súmdyq oqiǵalar, jazyqsyz japa tartqan adamdardyń taǵdyry talǵausyz ketti.

Túrmeniń temir tory talai jannyń ólimine sebepker boldy. Sondai jandardyń biri Qojalaqov Sman Qúdaiberdi ruynan shyqqan. Búrhan mańyndaǵy Taldykesik degen jailauǵa qonystanǵan. Sol jerde jazdy kúni toi bolyp, sońynan kókpar tartyp júrgende 1931 jyly GPU-diń eki qyzmetkeri kelip tútqyndap alyp ketken. Túrmede tergeuge shaqyrylmai kóp uaqyt súraqsyz otyrǵan. Túrme ishinde Smandy atady eken degen sóz shyqqanda «ózekti janǵa bir ólim» dep qashuǵa bel bailaǵan. Auyldaǵy aǵaiyndarmen bailanysyp, inisi at alyp kelip uádeli jerde kútip túruǵa kelisken. Túrmede qasynda otyrǵan jansyzdardyń biri múnyń qashatyn kúnin, uaqytyn túrme ákimshiligine jetkizip qoiǵan. Ol kezde túrme ainalasynda úi-jailar áli kóp salynbaǵan kez. Oqiǵa ymyrt kezinde bolsa kerek, retin keltirip túrme ishinen qashyp syrtqa shyqqanda artynan ańdyp otyrǵan kúzetshiler myltyq atyp qualai jónelgen. Tars-túrs myltyq atylyp, shań-shúń dauys shyqqanda at alyp kelip túrǵan bauyry túra qashqan. Jaqyndap qalǵan Sman aiǵailap «Attyń qúiryǵyn ústat, atty qúiryǵynan ústat» dep birneshe ret aiǵailasa da, bauyry atylyp jatqan oqtan záresi úshyp qoryqqanynan tizginin tartpai jetektegi atty súirelep shaba jónelipti. At qúiryǵyna qoly jetpei alqynyp qalǵan Smandy soldattar oqtyń astyna alady. Ózi iri deneli, eki iyǵyna eki kisi mingendei adam ońailyqpen qúlai qoimapty, soldattar jeti ret atqan kezde ǵana baryp biraq jyǵylypty. Qazaqtyń «oqqa súienip túrypty» deitini osy shyǵar. Túrme kúzeti óli deneni súirelep ákelip túrmeniń batysyndaǵy jarqabaqtyń ishine tastap topyraqty qúlatyp jaba salǵan. Sman Qojalaqovtyń qalai qorlyqpen ólgenin nemeresi Serik Smanov Qúdaiberdi ruynyń úlkenderinen kóp estigen.

90-shy jyldary júzge kelip qaitys bolǵan Ámiraqyn degen kisi keńestik zamannyń qúityrqy sayasatynyń teperishin kóp kórgen adam. Ámiraqyn qariya Sman ekeui ústalyp, Jarkent túrmesinde 1931 jyldary birge otyrypty. Kóre almaushylary oilap tapqan jalamen ústalǵan Ámiraqyn qariya sottalyp, 25 jylǵa kesilip, Qyr Sibirge aidalyp jazasyn katorgada ótepti. Ózi ójet, óte qaruly, iri deneli adam bolǵan eken. Zonada júmys istep júrgende berilgen tapsyrmasyn artyǵymen atqaryp, eki kisiniń normasyn oryndap, júmysty jaqsy istep kózge túskennen soń senimge ie bolyp, isi qysqartylyp 18 jyl otyrǵannan keiin túrmeden bosatylǵan. Qara júmys istep jazasyn ótep elge oralǵan soń da júmystan qalmai kolhozdyń túiesin, arada biraz jyldan keiin qoiyn baqqan. Jarkent túrmesindegi bolǵan oqiǵalardy kózimen kórip basynan ótkizgen Ámiraqyn qariya Smannyń balasy Omarǵaliǵa ákesiniń basynan ótken qasiretti oqiǵany aityp beripti. Sman Qojalaqov 1931 jyly ústalyp ketkende balasy Omarǵali jańadan ekiden asqan eken. Seriktiń ákesi Omarǵali 2012 jyly qaitys bolǵan (17 mamyr. 2021 j. jazyp alyndy). Sman men Ámiraqynnyń taǵdyrlaryn tálkekke ainaldyrǵan zúlymdyq ister úshin keńestik qúrylystyń múrageri Resei úkimeti jauap bere me? Kim jauap beredi? Qarapaiym jandardan jau izdep, jazyqsyz jandardyń beibit ómiriniń shyrqyn búzyp, otbastarynyń oiranyn shyǵarǵan keńestik sayasattyń artynda patshalyq reseidiń jergilikti halyqty túpkilikti joyu sayasatynyń jalǵasy jatqanyna eriksiz qol qoyasyz. Áitpese joǵaryda esimderi este túratyn ardaqtylardyń orys ormanyna sebepsiz balta siltegeni az.

Jarkent túrmesiniń osy ólke halqy úshin naǵyz tozaq ornyna ainalǵan kezeńi 20 ǵasyrdyń basy. Alǵashynda, 1917 jylǵy aqpan tóńkerisine deiin patsha úkimetiniń sheneunikteri búl túrmege jer-suǵa álimjettik jasaǵan kelimsekterge, zorlyqpen qonystanushy orys qarashekpendilerine qarsy kóterilgen jergilikti túrǵyn qazaqtardyń belsendilerin ústap ákelip túrmege toǵytyp, qamap, tergeu sharalaryn júrgizip, ártúrli jaza kesip otyrǵan. 1916 jylǵy  1-shi dúniejúzilik soǵys kezinde materialdyq resurstary shektelgen patsha ókimeti búratana halyqtan, onyń ishinde qazaqtardan soldatqa adam almaimyn degen kelisimdi búzyp «iyunь jarlyǵyn» qabyldaǵan edi. Jarlyqqa narazylyq bildirip, oǵan qarsylyq kórsetip, sońy Últ-azattyq kúreske úlasqany tarihtan belgili. Jetisu jerin sharpyǵan kóterilis kezinde Jarkent uezine qarasty óńirdegi qazaq búqarasyna qarsy qaruly jazalau sharalary júrgizilgende qolǵa túskenderdiń bárin ústap ákelip túgeldei aiypty dep tauyp, tútqyn retinde qaladaǵy túrmege qamaǵan. Qarqara kóterilisine qatysushylar da ústalyp, osy túrmede tergeude jatqan. Keńes ókimeti ornaǵan alǵashqy jyldary Alashorda ókimetin qoldaǵandardy qylmysker retinde qamauda ústaǵan. Biraq ázirshe ol alashshyl azamattardyń kimder ekendigi belgisiz. Keiingi Stalindik ámirshil júieniń shegine jetken kezinde «halyq jauy», «japon tyńshysy», «kontrrevolyutsiyalyq áreketteri úshin» (RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58 babynyń 3, 7, 10 tarmaqtary) degen jeleumen tútqyndalǵan kóptegen adamdar tiri shyǵudan úmitterin úzip, úkim kútip, kúnimiz ne bolady dep sarǵaiyp kameralarda jatqan. Stalindik terrordyń qúrbandaryn yaǵni ólim jazasyna kesilip úkim shyǵarylǵandardy atu osynda oryndalǵan (Búl jóninde Jarkent túrmesinde jendet isin atqarǵan K.U.CHernenko turaly «Jarkent ainasy» gazetiniń betinde arnaiy maqala jariyalaǵanbyz). Ólim jazasy kesilgenderge úkim osy jerde oryndalǵan.

Keńestiń zamanda qazaq halyna jasalynǵan qandy zúlmat adamdardyń jadynda bolmasa qújattary qyryq qaqpanyń ar jaǵynda jasyryn ústaldy. Araǵa jyldar salyp ósken keiingi keńestik biliktiń ókilderi de tarih tereńine boilai almady, qandy jerdiń qúpiyasyn estise de qaiter deisiń degen oimen ústirt qarady. Túrmeniń batysynda sarqyrai aǵyp móldirep Úsek ózeni jatty. SHaruadaǵy adamdardyń demalysyn útymdy úiymdastyrmaq bolǵan qalalyq atqaru komiteti ózenge arnaiy tospa jasatty. Úlkendi-kishili demalushylar úshin taptyrmaityn shomylatyn orynǵa ainaldy. Búl shara biraq úzaqqa barmady. SHomylushylar arasynda suǵa batyp ólgender sany kóbeidi. Sonda ǵana búl ólimniń sebebin bilushiler másele kóterip, tospany búzyp basseiindi aǵyzyp jiberuge tura keldi. Ásili qashanda zorlyq-zombylyq pen kisi qany tógilgen jer kieli dep sanalady.

Júzdegen erkin oily jandardyń  sanasyn qúrsaulap, tútqyndap, tergep-tekserip, túrmege qamaqqa alyp, azapqa túsirip, atyp-asyp, katorgaǵa aidap ómirin óksikpen ótkizgen, odan qalsa kóptegen jazyqsyz adamdardyń janyn zorlyqpen alǵan sayasat 1925 jyly Qazaqstandy basqaruǵa kelgen Goloshekinniń júiege engizgen «Kishi qazanynan» tuyndady.

Qyzyldar ornatyp jatqan tapsyz jańa qoǵamǵa nieti qarsy degen sebeptermen últtyń oqyǵan ziyalylaryn, auyldaǵy el arasyndaǵy sauattylardy, shala sauatty bolsa da sharuashylyqtardy qúruǵa belsendi kirisip júrgenderdi, mekemelerdegi, oqu-aǵartu salasynyn bas kótergen jetekshilerin qyzmetterinen shettetip, qúǵynǵa túsire bastady. Túrli sharuashylyq júmystaryn jaqsy úiymdastyryp kózge túsken, auylsharuashylyǵyn tiimdi basqaryp júrgen, kóptegen aldynǵy qatarly azamattardyń kózin joyu júmysy bastaldy. 1928 jyldan bastalǵan Qazaqstandaǵy iri bailardyń sharuashylyqtaryn tárkileu, ile qolǵa alynǵan qazaq sharualaryn jappai újymdastyru kezindegi shekten shyqqan asyra silteushilik  ózi yńyrshaǵy shyqqan eldiń sharuashylyǵyn kúizeltudin basy boldy. Jergilikti jerlerde osy nauqanǵa kedergi keltirgenderdi tap retinde joyu jónindegi «úshtikter» úiymdastyryldy. Jazalau sharalaryn partiya músheleri iske asyrdy. Bailar men kulaktardy tap jauy retinde joyu barysynda qosaq arasynda júzdegen orta sharualar da osy sayasi nauqanǵa zorlyqpen  ilindirilip ketti.

Kúizeliske túsken jeke sharua qojalyqtar qoldan jasalyp otyrǵan ozbyrlyqqa shydamai qarsy kúresuge árekettense, keibiri jerin tastap shet elderge qasha bastady. Asyra silteu sayasatyna narazy bolǵan qazaq sharualary bar tapqan qarularymen jaraqtanyp atqa qondy. Kóterilisshiler keńes jáne partiya mekemelerine shabuyldap, qújattardy órtep, qyzmetkerlerdi quyp jiberdi. SHarualar kóterilisine kei jerlerde túraqty áskeri bólimder jiberilip, 1923 jyly arnaiy qúrylǵan Birikken memlekettik sayasi basqarma (OGPU) qyzmetkerlerimen tyǵyz birlese otyryp jazalau sharalary ayausyz júrgizdi. Ústalǵandardy sol jerde sotsyz-tergeusiz jau dep tauyp atyp tastaǵan oqiǵalar kóptep kezdesti. Qarsylasuǵa shyqqandardyń deni, kóteriliske qatysqandardyń kópshiligi tútqynǵa alynyp, aidau kórip túrme azabyn tartty. Múndai derekterdi el ishindegi kókiregi oyau, kózi ashyq azamattardyń auzynan kóp estimiz. «Atalarymyz qúǵyn kórip Qytai jerine ótipti. SHekarada tosyp túrǵan áskerler qyrǵynǵa úshyratypty. Ústalǵan adamdardy Jarkent túrmesine jauypty» degen áńgimeler qazirde qúlaǵymyzǵa tiip jatyr.

Jarkent túrmesinde keńestik sayasatqa qarsy shyqty degen tek osy óńirdiń adamdary ǵana emes, Qazaqstannyń ózge aimaqtarynan da  ústalyp ákelgender qamalyp keiinnen atylyp ketken. Núrkent qalashyǵyna ornalasqan «Qúrǵaq port» mekemesiniń bas injeneri Janat Dosanúlymen osy bir qandy kezeńniń halyqqa tigizgen zardaptary jóninde áńgimelesip otyrǵanymyzda óziniń osy óńirmen tarihi bailanysta ekendigin aityp qaldy. Arǵy atalary aǵaiyndy Tańatar men Tańbai, kórikti Tarbaǵataidyń eki betin jaiyla qonystanǵan aituly auqatty adamdar eken. Eldiń ishindegi myńǵyrtyp qoi qoralap, úiirlep jylqy aidap, aldaryna kele-kele túie salǵan túgin tartsań maiy shyǵatyn Baiǵoja, Úzynbúlaq taularyn  jailap, qysta Úshbúlaq, Keregetas qyrqalaryn qonystanyp júrgen ataqty bai adamdar az uaqyttyń ishinde goloshekindik sayasatpen qysymǵa alynyp, bai-juan zomager retinde zobalańǵa úrynady. 1890 jyldary tuylǵan atasy Tańatardy kámpeske kezinde tigerge túyaq qaldyrmai tárkilegen. Auyldy ainala qorshap Tańatardyń mal-múlkin tizimdep bolǵan soń bárin basqaryp júrgen bastyqtarynyń biri alyp ketpek bolyp Tańatardyń súliktei qara báige atyna mingen eken. Qúlyn kúninen iesinen basqa adamdy mańyna jolatpaityn, iesinen ózge eshkimdi mingizbegen qara at móńkip-móńkip bastyqty jerge bir úrypty. Januardyń tosyn minezine túsinbegen álgi basshy elden úyalǵanynan namystanyp atty tizgininen ústap úzyn soiylmen toqpaqtai bastaǵan. Búǵan qarap túryp kisinegen atynyń qinalǵan únine shydamaǵan qaruly Tańatar bastyqtyń qolynan soiylyn júlyp alyp «Bárin alsańda múny ala almaisyń» dep  onyń ózin soiylmen úryp túsiripti. Qaraqúsynan qata tigen soqqydan álgi sholaq belsendi sol jerde til tartpai ketse kerek. Tańatar júirik qara atyna minip qashyp ketipti. Tau arasyndaǵy qalyń jynysty adam ayaǵy jetui qyiyn Almalysai, Qarańǵysai, Keregesai siyaqty shatqaldy jerlerdi panalap tyǵylyp 2 jyldan astam uaqyt ústatpai júrgen. Artynda qalǵan onyń auyldaǵy tuystarynyń tau jaqqa jii baryp tamaq tasyp júrgenin kórgen bireuler Tańatardyń tyǵylǵan jerin ókimet oryndaryna aityp qoiǵan bolsa kerek. Ókimettiń kámpeskeleu sayasatyna qarsy shyqqan, keńes ókimetiniń arnaiy tapsyrmamen júrgen belsendisin ádeii úryp óltirgen degen aiyp taǵylǵan Tańatardy ústauǵa basshylyqtyń tarapynan birneshe ret soldattar jiberilgen. Jer jaǵdaiyn jaqsy biletin Tańatar qúǵynshylardy alystan sholyp, oryn auystyryp ketip, al olar júr degen jerin taba almai jer sipap qalyp qaitatyn. Túiyqsyzdan kezdesip qalyp quǵyn bola qalǵan jaǵdaida jaularyn saqpanmen atyp, tasty tizesine ne keudesine tigizip, attan qúlatyp ústatpai sytylyp ketip júrgen. Keiinnen kóp adamdar jiberip qaumalap ústap, tútqynǵa alynyp, tergeudiń azabyn kórgen. Qorlyqty kúnderden keiin sol kezdegi qylmystyq istiń baptarymen aiyptalyp, sottalyp, jazasyn óteu úshin Tarbaǵatai óńirinen aidalyp ákelinip KarLagta ústaǵan. Qalai bolǵanda da KarLagtaǵy sottalǵandardy atu úkimi júzege asyrylmaityn lagerge túsken Tańatardy aidap Jarkent qalasyndaǵy ortalyq túrmege ákelgen. Atasy Baiǵoja eldiń ala jibin attamaǵan qajyǵa barǵan ataqty qari imandy kisi bolǵan. Jasynan áke tárbiesinde ósken, arabsha hat tanyǵan kózi ashyq, kókiregi oyau Tańatardy keńestik sayasat elge qyzmet etkizbei, Jarkenttiń túrmesiniń astynan qazylǵan túnek jolmen jar jaǵasyna jetkizip atyp óltirdi. Sonau Tarbaǵatai taularynda tuylǵan Tańatar ózge óńirdiń goloshekinshilderdiń júrgizgen sayasatyna qarsylasu qozǵalysyna qatysqan qazaqshyl azamattary siyaqty zorlyqshyl qyzyldar sayasatynyń qúrbany bolyp, naqaqtan ajalyn Jarkent jerinen tapty. Tańatardyń artynan bauyry Tańbaidy da bai túqymnyń biri dep dúniesin, mal-múlkin tárkilep sottap, 10 jylǵa jazasyn óteuge Sibirge aidaǵan. Azapty jyldardy bastan ótkergen Tańbai auylyna aman-esen oralyp 1976 jyly ómirden ótken. Táuelsizdikke qol jetkizgennen keiin ashylǵan shyndyq kózderi halyq sanasyn oyatty. Qandai zúlymdyq kezeńderdi bastan ótkergenimiz qalyń júrtqa belgili bolyp, áleumettiń nazary quǵyn-súrginge úshyraǵan beikúná adamdardyń taǵdyryn anyqtauǵa aua bastady. Osyndai kezde qoǵamdyq máselelerge sergek qaraityn Tańatar men Tańbaidyń úrpaǵy biz sóz etip otyrǵan ata aruaǵyn qadirleushi Janat Dosanúly 80-shi jyldary Jarkentke kelip eski meshitte qúran oqytyp, atalaryna arnap as bergen.

Qazaq eliniń bilik basyna kelgen qazaq ziyalylaryn qúrtudyń josparly túrde iske asyryluyn joǵarydaǵy stalinmen kelise otyryp júzege asyrǵan Mirzoyan júiesi de úzdiksiz kúndelikti jazalau mashinasyndai júmys atqardy. SHekten shyqqan zańnan tys áreketterdiń bári de túptep kelgende taptyq kúres degen jeleumen búrkemelengen jańa piǵyldaǵy otarlau sayasatynyń júzege asyryla bastalǵandyǵynyń belgisi edi. Jazalau sharalarynyń eń aldyńǵy legine ilingen Moldash Toǵasov Almaly auylynyń túrǵyny. Qazaqstandaǵy auyl sharuashylyǵyn újymdastyru nauqany bastalǵan kezde kóshpeli mal sharuashylyǵymen ainalysqan sharualardy otyryqshyldandyru júmystaryna aralasqan azamattyń biri. 1933 jyly 2 nauryzda «halyq jauy» degen jalamen ústalyp Jarkent túrmesine qamalady. Almaty oblystyq ishki ister komiteti basqarmasynyń úshtiginiń hattamasymen RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-14, 59.9.10-baptarymen sayasi qylmys jasady dep naqaqtan 10 jylǵa kontslagerьde jazasyn óteuge kesiledi. Jazasyn ótep bitirgennen soń sayasattyń qúrbany bolǵan M.Toǵasov auylǵa oralmai, barǵan kúnde de osy sotty bolǵanym taǵy da aldymnan shyǵar, otbasyma ziyanym tier dep máńgige Túmen ormandary arasynda qalǵan.

Halqymyzdyń qonystanǵan jeri shekara túbinde bolǵandyqtan Almaly auylynan shyqqan belsendi azamattardy ústap olarǵa aiyp taǵu onsha qyiyn is emes edi. Qytaidaǵy adamdarmen bailanysy bar, olardyń tyńshysy, ar jaqqa tuystarynyń ótuine sybailasty degen t.b. jeleumen jala jabylyp, tútqyndap túrmege jaba salatyn. Osyndai aiyppen ústalǵan Ospanov Raqymjan tútqyndalǵanǵa deiin Jarkent audany «Krasnyi Oktyabrь» kolhozynyń bastyǵy bolyp istegen. Sauatty azamatty 1932 jyly bandylarmen qatysy bar dep 3 jylǵa kesip, qaityp kelgennen keiin 1935 jyly partiya qatarynan shyǵaryp, Qytaidaǵy bai tuystarymen bailanysy bar dep taǵy da 3 jylǵa sottaǵan. Barlyq sotty bolǵan jyldaryn Jarkent túrmesinde ótegen. Qudalau múnymen de tynbai Almaty oblysy UNKVD úshtiginiń otyrysymen 1938 jyldyń 15 aqpanynda atu jazasyna kesilip, úkim 1938 jyldyń 15 nauryzynda oryndalǵan.

Toqmoldaev Sembek te 1933 jyly áleumettik tegi baidan shyqqan, shetelmen bailanysy bar, Qytaiǵa el kóshirudi úiymdastyrǵan, kolhoz malyn jappai qyrǵan degen aiyppen ústalyp, partiya qatarynan shyǵarylyp sottalǵan. Jarkent túrmesinde otyryp jazasyn ótep kelip qaitadan 1938 jyly 15 aqpanda ókimetke qarsy úgit-nasihat júrgizip, ziyankestik jasady degen aiyppen atu jazasy shyqqan. Úkim 1938 jyldyń 31 nauryzynda oryndalǵan.

Almaly auylyndaǵy alǵashqy sharuashylyqty basqarǵan Balǵabekov Jaqypqa qatysty qújattarda da joǵarydaǵy azamattarǵa taǵylǵan keleńsiz aiyptar boiynsha sottaǵan. 1935 jyly áleumettik shyqqan tegi bai bolǵany, kolhozdyń sharuasyn tozdyrǵany, Qytaidaǵy bailarmen bailanysy bar degen kiná taǵylyp, tútqyndalyp sottalǵan. Keiinnen joǵarydaǵy jazalaushy «Úshtik» orny 1938 jyly 15 aqpanda atu jazasyna kesip, úkimdi 1938 jyldyń 15 nauryzynda oryndaidy.

Múraǵattaǵy saqtalǵan qylmystyq isterde Meńlibaev Mádige taǵylǵan aiyp tómendegidei. Tútqyndalǵanǵa deiin «Qyzyl Oktyabrь» kolhozynda qoima meńgerushisi bolǵan kezinde bidai úrlap, jauapkershilikten qorqyp Qytaiǵa qashyp ketken baidyń túqymy delinedi. Keńes úkimeti súrau salǵannan soń Qytai úkimeti ústap, qaita ótkizgen. Jarkent túrmesinde osy isteri úshin kuáger bolǵan Iragimov Ilgidaimen birge otyrǵan. 1937 jylǵy qańtarda bastalǵan sot isi 7 sáuirde ayaqtalǵan. Sol jyldyń qazan aiynda Áskeri Tribunaldyń úkimimen bas bostandyǵynan aiyrylǵan.

Ibragimov Ilgidai qylmysty dep tabylyp Jarkent túrmesinde qapasta otyryp Almatyǵa jetkizilip odan 10 jylǵa sottalyp jazasyn Kolymada ótep kelgen.

Keńes úkimetine qarsy qúrylǵan qazaqtyń últtyq úiymynda bolyp keńes úkimetine qarsy ziyandyq júrgizdi degen jala jabylǵan Kúnshanov Ramazan UNKVD úshtiginiń otyrysymen 1937 jyly 29 jeltoqsanda atu jazasyna kesilip, úkim sol kúni oryndalǵan.

Osyndai kúidi Arystambaev Isabek te basynan ótkergen. Bilimi jetkilikti azamat kolhoz basqaryp júrgen kezinde ziyankestik jasaǵan dep aiyptalyp, 1939 jyldyń mamyrynda 15 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylǵan. I.Arystambaev turaly múraǵat derekteri múldem joq. Úkim shyǵarylyp atylǵany, ne aidalyp ketkendigi, ólgendigi jóninde málimetter keltirilmegen.

Osy atalǵan auyl azamattarynyń arasynan sayasi qylmys jasady dep negizsiz aiyp taǵylǵan Sadyqov Qojahmet 1937 jyly 10 jylǵa eńbekpen túzeu lagerine jiberilgen. Joǵarǵy organdarǵa hat jazyp jatyp 1939 jyly tútqynnan bosatylyp, aqtalyp, aman-esen elge oralǵan. Búl jazyqsyz aiyptalyp sottalyp atylǵan, ártúrli jyldarǵa aidau jazasyna kesilgen adamdardyń barlyǵy da Jarkent túrmesiniń qarańǵy qapas kameralarynda úkim kútip, ómir súruden úmitterin úzip sarǵaiyp jatqan. Aityp ótken azamattar zúlymdyqpen úiymdastyrylǵan qandy qúiynǵa tikelei úshyraǵan tek bir ǵana auyldyń jandary. Audan kólemindegi quǵyn-súrginge úshyraǵan keńes-partiya qyzmetindegi azamattardyń ústalǵan jylyn, aty-jónin, qandai aiyp taǵyldy, qai jerde aidauda, túrmede bolǵandyǵyn keltirsek júzdegen tom qaǵaz toltyrylar edi.

 

Molot SOLTANAEV,

aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,

Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,

Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.

Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №21. 2021. 4 b.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 11
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz