قازاق جەرلەرىن وتارلاۋ ءۇردىسى پاتشا اكىمشىلىگى تاراپىنان 19 عاسىردىڭ اياعى مەن 20 عاسىردىڭ باسىندا قارقىندى جۇرگىزىلدى. تاريح بەتىنە قازاق حاندىعى دەگەن اتپەن شىعىپ، باتىس جانە شىعىس ەلدەرىنە ءمالىم بولعاننان بەرى ۇزاق جىلدار بويى سىرتقى جاۋلارمەن تىنىمسىز ۇرىس جۇرگىزىپ كەلگەن قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق كۇشى السىرەدى. وزبەك ۇلىسى كەزىندە باستالعان ويرات باسقىنشىلارىمەن ۇزدىك-سوزدىق جۇرگىزىلگەن جان بەرىپ، جان الىسقان شايقاستار 1758 جىلعى ويراتتاردىڭ بۇل سوعىستان مەملەكەت رەتىندە جويىلۋىمەن اياقتالسا دا، قازاق حاندىعى دا السىرەپ شىقتى.
جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسۋگە كۇش بىرىكتىرۋدى ۇسىنىپ، سول زامانعى قارۋ-جاراقپەن كومەك سۇراعان قازاق حاندارىنىڭ ءوتىنىمىن اياقسىز قالدىرعان پاتشا وكىمەتىنىڭ ءوز كوزدەگەنى بار ەدى. رەسەي پاتشالىعى كوشپەلى دالالىق ەكونوميكالى ەكى مەملەكەتپەن سالىستىرعاندا تەحنيكالىق جاعىنان اناعۇرلىم دامىعان ءارى سول زامانعى جەتىلگەن قارۋ-جاراقپەن قارۋلانعان قۋاتتى ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىنە قاراعاندا باسقىنشىلىق ساياساتىمەن دە الدا تۇرعان ءىرى مەملەكەت ەدى. سوندىقتان دا بىزدىڭشە ايتقاندا رەسەي شىعىستا ەكىجۇزدىلىك «ەكى ارىستان الىسسا، شيەبورىگە جەم بولادى» ساياساتىن ۇستاندى. ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلاپ، ماقساتتى تۇردە ىشكى جاقتان اسكەري ەكسپەديتسيالار جاساقتاپ، ولارعا ەلشىلەرىن، ساياحاتشىلارىن، زەرتتەۋشىلەرىن قوسىپ ماڭىزدى نارسەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنا جىبەرىپ وتىردى. ال ولار شىن مانىندە زەرتتەۋشىلىك تەرىسىن جامىلىپ، قازاق جەرلەرىن ەمىن-ەركىن ارالاپ، بارلاۋشىلىق قىزمەتتى بارىنشا جۇرگىزدى. وسى ارقىلى قازاق دالاسىنىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىنان، استى-ۇستىندەگى قازبا بايلىعىنان تولىقتاي حاباردار بولىپ وتىرعان پاتشا ۇكىمەتى قازاق حاندىعىنىڭ ۋاقىتشا بىتىراڭقىلىعىن پايدالانىپ، ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ، ەلدىڭ سولتۇستىگى مەن باتىسىنداعى شەكارالاس جەرلەرگە بىرتىندەپ بەكىنىستەر سالىپ سۇعىنىپ ىشكەرىلەي ەنە بەردى. جان-جاقتى قىسپاقتى ۇرىستاردان السىرەگەن قازاق حاندىعىنىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ السىرەگەنىن پايدالانعان رەسەي پاتشالىعى ولاردى وزدەرىنە ديپلوماتيالىق، باسقا دا قۇيتىرقى ارەكەتتەرىمەن باعىنىشتى ساناپ، حانداردىڭ بيلىگىنە شەكتەۋ قويىپ، كەلە-كەلە ولاردىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىن تارىلتتى. اسىرەسە، وتارشىلداردىڭ قازاقتاردىڭ بيلىك باسىنداعى توپتاردى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويىپ، ءار نارسەگە ارانداتۋ ارقىلى ولاردىڭ ەل الدىنداعى بەدەلىن تۇسىرە وتىرىپ، ىقپال بيلىگىن السىرەتۋ ساياساتى جاقسى جولعا قويىلدى. پاتشا وتارشىلدارى قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ىشىندە ءوزارا ىرىتكى تۋعىزۋ ارقىلى ورتالىق بيلىككە باعىنىشتى جاساپ، ءتيىمدى ساياسات جۇرگىزىپ، ولاردىڭ اۋىز بىرلىگىنىڭ كۇشەيىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ وتىردى. ءارى وسى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاق جۇرتشىلىعىنا ونىڭ دەربەس مەملەكەتتىگىن جويۋ ارەكەتى ەكەنىن جەتكىزۋ ەدى.
وتارلىق بيلىكتىڭ تىم اسقىنداپ بارا جاتقانىنا توزبەگەن كىشى ءجۇز قازاقتارىن باستاپ 1785 جىلى سىرىم داتۇلى كوتەرىلىسكە شىقتى. بايباقتى رۋىنان شىققان بۇقارا حالىق قولداعان سىرىم باتىردىڭ كوزعالىسى ەلگە زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن حان تۇقىمدارىنا قارسى باعىتتالعان دەسەك تە، ونىڭ ار جاعىندا حان-سۇلتانداردى سۇيەپ، قولداپ، قولتىقتارىنا سۋ بۇركىپ وتىرعان ورىس وكىمەتىنە كورسەتىلگەن العاشقى ءىرى قارسىلىق ەدى. كوتەرىلىس جەڭىلىسپەن اياقتالعانىمەن ول قازاق جەرىندەگى وتارشىلدىققا قارسى العاشقى ءىرى حالىق بۇقاراسىنىڭ كوتەرىلىسى رەتىندە تاريحتان ورىن الدى. حاندىق بيلىكتى جويۋ مەملەكەتتىك دەربەستىكتى جويۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى دەپ تانىعان پاتشا بيلەۋشىلەرى ورتا جۇزدەگى حاندىق بيلىكتى اۋىزدىقتاۋعا بەت تۇزەدى. بۇل 1822 جىلعى «ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعى» نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعانىمەن ونىڭ كەسىرى حالىققا قاتتى باتىپ، ۇلكەن كوتەرىلىسكە اكەلىپ سوقتى. ورىس وتارشىلدارىنىڭ بىرتىندەپ رۋلىق، تايپالىق قاتىناستاردى ىدىراتۋ ارقىلى «باس باسىنا بي بولۋعا» ۇمتىلدىرۋ جۇيەسى، بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋى، قازاق جەرىنىڭ ورتالىعىنا دەيىن سۇعىنا ەنۋى ەرىكتىلىكتىڭ قولدان سۋسىپ، جات جەرلىكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ بارا جاتقانىن بىلگەن قازاقتار 1836-1838 جىلداردى قامتىعان يساتاي تايمانوۆ پەن ماحامبەت وتەمىسوۆتىڭ باستاۋىمەن كوتەرىلىسكە شىقتى. ورىس بيلىگىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ قاراماعىنداعى حالىقتى تالان-تاراجعا ءتۇسىرىپ، زورلىق-زومبىلىققا جول بەرگەن بوكەيلىك حان تۇقىمدارىنىڭ ارەكەتى، قازاقتار مەن ورىستار اراسىنداعى شەشىلمەگەن جەر-سۋ داۋى، سالىقتىڭ شامادان تىس كوبەيگەندىگى وسى كوتەرىلىستىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى بولدى. كوتەرىلىستىڭ حالىق قولداۋىنا يە بولعاندىعىن ونىڭ ەركىندىك سيپاتىن اشقان ماحامبەت پەن شەرنيازدىڭ داۋىلپاز جىرلارىنان كورەمىز. كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن باستالعان پاتشا وتارشىلدارىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس 19 عاسىردىڭ ورتاسىنداعى ەڭ تەگەۋرىندى كۇرەستىڭ ءبىرى بولدى. 1837 جىلى كۇزدە وجەتتىكپەن اقتاۋ بەكىنىسىنىڭ قارۋلى اتتى كازاك وتريادتارىنا شابۋىلدان باستالعان ۇرىس كولەمدى ايماقتى قامتىپ، 1847 جىلعا دەيىن سوزىلعان ۇزاق جىلدىق قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاستى. ەكى تاراپتى قىسىمعا ۇشىراعان قازاق قوعامى وتارشىلدارعا قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ وتىردى. سىر بويىنداعى 1856 جىلدارداعى جاڭعوجا باتىر مەن 1853-1858 جىلدارداعى ەسەت كوتىبارۇلىنىڭ قارسىلىعى توقتاتىلعانىمەن، 1869-1870 جىلدارى ماڭعىستاۋ جەرىندەگى قازاق بۇقاراسىنىڭ كوتەرىلىسى ازاتتىق جولىنداعى ۇلتتىق سانانىڭ كوتەرىلگەندىگىن كورسەتتى.
قازاق جەرىن وتارلاۋ ءىسى شىعىس ىسىندەگى پاتشا بيلەۋشىلەرى ءۇشىن نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولعاندىعى بەلگىلى. ەكونوميكادان تۋىنداعان جاعدايعا بايلانىستى تەرريتورياسى ءتيىپ تۇرعان ەلدەر ولار ءۇشىن شيكىزات ونىمدەرىن تاسىمالدايتىن، وندىرىلگەن ءونىمدى وتكىزۋ رىنوگى رەتىندە ءتيىمدى ەدى. قازاق قوعامىنىڭ قوعامدىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق السىرەۋىن پايدالانا وتىرىپ ءوز بيلىگىن قولداۋشىلار رەتىندە 1861 جىلعى باسىبايلىلىق رەفورمادان كەيىن كۇيزەلگەن ورىس شارۋالارىن تارتىپ العان جەرلەرگە قونىس اۋدارۋ ارقىلى وزدەرىنە تىرەك جاسادى. بۇل ىسكە اسكەري كازاكتار، ورىس شارۋالارى كوپتەپ تارتىلدى. رەسەي جەرىندەگى ءسىڭىرى شىققان مۇجىقتار مەن ءارتۇرلى سوسلوۆيەدەن قۇرالعان توپتار پاتشا اكىمشىلىگى تاراپىنان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرگە يە بولىپ، تۇرمىس جاعدايلارى جاقسارىپ، تويىنعاننان كەيىن ولار دا جەرگىلىكتى قازاقتاردى مەنسىنبەي وزدەرىن بيىك ۇستادى. بىرتە-بىرتە وتارلاۋشى بيلىكتىڭ قولشوقپارىنا اينالدى. تاريحتا ءۇندى جەرىن ەۋروپالىق باسقىنشىلار تەڭىز ارقىلى ءجۇزىپ بارىپ جاۋلاپ العان بولسا، ورىس پاتشاسىنىڭ پارمەنىمەن قازاق جەرلەرى قۇرلىق ارقىلى-اق جاۋلاۋعا ۇشىراپ، شەكارالاس ايماقتاردا اسكەري بەكىنىستەر تۇسە باستادى. 18 عاسىردا سوناۋ ەرتىس، جايىق بويىننان باستالعان بەكىنىستەر تۇرعىزۋ جۇيەسى ارال تەڭىزى ايماعىن، سىرداريا وزەنى بويىن تۇتاستاي شەڭبەرلەي قامتىي كەلە، 1870 جىلدارعا دەيىن قازاق جەرىن تۇگەلدەي قۇرساۋلاپ الدى. ورىس وتريادتارىنىڭ جازالاۋ شارالارىنا قارسى كۇرەسكەن قازاق اۋىلدارىنىڭ مال-مۇلكىن توناپ، ادامدارىن قىرعىنعا ۇشىراتقان اسكەريلەرگە شارا كورىلمەدى. كەرىسىنشە، سولاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن باسىپ الىنعان جەرلەردە باقىلاۋعا لايىقتى مىقتى بەكىنىستەردىڭ اينالاسىندا ءۇي-جايلار، كازارمالار سالىنىپ، تۇرمىسقا كەرەكتى نارسەلەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. مۇنداعى اسكەريلەندىرىلگەن قونىستاردىڭ باسىندا قاراماعىندا قارۋلى جاساعى بار ستانيتسا اتاماندارى بولدى. ولارعا ايماقتاعى ءتارتىپتى قاتاڭ باقىلاۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. كازاك ستانيتسالارىندا اسكەري كازارمالار، مەكەن-جايلار سالىنىپ، اتتى اسكەرلەرگە كەرەكتى قۇرال-جابدىق قويمالارى، جەم-شوپپەن، ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن ءارتۇرلى شارۋالاردى اتقاراتىن قوسالقى جۇمىس كۇشى رەتىندە ىشكى جاقتان كوشىرىلىپ اكەلىنگەن ورىس مۇجىقتارى ورنالاستىرىلدى. ستانيتسالار نەگىزگى بايلانىس جولدارىنىڭ بويىنا، تۇرمىسقا قولايلى تۇرعىلىقتى حالىقتان تارتىپ الىنعان سۋ كوزىنە جاقىن جەرلەرگە سالىندى. ستانيتسالار تىرەك پۋنكتى بولىپ ەسەپتەلىنىپ، ورتالىعىنا كورنەكتى ەتىپ حريستيان شىركەۋلەرى تۇرعىزىلىپ، ولارعا جاقىن ماڭايلارعا ديىرمەن، ناۋبايحانا، سىرا قايناتاتىن شاعىن قولونەر كاسىبىن جاسايتىن ورىندار ورنالاستىرىلدى. 19 عاسىردىڭ سوڭعى كەزىندەگى پاتشالىقتىڭ «كوشپەلىلەر يەمدەنگەن جەرلەر، ولاردىڭ بار بايلىعى، ونىڭ ىشىندە ورمانى، مەملەكەتتىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلادى» دەپ كورسەتىلگەن قاۋلىدان كەيىن ستانيتسا توڭىرەگىندەنى جەرگىلىكتى حالىقتان تارتىپ الىنعان شۇرايلى جەرلەرگە ورىس جانە سلاۆيان تەكتەس باسقا دا قونىس اۋدارۋشىلار شوعىرلاندى. تۇزەمدىكتەردى جازالاۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تىپىر ەتكىزبەي، قىسقا نە بولماسا ۇزاق مەرزىمدە باعىنىشتا ۇستاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى قاماقتار، اباقتىلار سالىنا باستادى.
جەتىسۋ وڭىرىنە دە العاشقى ءىرى-ءىرى ستانيتسالار جەلىسى ءتۇستى. وسى ورايدا مىنا ءبىر تاريحي فاكتىلەرگە دە كوڭىل اۋدارعان ءجون. 19 عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك حالىقارالىق قاتىناستارىنىڭ شيەلەنىسۋى كەزىندە، اسىرەسە، اعىلشىنداردىڭ وڭتۇستىكتەن ءۇندى-قىتاي ارقىلى قىتايعا وكتەمدەپ ەنۋىنەن سەكەمدەنگەن رەسەي پاتشالىعىنىڭ ۇستانعان ماقساتى ولاردىڭ شىعىس تۇركىستانعا دەگەن ساياسي ىقپالىن السىرەتۋ بولدى. 1867 جىلى جەتىسۋ وبلىسى قۇرىلىپ ونى باسقارۋعا بۇرىنعى ۇلى ءجۇزدىڭ الاتاۋ وكرۋگىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور گ.ا.كولپاكوۆسكيي بەكىتىلدى. ول پاتشا وكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىن ىسكە اسىرا وتىرىپ 1871 جىلعى مامىر-ماۋسىم ايىندا 2000-عا جۋىق سولداتتان تۇراتىن اسكەري ەكسپەديتسيانى باسقارىپ بورىقۇزار (ورىسشا گولۋبوۆسكايا ستانيتسا. كوكتال اۋىلى) بەكىنىسىنەن شىعىپ بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە ىلە ايماعىنا باسىپ كىردى. ىلە سۇلتاندىعىنىڭ اسكەرلەرىنىڭ باسشىسى ابىلوعلىنىڭ 6 مىڭدىق اسكەرىنە سوققى بەرىپ، تەز ارادا تىزە بۇكتىرىپ قۇلجا قالاسىن الدى دا، بۇكىل ىلە ايماعىن وتارلاپ رەسەي يەلىگىنە مويىنسۇندىردى. شايقاستا گ.ا.كولپاكوۆسكييدىڭ اسكەرىنەن 5-ەۋى ءولىپ، 8-ءى جارالانعان، ال، ابىلوعلىنىڭ جاساعىنان 550 ادام ولگەن. گەنەرالدىڭ وسى ءىسىن جوعارى باعالاعان پاتشا ۇكىمەتى ونىڭ دارگەيىن كوتەرىپ، وعان گەنەرال-لەيتەنانت شەنىن بەرگەن جانە وسى «قۇلجا جورىعى» پاتشا وكىمەتىنىڭ ايماقتى 1871-1881 جىلدارعا دەيىن ۋاقىتشا ءوز بيلىگىندە ۇستاپ تۇرۋىنا الىپ كەلدى (قاراڭىز. ۆوپروسى يستوريي كازاحستانا 19-ناچالو 20 ۆەكا. الماتى 1961 گ. ستر.75.). گ.ا.كولپاكوۆسكيي باستاعان پاتشا اسكەرىنىڭ جاركەنت قالاسىن باسىپ، ءسۇيدىن ارقىلى قۇلجاعا وتكەندىگىنە توقتالساق، اسكەري قۇرامانىڭ ەلدى مەكەندەرگە توقتاپ، ازىق-تۇلىك قورىن، جەم-ءشوبىن تولىقتىرىپ، تىنىقتىرىپ الىپ ءجۇرۋى قالىپتى نارسە. زەرتتەۋ رەتىندە جازىلىپ وتىرعان ماقالا بولعاندىقتان جاركەنت قالاسىنىڭ تاريح پاراعىنىڭ بەتتەرىنە جازىلىپ تۇسۋىنە توقتالساق ب.د.د. 3 عاسىردان ب.ز. 6 عاسىرىنا دەيىن پاتشالىق قۇرعان ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ اۋماعىندا ونداعان قالالار بولعان بولسا، سونىڭ ءبىرى جاركەنت قالاسى دەپ ساناۋعا بولادى. وعان دالەل قازىر تۇرعىندار جەر قازۋ جۇمىستارى كەزىندە 3-4 مەتر تەرەڭدىكتەن تاۋىپ جاتقان ءۇيسىن عۇرپىمەن جەرلەنگەن ادامداردىڭ سۇيەگى مەن كوپتەگەن ءارتۇرلى قىش ىدىستار. جاركەنت قالاسى اۋمالى-توكپەلى شاپقىنشىلىقتى باسىنان كوپ وتكەرگەن. ارحەولوگيا عىلىمدارىنىڭ بىلگىرى، قازاقستانداعى كوپتەگەن كونە قالالاردىڭ ورنىنا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنا باسشىلىق جاساعان ارحەولوگ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك كارل بايپاقوۆ پەن ارناباي نۇرجانوۆتىڭ 1992 جىلى الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان شىققان «ۇلى جىبەك جولى جانە ورتا عاسىرلىق قازاقستان» دەگەن ەڭبەكتەرىندە «X-XII عاسىرلاردا جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى ىلە القابىن وڭتۇستىك-باتىستان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي كوكتەي كەسىپ ءوتتى» دەي كەلە (جوعارىداعى كىتاپتىڭ 14-ءشى بەتى) «ىلەنىڭ وڭ جاعالاۋىمەن سوزىلعان جول وسى كۇنگى كوكتال ەلدىمەكەنى مەن پانفيلوۆ (جاركەنت قالاسى دەپ وقىڭىز) قالاسىن باسىپ وتەدى. كوكتال توڭىرەگىندە ىلەبالىق (ىلەبالىق 12-13 عاسىرعا جاتاتىن قازىرگى ءۇشارال اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى كونە قالاشىقتىڭ ورىنى) دەگەن قالا بولعان» دەلىنگەن (قاراڭىز 15-ءشى بەت). ۇلى جىبەك جولى بويىندا جاركەنت قالاسى بولعاندىعى كورنەكتى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلىپ تۇر. جازبادا كورسەتىلگەن ىلەبالىق قالاسىنىڭ ورنىنا 2016-2018 جىلدارى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن امەريكالىق ارحەولوگتاردى قاتىستىرا وتىرىپ ك.بايپاقوۆتىڭ ءوزى باسقارىپ جۇرگىزدى. قازبا جۇمىستارىنا مەن دە قاتىستىم.
تاريحي جازبا دەرەكتەردە 10 عاسىرلاردىڭ سوڭىنان باستاپ شىعىس پەن باتىس ساۋدا جولىنىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەن رەتىندە كورسەتىلگەندىكتەن دە جاركەنت قالاسى تۇرعىلىقتى قازاق حالقى ءۇشىن زور ماڭىزعا يە بولعان. ورتا عاسىرلارداعى ساياحاتشىلار، تاريحشىلار توعىز تارالىم سوقپاق قيىلىساتىن جاركەنت قالاسىنىڭ وتە ەرتەدەگى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ساۋدا قارىم-قاتىناسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قالا ەكەندىگىن راستايدى. وسىعان بايلانىستى تاعى دا ايتا كەتەتىن دالەل، اتاقتى ارحەولوگ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ۋاحيت شالەكەنوۆ 2014 جىلى تامىز ايىنىڭ 16-دا ماعان جازعان حاتىندا بىلاي دەپ كورسەتەدى. كوپشىلىك وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن حاتتاعى ءماتىندى وزگەرتپەي تولىق بەرىپ وتىرمىن. «ءسىزدىڭ «ەگەمەندىك قازاقستان» گازەتاسىنىڭ 15.8.2014 ج. سانىنداعى «جاس ارحەولوگ» اتتى ماقالاڭىزدى وقىپ، سىزگە راحمەتىمدى بىلدىرەمىن. ءسىزدىڭ ۇستاز رەتىندە 5 سىنىپتا وقيتىن باعاشار تىلەكتىڭ تاپقان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرىنەن حابار بەرگەنىڭىزدىڭ ءوزى ادامگەرشىلىك. جاركەنت ۇلى جىبەك جولىنداعى كونە قالالاردىڭ ءبىرى. ول قالانىڭ استىندا بىرنەشە جىلدىق تاريحىمىز جاتىر. ونى ەشكىم ارحەولوگيالىق جاعىنان زەرتتەگەن جوق. ەرتەلى-كەشتە بۇل قالا زەرتتەلەدى» دەپ جازىپتى. سوڭىندا ءوتىنىش رەتىندە تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى «ارحەولوگيالىق ينستيتۋتقا» تاپسىرۋىمدى سۇراپتى. وزىمە بەس جىل ۇستازدىق ەتكەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىن اتقارعان قادىرلى ۇستازىمنىڭ تىلەگىن اياقسىز قالدىرماي ورىندادىم. جاركەنت وڭىرىنەن تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى تولىقتاي رەسمي حاتتامامەن جاركەنتتەگى جاۋىنگەرلىك «داڭق» مۇزەيىندەگى ارحەولوگيالىق بولىمگە تاپسىردىم. كوپتەگەن كونە ارحەولوگيالىق قازبالارعا باسشىلىق جاساعان، سول جونىندە ونداعان توم مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر جازعان 91 جاستاعى قارت عالىم گازەت بەتىن پاراقتاپ، وقىپ، جاركەنتكە كوڭىل اۋدارىپ، جاڭالىققا ءۇن قوسىپ وتىرسا قالامىزدىڭ اشىلماعان تىلسىم سىرلارى جەتكىلىكتى ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇر. تىپتەن الىسقا بارماي-اق قازاق حالقىنىڭ تالانتتى ۇلى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 1856 جىلى 3-ءشى تامىزداعى وسى ارادان ءوتىپ بارا جاتقانداعى، ياعني، قۇلجا ساپارىنداعى كۇندەلىگىنەن مىسال كەلتىرسەكتە بولادى. اينالاسىنداعى ءتۇرلى وسىمدىكتەر باسقان قالىڭ توعايلى القاپقا سۇيسىنە كوز تاستاعان شوقان «وڭ جاعىمىزدا جاركەنت، تىعان (تىشقان قالاشىعى بولۋى كەرەك) قالالارىن قالدىردىق» دەيدى. (شوقان ءۋاليحانوۆ، تاڭدامالى شىعارمالارى، قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەت باسپاسى. الماتى. 1958 جىل. 375-بەت). 18 عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن ۇرىستار تاريحىن حاتقا تۇسىرگەن جىلناماشى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىنىڭ جازباسىندا وربۇلاق شايقاسى وتكەن جەر كونە جاركەنت شاھارىنان الىس ەمەس دەلىنسە، ودان بەرى 378 جىل ءوتتى عوي. جاركەنت قالاسى 1882 جىلدارى سالىندى دەگەن نە ءسوز؟ كىمدەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز؟
جوعارىداعى اتى الەمگە ايگىلى عالىمداردىڭ جاركەنت جايلى اتاپ كورسەتكەن دالەلدى جازبالارى جاركەنت ءبىز سالعان قالا دەپ جۇرگەندەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيادى. قۇلجا جورىعى كەزىندە دە جاركەنت سول ءوزىنىڭ مارتەبەسىن جوعالتپاعاندىقتان گ.ا.كولپاكوۆسكيي اسكەرىنىڭ سەنىمدى تىلى بولدى. الماتىدان (ۆەرنىي)، قاپالدان كەلەتىن اسكەري كۇشتەردىڭ ءبىرازى توقتاپ وتەتىن، كۇش جيىپ تىنىستاپ الاتىن ۇلى جولدىڭ بويىندا جاتقان ۇلكەن ەلدى مەكەن ەكەندىگىندە داۋ جوق. قۋاتتى جەر سىلكىنىسى بولا قويمايتىنىن بىلەتىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار سازدى توپىراقتان ءۇي-جاي تۇرعىزىپ، ۇسەك وزەنىنىڭ بويىنداعى قالىڭ جىنىستىڭ قاراعاشىن، تالىن توبەسىن جابۋعا، قورا-قوپسى، قۇرىلىس جۇمىستارىن سالۋعا، قورشاۋ ت.ب. تۇرمىسقا پايدالانعان. قالاعا تىنىستاۋعا توقتاعان اسكەرلەر شاعىن، تۇرۋعا ىڭعايلى ۇيلەرگە پاتەرلەرگە ورنالاستىرىلعان. جاركەنت قالاسىن شىعىسقا قارسى تۇپكىلىكتى تىرەك نىسانى جاساۋ يدەياسى 1881 جىلعى 12 اقپانداعى پەتەربور كەلىسىمىنەن كەيىن ءتىپتى قارقىن العان. كەلىسىم شارتىنا سايكەس پاتشا اسكەرلەرى قۇلجا ايماعىن تاستاپ شىققاندا قىتاي وكىمەتى تاراپىنان قىسىم كورگەن ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەر رەسەي بوداندىعىن قابىلداپ، ءبىرازى شەكارا ءوتىپ كەلىپ پاتشا اكىمشىلىگى كەسىپ بەرگەن باقىلاۋدا ۇستالاتىن جەرلەرگە قونىستانعان. ىلە ايماعىنداعى ۇيعىر-دۇڭگەندەردىڭ جەتىسۋ جەرىنە قونىس اۋدارۋىنا رۇقسات بەرگەندەگى پاتشا وكىمەتىنىڭ باستاپقىدا نەنى كوزدەگەنى مىنا زەرتتەۋ قۇجاتتارىنداعى ناقتى سويلەمدەردەن ايقىن بايقالادى. تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ 1881 جىلعى 20 ماۋسىمدا شىعارعان نۇسقاۋ حاتىندا اسكەري ماقساتپەن ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ورىس تىلىندەگى جازىلىمىن ءتۇسىرىپ بەرەيىن “ۆ…سلۋچاە ۆوزنيكنوۆەنيا وسلوجنەنيي س دايتسينسكيم پراۆيتەلستۆوم (چيتاي-س انگليەي، ستوياشەي زا سپينوي كيتايا، -پ.گ.) ۆ بۋدۋشەم مى سوحرانيم نا گرانيتساح كيتايا ۆ تسەلوستي گوتوۆىي ۆسەگدا دراتسيا س كيتايتسامي كونتينگەنت ليۋدەي، نەناۆيدياشيح يح ۆ سيلۋ پرەدانيي ي توگو وبستوياتەلستۆا، چتو بلاگوداريا كيتايتسام ليۋدي ەتي ليشيليس رودينى، دوموۆ ي زەملي. وستاۆاياس ۆ رايونە، كۋلدجينسكيە مۋسۋلمانە بۋدۋت يسترەبلەنى كيتايتسامي يسپودۆول پودوبنو تومۋ، كاك وني يسترەبليايۋتسيا ۆ ناستوياشيە ۆرەميا ۆ دجۋنگاريي؛ يلي جە ۆسلەدستۆيە پوسلابلەنيا سو ستورونى كيتايسكيح ۆلاستەي مۋسۋلمانە وكونچاتەلنو پوميرياتسيا س كيتايسكيم ۆلادىچەستۆوم ي تاكيم وبرازوم ي ۆ ەتوم ي ۆ درۋگوم سلۋچاياح وني بۋدۋت دليا ناس پوتەريانى» (قاراڭىز، ۆوپروسى يستوريي كازاحستان 19-ناچالو 20 ۆەكا. الماتى، 1961 گ. ستر.78).
قۇلجا ايماعىنداعى ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەردى جەتىسۋ جەرىنە وتكىزىپ قونىستاندىرۋ پاتشا وكىمەتىنىڭ اۋەلدەگى باستى اسكەري ماقساتى ەدى. قونىس اۋدارۋشىلاردى قىتاي وكىمەتىنىڭ تاراپىنان شەكارا ماڭىندا شيەلەنىستى جاعداي تۋىنداعان كەزدە ولارعا قارسى قولداناتىن ايداپ سالاتىن جانە ۇدەپ كەلە جاتقان قىتاي ەكسپانسياسىنا قارسى بارىن سالىپ كۇرەسەتىن كۇش رەتىندە پايدالانباق بولدى. سوندىقتاندا 1881 جىلعى جاسالىنعان پەتەربور كەلىسىمىندەگى 3 باپتا قۇلجا ايماعىنان كوشىپ كەتەم دەۋشىلەر ءۇشىن مەرزىم بەلگىلەندى. وندا بىلاي دەپ كورسەتىلدى؛ «رازرەشالوس…پەرەسەليتسيا س دۆيجيمىم يمۋشەستۆوم ۆ رۋسسكيە پرەدەلى ۆ گوديچنىي سروك سو دنيا پەرەداچي كرايا كيتايتسام» (قاراڭىز، ۆوپروسى يستوريي كازاكستانا 19-ناچالو 20 ۆەكا. الماتى، 1961 گ. ستر 77). كۇشەيىپ كەلە جاتقان قىتاي جەر يەلەنۋشىلەرىنىڭ قاتىگەزدىگىنەن جانە ءوز ىشىندەگى زوماگەرلەردىڭ قىسىمىنان قۇتىلۋدى كوكسەگەن ۇيعىر-دۇنگەن شارۋالارى پاتشالىق رەسەيدىڭ بوداندىعىن قابىلداۋ – جان ساقتاۋدىڭ ءارى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ ءتۇسىندى. جەتىسۋ جەرىنە ءوتۋدىڭ مۇمكىندىگىنە يە بولۋعا ۇمتىلعانداردىڭ دەنى شارۋاسى تومەن دەڭگەيدەگىلەر، ءىشىنارا عانا ورتاشا اۋقاتتى ادامدار بولدى. قۇلجا (قۇلجا – ارقاردىڭ اتالىعى. ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ يەلىگى) ايماعىنىڭ كەلىسىم بويىنشا قىتاي وكىمەتىنە بەرىلۋى كوپتەگەن حالىقتاردىڭ تاريحي تاعدىرىنا ىقپال ەتتى. ەندىگى كەزدە ءبىرى ازيا قۇرلىعىنداعى، ەكىنشىسى وسى قۇرلىققا ەنتەلەي كىرگەن ەكى باسقىنشى مەملەكەت ەجەلگى قازاق ەلىنىڭ قونىستانعان جەرلەرىندەگى جەرگىلىكتى ۇلتاردىڭ مۇددەسىمەن ساناسپاي جىرتىس جىرتقانداي بولە سالدى. بۇرىنعى ۇلانعايىر قازاق حاندىعىنىڭ شىعىسىندا جاتقان قۇلجا ايماعى ونى ەجەلدەن قونىس ەتىپ وتىرعان سۋاننىڭ، الباننىڭ، نايمان ەلىنىڭ قىزاي اتاسىنان تارايتىن ۇرپاقتارى بۇل جەر ءبىزدىڭ ەجەلگى ءوز مەكەنىمىز دەپ كوشپەي وتىرىپ قالدى. ءبىرازى اتا جۇرتتاعى قالىڭ قازاقتان بولەكتەنبەس ءۇشىن قورعاس وزەنىنەن بەرى ءوتىپ رەسەي قۇلدىعىنىڭ قامىتىن كيدى. تۇركى جۇرتىن جىرىمداپ بولشەكتەۋ قارەكەتى بەلەڭ الا باستادى. رەسەي وكىمەتى تۇپكى ماقساتىنان الىدە بولسا اينىماي جەر اۋىپ كەلگەن ۇيعىر-دۇنگەن شارۋالارىن ارنايى پارمەنمەن شەكارا ماڭىنا، جاقىن جەرلەرگە ورالاستىردى. جاركەنتپەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى پەنجىم (تاريحي اتاۋى بەستوبە)، اقكەنت، تۇرپان (تاريحي اتاۋى قوڭىرقويناۋ)، سادىر (تاريحي اتاۋى سارىقىر)، نادەك، جەلدىتۇز (قازاق تىلىندەگى «ءتۇز» دالا، قىر ماعىناسىندا. «تۇزگە شىعۋ» دالاعا، سىرتقا شىعىپ سەرگۋ، سەرپىلىپ كەلۋ ماعىناسىندا)، ناعاراشى (قازاق تىلىندەگى كونەرگەن ءسوز. «ناقىرا» – جاپپاي، تۇگەل ماعىناسىندا. ال، «شى» – كونە تۇركى تىلىندە ەل، جۇرت ياعني قالىڭ جۇرت ادامدار وتىرعان جەر ۇعىمىنا مەڭزەيدى. قازىرگى تىلىمىزدەگى «مال-شى»، «قوي-شى» ت.ب. سوزدەر. قوسىمشا ماتەريال رەتىندە وقىپ كورىڭىز: ب.قىدىربەكۇلى. «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر». الماتى. 1993 جىل. 77-بەت) مەكەندەرىنە ورنىعا باستادى. شەلەك، («شىلىك» – تال.)، مالىباي، قورام (جوڭعارلارعا قارسى كۇرەسكەن البان رۋىنىڭ باتىرلارى) ەلدى مەكەندەرىنە ورنالاستىرىلدى. ولكەدەگى تۇرعىلىقتى حالىقتار قازاقتارمەن بىرگە ءار جاقتان قونىس اۋدارىپ كەلۋشىلەر اراسىنداعى شيەلەنىستى ءوز ماقساتتارىنا قاراي شەشىپ وتىرۋ جەرگىلىكتى پاتشا اكىمشىلىگىنە وڭاي تيگەن جوق. جايىلىمدىق، ەگىنشىلىك جەرلەر مەن سۋ كوزدەرىنە تالاس-تارتىستار كەلىمسەكتەر مەن تۇرعىلىقتى ادامدار اراسىنداعى كيكىلجىڭدەردى شەشۋ، ودان كەيىن ولاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ، جازالاۋ شارالارىن اتقارۋ ءۇشىن ولاردى بىلايعى جۇرتتان وقشاۋلاۋ ورىندارىنىڭ قاجەتتىلىگى، اباقتىلاردى سالۋعا الىپ كەلدى. ەل ىشىندە پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ بۇراتاناعا ساناپ، قاراپايىم حالىققا جاساعان استامشىلىق ءىس-ارەكەتىنە، جۇگەنسىز ۇستەمدىگىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ كوز الارتقان، قارسىلىق كورسەتكەن تۇرعىلىقتى باس كوتەرەر ازاماتتاردى اباقتىعا توعىتتى. العاشقى ءبىردى-ەكىلى جازىقتىلارعا ارنالعان كىشىگىرىم «اباقتى»، «قاماق» اتالاتىن ورىندار پاتشا وتارلاۋشىلارمەن ىلەسە كەلىپ سالىندى دەسەك، قازىرگى كۇنگە دەيىن ۇسەك وزەنىنىڭ جارقاباعىندا انادايدان انداعايلاپ مەن مۇندالاپ تۇرعان تۇرمە عيماراتى سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ زۇلماتتى كەزەڭدەگى جاركەنتتىڭ جازىلمايتىن جاراسىنىڭ ورنى.
1881 جىلى ءساۋىر ايىندا پەتەربوردا وتكەن رەسەي-قىتاي كەلىسىمىنەن كەيىن قورعاس وزەنى ەكى مەملەكەتىڭ ورتاسىن ءبولىپ تۇراتىن شەكارا بولىپ بەلگىلەندى. ال ەكى جاقتى كەلىسىمنەن كەيىن قايتۋى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان ورىس اسكەرلەرى قۇلجا ايماعىن تاستاپ شىقتى. قۇلجادان شىققان شىعىسقا قارسى باعىتتالعان اسكەري كۇش نەگىزىنەن جاركەنتكە شوعىرلاندىرىلدى. سوندىقتاندا 1882 جىلى جاركەنتكە قالا ستاتۋسى بەرىلىپ، ۋەزد ورتالىعى بولىپ بەكىتىلگەنى دە سول. جەرگىلىكتى سۋان، كورشىلەس البان ەلى باعىناتىن رەسەي پاتشالىعىنىڭ اكىمشىلىك، باسشىلىق جۇرگىزەتىن ورتالىعىنا اينالدى. كەيىن پاتشا بيلىگى ۋەزگە قاراستى كوشپەلى قازاق شارۋالارىن ۋىسىندا ۇستاپ، ولاردىڭ تىنىس-تىرلىگىن باقىلاۋعا الىپ نارازىلىق ءتۇرىنىڭ كەز-كەلگەنىن قارۋدىڭ كۇشىمەن باسىپ تاستاۋ ءۇشىن شەكاراداعى قازاقتار ورنالاسقان اۋىلدارىنىڭ ۇستىنە قورعاسقا، باسقۇنشىدان باستاپ، كوكتال، شونجى، قىرعىزساي، جالاڭاش، شەلەك، نارىنقولعا كازاك وتريادتارىن ورنالاستىرىپ، ستانيتسا اتاۋىن بەرىپ، اسكەرلەرمەن كۇشەيتىلدى. ىشكەرتىننەن كوشىرىپ اكەلىنگەن شارۋالاردى قونىستاندىرىپ، سولارعا قازاق شارۋالارىنىڭ اۋىلداعى قۇنارلى جەرلەرىن كۇشتەپ تارتىپ الىپ بەرىپ ءوز تىلدارىن نىعايتتى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ اراسىندا مۇجىقتار اسىرەسە سىبىردەن اكەلىنىپ قونىستاندىرىلعان ساقالدى كەرجاكتار جاركەنت، جالاڭاش، نارىنقول ايماعىندا كوپ بولدى. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەلىك، كىشكەنتاي كەزىمىزدە «انە، باباي كەلە جاتىر»، «جىلاما باباي الىپ كەتەدى» دەپ جىلاعان، ايتقانعا كونبەي جاتقان بالالاردى قورقىتىپ جاتقاندى كوپ ەستىدىك. ءوزىمىزدى دە تالاي قورقىتقان. كەيىن كوردىم، ۇلكەندەرى كوپ سويلەمەيتىن، ۇنەمى تۇنەرىپ جۇرەتىن، ءتۇسى سۋىق، قابا ساقالى ۇيىسقان، ورىستار ەدى. حريستيان ءدىنىن قابىلداماي ەسكى ءدىندى (ستاروۆەرتسى) ۇستانىپ، سىبىرگە جىلجىپ كەتكەندەردى كەرجاكتار دەپ اتاپ كەتكەن. پاتشا بيلەۋشىلەرىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن كۇرەسىندەگى نەگىزگى تىرەگى كازاك-ورىس اسكەريلەرى مەن شارۋالاردان كەيىنگى جەرگىلىكتى جەردەگى تىرەكتەرى وسى كەرجاكتار بولدى.
شىعىس شەكاراداعى ورىس وتارشىلدارىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قارسىلىعىن باسىپ ۇستاۋ ءارى سىرتقى كۇشتەرگە قارسى قۇرىلعان جاركەنت ستانيتساسى نەگىزگى ورتالىققا اينالدى. ۇسەك وزەنىنىڭ جارقاباعىنا قاراعايدان جونىپ سالىنعان ەكى قاباتتى اسكەري كازارما تۇرعىزىلدى. سول زامانعا لايىقتالىنىپ سالىنعان عيماراتتىڭ استىنعى قاباتىنا اتتى ەسكادروننىڭ سولداتتارى ورنالاستىرىلىپ، ال، ۇستىڭگى قاباتىندا وفيتسەرلەر وتىراتىن بولمەلەر مەن كەڭسەلەرى بولدى. ۋەزدى باسقارۋ ىستەرى وسى جەردەن جۇرگىزىلەتىن. جاركەنتكە قالا ستاتۋسى بەرىلگەننەن سوڭ رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلار، جايلى جەر ىزدەۋشىلەر، رەسەيگە 16 عاسىردا باعىنىپ، حريستيان ءدىنىن قابىلداعان شوقىنعان تاتار كوپەستەرى، تاعى دا باسقا سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ قاراسى كوبەيىپ، قالا وسە باستادى. 1897 جىلعى جۇرگىزىلگەن ساناق بويىنشا ۆەرنىي (قازىرگى الماتى قالاسى) قالاسىندا ادام سانى 23 مىڭدى قۇراسا، جاركەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندار سانى 16 مىڭنان استام بولعان. اۋليە-اتا (تاراز) حالقى 12 مىڭعا، پەروۆسك (قىزىلوردا) قالاسىنىڭ سانى 5 مىڭعا جۋىقتاپتى. بۇل مالىمەتتەن جاركەنت قالاسىنىڭ قازاق جەرىندەگى ەڭ ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن انىق بايقايمىز.
قۇلجا ايماعى 1881 جىلعى پەتەربور كەلىسىمى بويىنشا قىتاي مەملەكەتىنە قايتارىلعاننان كەيىن ورىس اسكەرلەرى قۇلجا قالاسىن تاستاپ شىعۋى كەرەك بولعان. ونشاقتى جىل ىشىندە قوردالانىپ قالعان ورىس اسكەرلەرىنىڭ قارۋ-جاراعىن، سوعىسقا قاجەتتى مۇلىكتەردى تاسىپ اكەتۋ ماسەلەسى تۋىنداعاندا ولار ويلانباستان جاركەنت قالاسىنا ينتەنداتتارىن جىبەرىپ دايىنداپ، تۇراقتى اسكەرلەرىن وسىندا كوشىردى. جورىق كەزىندەگىندەي ەمەس ەندىگى كەزەكتە جاڭادان ورىس يەلىگىنە قاراعان جەرلەردە اسكەرلەردى شاشىراتپاي، توپتاپ، تارتىپپەن ۇستاۋ ءۇشىن كازارما سالۋ ماسەلەسى تۋىندادى. مىنا ماسەلەگە دە ايىرىقشا ءمان بەرىپ قاراۋىمىز كەرەك سەكىلدى. بۇعان دەيىن ياعني، 1880 جىلدارعا دەيىن سۋان ىشىندەگى ساتاي رۋىنان شىققان قوجابايۇلى اجىبەك قاجى، ءىنىسى تۇرىسبەك، بەكتەمىس (قاجىلىققا ەكى مارتە بارعان) تاعى دا باسقا قاجىلىققا بارعان كىسىلەر مەككەدەن ورالعان سوڭ تۇرعىلىقتى قازاقتار اراسىندا جاركەنتتە مەشىت سالۋ ءىسىن كوتەرگەن، ءارى قارجىلاي ۇيىمداستىرۋشىلارى دا بولعان. رەسەي پاتشالىعىنا باسىپ العان جەرلەرىندە شىركەۋلەر تۇرعىزىپ، حريستيان ءدىنىن كۇشتەپ تىقپالاپ ەنگىزىپ كەلە جاتقانىنان قورعانۋدىڭ جالعىز جولى وسى مەشىت سالۋدى تەزدەتىپ قولعا الۋ ەدى. ۇدەپ كەلە جاتقان ورىستىق قاتەرگە مۇسىلمانشىلىقتى قارسى قويۋ ارەكەتىنە ارعى بەتتەگى (ىلە وزەنىنىڭ سول جاعى) البان ەلى تۇگەلدەي قولداۋ كورسەتكەن (بۇل جونىندە جازبا دەرەكتەر بار). دەنى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ وسى ءوڭىردىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن جاركەنتتە مەشىت سالۋ تالاپتارىن قۇپتاي وتىرىپ، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەرى وسى مۇمكىندىكتى جىبەرمەي ءوز پايدالارىنا قاراي ارەكەت ەتكەن بولۋى كەرەك. تۇرعىلىقتى حالىق مەشىت سالۋعا دەپ قارجى جيناپ، ىلە وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى ىلە الاتاۋىنىڭ سىلەمى كەتپەننىڭ تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى ساي-سالادان قۇرىلىسقا جارامدى قاراعاي دايىنداپ جەتكىزە باستاعاندا پاتشا شەنەۋنىكتەرى اسكەري كازارما سالۋعا قاجەتتى اعاشتارعا تاپسىرىس بەرگەن بولۋى مۇمكىن. ونىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس، ولاي دەيتىنىم جاركەنتتەگى قازىرگى قۇلاندى بولايىن دەپ تۇرعان تۇرمەنىڭ كەرەگەسى مەن ءوڭ بويىنداعى قيۋلاستىرىپ قالانىپ بەكىتىلگەن قيما بورەنەلەردىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر تەكتەستىگى، ءارى شىققان جەرىنىڭ قاراعايلارىنىڭ ۇقساستىعى. جانە سول كەزدەرى ارزان جۇمىس كۇشىن تارتا وتىرىپ تەز ارادا سالدىرعان. قيما اعاشتارعا لابوراتوريالىق، رەنتگەندىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە دە ولاردىڭ قۇرامىن جانە جاسىن انىقتاۋعا بولادى ءارى وسكەن جەرى تەكتەس، ىلە الاتاۋى بولىپ شىعادى. جوعارىداعى ايتىلعان جاعداياتتاردى سالىستىرا كەلە جاركەنتتە مەشىت سالۋعا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ بارىسىندا تاسىمالدانعان ماتەريالداردىڭ ەسەبىنەن وسى اراعا ورىن تەپكەن شەكارا كۇزەتىنىڭ اسكەري كازارماسى دا سالىنعان دەپ وي تۇيىندەۋگە بولادى.
ورىس اسكەرلەرىنىڭ قۇلجا جەرىن تاستاپ شىعۋى، رەسەي پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىن مويىنداعان (جوعارىداعى ماقالادا ناقتى ساندارى كورسەتىلگەن) ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەردىڭ ىلە ايماعىنان جاركەنت، ۆەرنىي ۋەزدەرىنە التى بولىستىق جەرگە قونىستاندىرىلۋى، ولاردى جەرگە ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى سۋاندار سالماق مەشىتتىڭ قۇرىلىسىن ءبىرشاما كەشىكتىرىپ باستاۋعا سەبەپ بولدى. ال تاعى دا ايتارىمىز، توعىز جولدىڭ تورابىنا ورنالاسقان ءارى ەل كوپ شوعىرلانعان مەكەن جاركەنتتە مەشىت تۇرعىزۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى سۋاندار اراسىندا 1870 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كوتەرىلگەن ەدى. وعان ناقتى تاريحي دەرەكتەر دە مىسال بولا الادى. ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءبىز سىلتەمە جاساپ وتىرعان زەرتتەۋ ەڭبەكتە 1882 جىلى ۆەرنىي ۋەزىندەگى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى ولكەنىڭ جوعارعى بيلىگى جوقشىلىققا ۇشىراعان قونىس اۋدارۋشىلارعا (وقىڭىز، ۇيعىرلارمەن دۇنگەندەرگە) جاردەم كورسەتۋ ءۇشىن تىكەلەي قارجى بولگەن. ال، 1882 جىلى جاركەنت ۋەزىنە بولىنگەن قارجىنىڭ تەڭ جارتىسى (10 000 سومنىڭ 5 مىڭ سومى) مەشىت سالۋ ءۇشىن ساۋداگەر يۋلداشەۆكە بەرىلگەن (قاراڭىز. ۆوپروسى يستوري كازاحستانا 19-ناچالو 20 ۆەكا. الماتى. 1961 گ. ستر. 97). ولاي بولسا تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ وسى وڭىردە ونىڭ ىشىندە جاركەنت قالاسىندا مەشىت سالۋ ماسەلەسى تۇرعىلىقتى قازاقتار اراسىندا بۇل ايماققا ورىس باسقىنشىلارىنىڭ جانە ۇيعىر، دۇڭگەن قونىستانۋشىلارىنىڭ اياعى تيمەي تۇرىپ كوتەرىلگەن دەۋىمىزگە ناقتى نەگىز بولادى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ ورتا ازياعا باسىپ كىرۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قاتتى شوشىتتى. باسقىنشىلىق ساياساتتىڭ نەگىزىنىڭ ءبىرى تۇرعىلىقتى ەلدى حريستيان دىنىنە بۇرىپ شوقىندىرۋ. قازاق دالاسىنا مۇسىلمان ءدىنىنىڭ دەندەپ ەنۋىمەن 19 عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ 20 عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن العاشقى جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە قاجىلىققا بارعان جەكە ادامدار تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەن. جازبالارىندا قازاق دالاسىنان ءۇش رەت مەككە مەن مەدينەگە ساپارلاپ بارعان قازاقتاردىڭ ءمان-جايىن ءسوز ەتەدى. ورتا جۇزدەن 1870 جىلداردىڭ ورتاسىندا (كەيبىر مالىمەتتەردە 1874 جىلى دەپ بەرىلەدى) قۇنانباي قاجىلىق ساپارعا شىققاندا ونىمەن بىرگە جەتىسۋدى جايلاپ وتىرعان ۇلى ءجۇزدىڭ ءبىراز اتاقتى ادامدارى بىرگە بارعان. جوعارىدا اتى اتالعان اجىبەك قوجابايۇلى ت.ب. جولدان قوسىلىپ ىلەسىپ، بىرلەسىپ بارۋلارى دا مۇمكىن (ءالى دە بولسا انىق-قانىعىن كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر انىقتاي جاتار). 2004 جىلى الماتىداعى «ارىس» باسپاسىنان شىققان «جەتىسۋ ەنتسيكلوپەدياسىندا» جەتىسۋ ايماعىنان قاجىلىق ساپارعا بارعان ادامداردىڭ اتى-جوندەرى اتالعانىمەن، مەككەگە بارعانداردى تولىق قامتي الماعان. رەسەي مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا كەيىندەپ قوسىلعان جاركەنت ولكەسىنەن 20 عاسىرعا دەيىن مەككەگە بارىپ قاجى اتانىپ كەلگەن ادامداردىڭ ەسىمدەرى ارحيۆتىك قۇجاتتار جۇرگىزىلمەگەندىكتەن ەلدىڭ ەسىندە ساقتالىپ قالعاندىعى بولماسا، جازباعا تۇسىرىلگەندەرىن تابۋ مۇمكىن بولماي تۇر. قازىرگى كۇنگە دەيىن حالىق اراسىنداعى ساقتالىپ قالعان قاجىنىڭ بالاسى دەگەن اتاۋلار كەزىندە بۇل ادامداردىڭ ارعى اتالارىنىڭ مەككەگە ساپارلاعاندىعىن، قاجىلىقتا بولعاندىعىن بىلدىرەدى.
جاركەنتتە مەشىت تۇرعىزۋ مەن اسكەري كازارمانىڭ سالىنۋىن تىلگە بەكەرگە تيەك ەتىپ الىپ وتىرعان جوقپىن، اڭگىمەنىڭ نەگىزى سول اسكەري كازارمانىڭ كەيىن جات جەرلىك باسقىنشىلارعا قارسى ەركىندىك ءۇشىن كۇرەسكەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن، ونىڭ ىشىندە جۇرەكتەرى ەلىم، جەرىم دەپ سوققان تالاي ارىستاردىڭ ءومىرىن توزاققا اينالدىرعان ازاپ ورنى بولعاندىعىنا توقتالۋ. حالىق جادىندا ساقتالىپ، تاريحي دەرەكتەرمەن ساباقتالعان مالىمەتتەردە جاركەنت وڭىرىندە العاش بولىپ پاتشا وكىمەتىنىڭ قونىستاندىرۋ ساياساتىنا قارسى اتقا ءمىنىپ، قولىنا قارۋ الىپ كۇرەسكە شىققان اتىكە مەن نۇرجەكە باتىرلار، ۇلتانبايلار بولدى. پاتشا اكىمدەرىنەن تايسالماي قارسى ارەكەتكە بارىپ، تۇرمە ازابىن العاش تارتقان دا سولار. ۇلتانباي جاقسىمبەتۇلى پاتشا وكىمەتىنە قارسى جاساعان قىلمىسى ءۇشىن 1875 جىلى، ال نۇرجەكە يگىلىكۇلى 1890 جىلدارى ۇستالىپ، تۇرمەگە قامالىپ، تەرگەلىپ جاركەنت ۋەزدىك سوتى ارقىلى جازاعا كەسىلىپ، قيىر شىعىسقا كاتورگالىق جۇمىسقا ايدالعان. بۇل جەردە كەيىنگى ءبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ جاركەنت تۇرمەسى 1897 جىلى سالىندى دەگەن دەرەكتەرىنە كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. كەز كەلگەن ەلدىڭ اسكەرى جۇرگەن جەردە ءارتۇرلى تارتىپسىزدىكتەر ورىن الادى. مۇنداي جاعدايدا مىندەتتى تۇردە جازالاۋ ورنى اباقتى سالىنادى (تۇركى تىلىندەگى «اباقتى» ءسوزى اۋىسىپ نەمىسشە «گاۋپتۆاحتا» «گۇپاقتى» اتالىپ كەتكەن). قۇلجادان قونىس اۋدارۋشى ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەرگە قاتىستى جوعارىداعى جازبامدا 1882 جىلعى ۆەرنىي (جاركەنت جەرى دە العاشقىدا وسى ۋەزگە قاراعان) ۋەزىندە بولعان قۋاڭشىلىققا بايلانىستى پاتشا اكىمشىلىگى بولگەن قارجىنى (جان باسىنا شاققاندا سول كەزدەگى مولشەرمەن 2 سومنان تيگەن) قايتارۋ جانە جەر سالىعىن جيناۋ جونىندەگى ارنايى جۇمىس جۇرگىزگەن ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى شەنەۋنىك مالينوۆسكيي 1893 جىلى سالىقتى تولەمەگەندەردىڭ مۇلىكتەرىن تارتىپ الىپ، ساتىلىمعا جىبەرىپ، وزدەرىن تۇرمەگە جاپقانى تۋرالى جازىلادى. بۇل قونىس اۋدارۋشىلارعا قاتىستى بولعاندىقتان، ال ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى جاركەنت ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى دەپ سانايتىن بولساق، وندا جاركەنت تۇرمەسىنىڭ سول كەزدە بولعاندىعىن كورسەتەتىن نەگىزگى فاكت.
19 عاسىردىڭ 70 جىلدارىنان باستاپ وتارلاۋشى بيلىكتىڭ كۇشتەۋ، جازالاۋ ورنىنا اينالعان جاركەنتتەگى تۇرمەدەن قازاق ەلىنىڭ نەبىر ازاماتتارى وتكەلەكتەن ءوتتى. جازالىلاردى قازىرگى تۇرمەنىڭ استىنداعى جەرتولەگە قاماپ، ال، تەرگەۋگە پاتشا اكىمشىلىگى شەنەۋنىكتەرىنىڭ كەڭسەسى ورنالاسقان ءبىرىنشى قاباتقا الىپ شىعاتىن بولعان دەيدى ەستىگەندەر. پاتشانىڭ وتارلاۋشى ساياساتىنا قارسىلىق كورسەتكەن، نارازىلىق بىلدىرگەن ولاردىڭ اسكەرلەردەن كەيىنگى نەگىزگى تىرەگىنە اينالعان حريستيان دىنىندەگى قونىستانۋشىلارعا قىرىن قاراعان جايىلىمدىق-شابىندىق، ەگىستىك جەر-سۋ ءۇشىن تالاسىپ، قارۋلى قاقتىعىسۋعا دەيىن بارعان جەرگىلىكتى قازاقتاردى تۇتقىنداپ، تەرگەپ-تەكسەرەتىن، زومبىلىق كورسەتەتىن ازاپ ورنىنا اينالدى. قانشاما سەبەپتى، سەبەپسىز ۇستالعان ادامدار پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ ۇكىمىمەن سوتتالىپ، جازاعا كەسىلىپ، جەر اۋدارىلىپ نەمەسە ۇكىمەتكە قارسى قاۋىپتى قىلمىسكەر دەپ تابىلىپ اتۋ جازاسىنا ۇيعارىلىپ، ۇكىم تابان استىندا ورىندالىپ وتىردى. ونىڭ كۋاسى جۇزدەگەن ادامداردىڭ اۋزىنان ەستىلەتىن، تۇرمەنىڭ باتىسىنداعى تالاي كىناسىز جانداردىڭ جانىن الىپ، ءتانىن جاسىرعان قۇلاما جار. ۇكىم شىعارىلىپ ولىمگە كەسىلگەن ادامداردى اتىپ ءولتىرۋ ءۇشىن بىلايعى ەلدىڭ كوزىنەن تاسالاۋ بولسىن دەپ ولىمگە اپاراتىن جەر استى جولى دا سالىنعانىن جۇرت كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتادى. بۇگىنگى كۇندەرى جۇزدەگەن جىلداردان بەرگى بيىكتىگى ون بەس-جيىرما مەترلىك ۋاقىت ءمۇجىپ، قار مەن جاڭبىر سۋى شايىپ الاسارعان. ول كەزدەردە جازالاۋشىلار ولىمگە كەسىلگەن تۇتقىنداردى جار جيەگىنە تۇرعىزىپ قويىپ اتىپ ءولتىرىپ، وقپانعا قۇلاتىپ، ءولى-تىرىسىنە قاراماي شالاجانسار كۇيىندە جاردىڭ توپىراعىن وپىرىپ، قۇلاتا سالعان. قارا جەردە ءتىل جوق-اۋ، ءۇن بىتسە تالاي سويقاننىڭ اقيقاتى اشىلار ەدى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاقتان تىلداعى جۇمىستار ءۇشىن ادام جيناۋداعى ماۋسىم جارلىعىنا قارسى كوتەرىلگەن قازاق ايماقتارىنان جاركەنت ءوڭىرى دە تىس قالعان جوق. 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ۇشقىنى جاركەنتتى دە شارپىدى. جاركەنت ۋەزىنە قارايتىن الباندارمەن بايلانىس جاساپ وتىرعان سۋاندار دا اسكەرگە ادام بەرمەيمىز دەگەن ۋاجبەن مۇقا بولىستىڭ باسشىلىعىمەن سارىبەل وڭىرىنە جينالىپ قارسىلىق كورسەتكەن. بۇل تۋرالى كەزىندە رەسپۋبليكالىق «ادىلەت» قوعامىنىڭ باسقارما مۇشەسى بولعان، جۋرناليست ا.تاسىمبەكوۆ مىناداي مىسال كەلتىرەدى. «جاركەنت تۇرمەسىندە 28 قازاق الدىن الا ءوزارا جانە باسقا تۇتقىندارمەن كەلىسىم بويىنشا (بارلىعى 57 ادام) پىشاقپەن، تاياقپەن، بالتامەن، التىاتارمەن جانە تارتىپ الىنعان ماۋزەرلەرمەن، مىلتىقتارمەن قارۋلانىپ قاشۋعا بەل بايلايدى. ولار شاي اكەلگەن تۇرمە قاراۋىلىن جالما-جان باس سالىپ ۇستاپ، سوققىعا جىعادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 28 تۇتقىن ۇستالىپ، اسكەري سوتقا بەرىلەدى. قالعاندارى قولدارىنداعى قارۋلارىمەن جاركەنت ۋەزىندەگى ءىرى بولىس، سۋان كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى مۇقا بولىستىڭ قاراماعىنا بارىپ پانالايدى» (قاراڭىز سۋان شەجىرە. قۇراستىرعان س.ەشمۇحامبەتوۆ. الماتى «جالىن» باسپاسى. 1993 ج. 82-بەت). وسى دەرەكتەرگە وي جۇگىرتسەڭىز دە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە ورىس وتارشىلدارىنىڭ قولىنداعى جاركەنت تۇرمەسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇرەيىن الاتىن توزاق ورنى رەتىندە ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارعان. ءبىر عانا مىسال جوعارىداعى اتالىپ وتكەن دەرەكتەگى جاركەنت تۇرمەسىندەگى كوتەرىلىس جاساعان، ۇستالىپ جازاعا تارتىلعان 28 ادامنىڭ تاعدىرىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرۋدىڭ ءوزى ءسوزىمىزدى ايعاقتايدى. كوتەرىلىسكە قاتىسىپ، پاتشا اسكەرىنە قارسى تۇرعان سول ەرجۇرەك جانداردىڭ سونىمەن قاتار بارلىق كەزەڭدەگى قۇعىن-سۇرگىن كورگەن ادامداردىڭ اتا-ءجونىن مەملەكەتتىك مۇراعات مەكەمەلەرىندەگى دەرەكتەردى اقتارۋ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ انىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر.
الاشوردا ۇكىمەتىنە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن جانە كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەن مۇقا شەكارا اسىپ كەتەدى. بىراق قىزىل وكىمەت مۇقانىڭ بىتىسپەس جاۋ ەكەندىگىنەن سەسكەنىپ قىتاي وكىمەتىمەن ۇستاپ، بەرى وتكىزىپ بەرۋگە كەلىسەدى. قىتايلار دا مۇقا بولىستىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى حالىقتىڭ اراسىنداعى زور ۇيىمداستىرۋشىلىق بەدەلىنەن سەسكەنىپ، وزدەرىنىڭ دە كەلەشەكتە جاۋلاۋشىلىق ساياساتتارىنا كەسەل كەلتىرەر دەگەن نيەتپەن تۇتقىنداپ، شەكارادان وگپۋ-عا وتكىزىپ بەرەدى. اتاقتى بولىس، 1916 جىلعى جاركەنت وڭىرىندەگى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى، وزىنەن بۇرىنعى قارسىلاستارى سياقتى مۇقا دا جاركەنت تۇرمەسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالادى. ەل اراسىندا مۇقا بولىستىڭ ءولىمى تۋرالى ءار قيلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. بىرەۋلەرى مۇقا بولىس ۇستالعاننان كەيىن تەرگەلىپ جاركەنت تۇرمەسىندە اتىلدى دەسە، ەندى ءبىر دەرەكتە تالدىقورعان قالاسىنا الىپ بارا جاتقاندا ايداۋشىلار قويبىن تاۋىنىڭ اراسىندا اتىپ تاستاپتى دەلىنەدى (بۇل دەرەكتى ماعان مارقۇم باسعۇنشى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعان ق.قارمىسوۆ ايتىپ بەردى). كەڭەستىك جۇيەنىڭ بيلىكتەگىلەرى دە ماسەلەنىڭ كۇردەلەنۋىنەن سەسكەنىپ «قاشۋعا وقتالدى» دەگەن جەلەۋدى قولدانۋىدا مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا بولماس.
ازاپتاۋ مەن قورلاۋدىڭ ورنى بولعان بۇل تۇرمەدە نەبىر سۇمدىق وقيعالار ورىن العان. مەن ۇزاق ۋاقىت كوپتەگەن ادامدارمەن جولىعىپ، اڭگىمەلەسىپ، ايتقاندارىن مۇقيات قاعازعا ءتۇسىردىم. بۇل جازىپ الىنعان دەرەكتەر قالقىعان «ايسبەرگتىڭ» بەتىندەگىلەرى. قانشاما سۇمدىق وقيعالار، جازىقسىز جاپا تارتقان ادامداردىڭ تاعدىرى تالعاۋسىز كەتتى.
تۇرمەنىڭ تەمىر تورى تالاي جاننىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولدى. سونداي جانداردىڭ ءبىرى قوجالاقوۆ سمان قۇدايبەردى رۋىنان شىققان. بۇرحان ماڭىنداعى تالدىكەسىك دەگەن جايلاۋعا قونىستانعان. سول جەردە جازدى كۇنى توي بولىپ، سوڭىنان كوكپار تارتىپ جۇرگەندە 1931 جىلى گپۋ-ءدىڭ ەكى قىزمەتكەرى كەلىپ تۇتقىنداپ الىپ كەتكەن. تۇرمەدە تەرگەۋگە شاقىرىلماي كوپ ۋاقىت سۇراقسىز وتىرعان. تۇرمە ىشىندە سماندى اتادى ەكەن دەگەن ءسوز شىققاندا «وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم» دەپ قاشۋعا بەل بايلاعان. اۋىلداعى اعايىندارمەن بايلانىسىپ، ءىنىسى ات الىپ كەلىپ ۋادەلى جەردە كۇتىپ تۇرۋعا كەلىسكەن. تۇرمەدە قاسىندا وتىرعان جانسىزداردىڭ ءبىرى مۇنىڭ قاشاتىن كۇنىن، ۋاقىتىن تۇرمە اكىمشىلىگىنە جەتكىزىپ قويعان. ول كەزدە تۇرمە اينالاسىندا ءۇي-جايلار ءالى كوپ سالىنباعان كەز. وقيعا ىمىرت كەزىندە بولسا كەرەك، رەتىن كەلتىرىپ تۇرمە ىشىنەن قاشىپ سىرتقا شىققاندا ارتىنان اڭدىپ وتىرعان كۇزەتشىلەر مىلتىق اتىپ قۋالاي جونەلگەن. تارس-تۇرس مىلتىق اتىلىپ، شاڭ-شۇڭ داۋىس شىققاندا ات الىپ كەلىپ تۇرعان باۋىرى تۇرا قاشقان. جاقىنداپ قالعان سمان ايعايلاپ «اتتىڭ قۇيرىعىن ۇستات، اتتى قۇيرىعىنان ۇستات» دەپ بىرنەشە رەت ايعايلاسا دا، باۋىرى اتىلىپ جاتقان وقتان زارەسى ۇشىپ قورىققانىنان تىزگىنىن تارتپاي جەتەكتەگى اتتى سۇيرەلەپ شابا جونەلىپتى. ات قۇيرىعىنا قولى جەتپەي القىنىپ قالعان سماندى سولداتتار وقتىڭ استىنا الادى. ءوزى ءىرى دەنەلى، ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ادام وڭايلىقپەن قۇلاي قويماپتى، سولداتتار جەتى رەت اتقان كەزدە عانا بارىپ بىراق جىعىلىپتى. قازاقتىڭ «وققا سۇيەنىپ تۇرىپتى» دەيتىنى وسى شىعار. تۇرمە كۇزەتى ءولى دەنەنى سۇيرەلەپ اكەلىپ تۇرمەنىڭ باتىسىنداعى جارقاباقتىڭ ىشىنە تاستاپ توپىراقتى قۇلاتىپ جابا سالعان. سمان قوجالاقوۆتىڭ قالاي قورلىقپەن ولگەنىن نەمەرەسى سەرىك سمانوۆ قۇدايبەردى رۋىنىڭ ۇلكەندەرىنەن كوپ ەستىگەن.
90-شى جىلدارى جۇزگە كەلىپ قايتىس بولعان امىراقىن دەگەن كىسى كەڭەستىك زاماننىڭ قۇيتىرقى ساياساتىنىڭ تەپەرىشىن كوپ كورگەن ادام. امىراقىن قاريا سمان ەكەۋى ۇستالىپ، جاركەنت تۇرمەسىندە 1931 جىلدارى بىرگە وتىرىپتى. كورە الماۋشىلارى ويلاپ تاپقان جالامەن ۇستالعان امىراقىن قاريا سوتتالىپ، 25 جىلعا كەسىلىپ، قىر سىبىرگە ايدالىپ جازاسىن كاتورگادا وتەپتى. ءوزى وجەت، وتە قارۋلى، ءىرى دەنەلى ادام بولعان ەكەن. زونادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە بەرىلگەن تاپسىرماسىن ارتىعىمەن اتقارىپ، ەكى كىسىنىڭ نورماسىن ورىنداپ، جۇمىستى جاقسى ىستەپ كوزگە تۇسكەننەن سوڭ سەنىمگە يە بولىپ، ءىسى قىسقارتىلىپ 18 جىل وتىرعاننان كەيىن تۇرمەدەن بوساتىلعان. قارا جۇمىس ىستەپ جازاسىن وتەپ ەلگە ورالعان سوڭ دا جۇمىستان قالماي كولحوزدىڭ تۇيەسىن، ارادا ءبىراز جىلدان كەيىن قويىن باققان. جاركەنت تۇرمەسىندەگى بولعان وقيعالاردى كوزىمەن كورىپ باسىنان وتكىزگەن امىراقىن قاريا سماننىڭ بالاسى ومارعاليعا اكەسىنىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتتى وقيعانى ايتىپ بەرىپتى. سمان قوجالاقوۆ 1931 جىلى ۇستالىپ كەتكەندە بالاسى ومارعالي جاڭادان ەكىدەن اسقان ەكەن. سەرىكتىڭ اكەسى ومارعالي 2012 جىلى قايتىس بولعان (17 مامىر. 2021 ج. جازىپ الىندى). سمان مەن امىراقىننىڭ تاعدىرلارىن تالكەككە اينالدىرعان زۇلىمدىق ىستەر ءۇشىن كەڭەستىك قۇرىلىستىڭ مۇراگەرى رەسەي ۇكىمەتى جاۋاپ بەرە مە؟ كىم جاۋاپ بەرەدى؟ قاراپايىم جانداردان جاۋ ىزدەپ، جازىقسىز جانداردىڭ بەيبىت ءومىرىنىڭ شىرقىن بۇزىپ، وتباستارىنىڭ ويرانىن شىعارعان كەڭەستىك ساياساتتىڭ ارتىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ جەرگىلىكتى حالىقتى تۇپكىلىكتى جويۋ ساياساتىنىڭ جالعاسى جاتقانىنا ەرىكسىز قول قوياسىز. ايتپەسە جوعارىدا ەسىمدەرى ەستە تۇراتىن ارداقتىلاردىڭ ورىس ورمانىنا سەبەپسىز بالتا سىلتەگەنى از.
جاركەنت تۇرمەسىنىڭ وسى ولكە حالقى ءۇشىن ناعىز توزاق ورنىنا اينالعان كەزەڭى 20 عاسىردىڭ باسى. العاشىندا، 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنە دەيىن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى بۇل تۇرمەگە جەر-سۋعا الىمجەتتىك جاساعان كەلىمسەكتەرگە، زورلىقپەن قونىستانۋشى ورىس قاراشەكپەندىلەرىنە قارسى كوتەرىلگەن جەرگىلىكتى تۇرعىن قازاقتاردىڭ بەلسەندىلەرىن ۇستاپ اكەلىپ تۇرمەگە توعىتىپ، قاماپ، تەرگەۋ شارالارىن جۇرگىزىپ، ءارتۇرلى جازا كەسىپ وتىرعان. 1916 جىلعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ماتەريالدىق رەسۋرستارى شەكتەلگەن پاتشا وكىمەتى بۇراتانا حالىقتان، ونىڭ ىشىندە قازاقتاردان سولداتقا ادام المايمىن دەگەن كەلىسىمدى بۇزىپ «يۋن جارلىعىن» قابىلداعان ەدى. جارلىققا نارازىلىق ءبىلدىرىپ، وعان قارسىلىق كورسەتىپ، سوڭى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە ۇلاسقانى تاريحتان بەلگىلى. جەتىسۋ جەرىن شارپىعان كوتەرىلىس كەزىندە جاركەنت ۋەزىنە قاراستى وڭىردەگى قازاق بۇقاراسىنا قارسى قارۋلى جازالاۋ شارالارى جۇرگىزىلگەندە قولعا تۇسكەندەردىڭ ءبارىن ۇستاپ اكەلىپ تۇگەلدەي ايىپتى دەپ تاۋىپ، تۇتقىن رەتىندە قالاداعى تۇرمەگە قاماعان. قارقارا كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلار دا ۇستالىپ، وسى تۇرمەدە تەرگەۋدە جاتقان. كەڭەس وكىمەتى ورناعان العاشقى جىلدارى الاشوردا وكىمەتىن قولداعانداردى قىلمىسكەر رەتىندە قاماۋدا ۇستاعان. بىراق ازىرشە ول الاششىل ازاماتتاردىڭ كىمدەر ەكەندىگى بەلگىسىز. كەيىنگى ستاليندىك ءامىرشىل جۇيەنىڭ شەگىنە جەتكەن كەزىندە «حالىق جاۋى»، «جاپون تىڭشىسى»، «كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتتەرى ءۇشىن» (رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58 بابىنىڭ 3، 7، 10 تارماقتارى) دەگەن جەلەۋمەن تۇتقىندالعان كوپتەگەن ادامدار ءتىرى شىعۋدان ۇمىتتەرىن ءۇزىپ، ۇكىم كۇتىپ، كۇنىمىز نە بولادى دەپ سارعايىپ كامەرالاردا جاتقان. ستاليندىك تەرروردىڭ قۇرباندارىن ياعني ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ ۇكىم شىعارىلعانداردى اتۋ وسىندا ورىندالعان (بۇل جونىندە جاركەنت تۇرمەسىندە جەندەت ءىسىن اتقارعان ك.ۋ.چەرنەنكو تۋرالى «جاركەنت ايناسى» گازەتىنىڭ بەتىندە ارنايى ماقالا جاريالاعانبىز). ءولىم جازاسى كەسىلگەندەرگە ۇكىم وسى جەردە ورىندالعان.
كەڭەستىڭ زاماندا قازاق حالىنا جاسالىنعان قاندى زۇلمات ادامداردىڭ جادىندا بولماسا قۇجاتتارى قىرىق قاقپانىڭ ار جاعىندا جاسىرىن ۇستالدى. اراعا جىلدار سالىپ وسكەن كەيىنگى كەڭەستىك بيلىكتىڭ وكىلدەرى دە تاريح تەرەڭىنە بويلاي المادى، قاندى جەردىڭ قۇپياسىن ەستىسە دە قايتەر دەيسىڭ دەگەن ويمەن ءۇستىرت قارادى. تۇرمەنىڭ باتىسىندا سارقىراي اعىپ مولدىرەپ ۇسەك وزەنى جاتتى. شارۋاداعى ادامداردىڭ دەمالىسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرماق بولعان قالالىق اتقارۋ كوميتەتى وزەنگە ارنايى توسپا جاساتتى. ۇلكەندى-كىشىلى دەمالۋشىلار ءۇشىن تاپتىرمايتىن شومىلاتىن ورىنعا اينالدى. بۇل شارا بىراق ۇزاققا بارمادى. شومىلۋشىلار اراسىندا سۋعا باتىپ ولگەندەر سانى كوبەيدى. سوندا عانا بۇل ءولىمنىڭ سەبەبىن بىلۋشىلەر ماسەلە كوتەرىپ، توسپانى بۇزىپ باسسەيىندى اعىزىپ جىبەرۋگە تۋرا كەلدى. ءاسىلى قاشاندا زورلىق-زومبىلىق پەن كىسى قانى توگىلگەن جەر كيەلى دەپ سانالادى.
جۇزدەگەن ەركىن ويلى جانداردىڭ ساناسىن قۇرساۋلاپ، تۇتقىنداپ، تەرگەپ-تەكسەرىپ، تۇرمەگە قاماققا الىپ، ازاپقا ءتۇسىرىپ، اتىپ-اسىپ، كاتورگاعا ايداپ ءومىرىن وكسىكپەن وتكىزگەن، ودان قالسا كوپتەگەن جازىقسىز ادامداردىڭ جانىن زورلىقپەن العان ساياسات 1925 جىلى قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن گولوشەكيننىڭ جۇيەگە ەنگىزگەن «كىشى قازانىنان» تۋىندادى.
قىزىلدار ورناتىپ جاتقان تاپسىز جاڭا قوعامعا نيەتى قارسى دەگەن سەبەپتەرمەن ۇلتتىڭ وقىعان زيالىلارىن، اۋىلداعى ەل اراسىنداعى ساۋاتتىلاردى، شالا ساۋاتتى بولسا دا شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋعا بەلسەندى كىرىسىپ جۇرگەندەردى، مەكەمەلەردەگى، وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىن باس كوتەرگەن جەتەكشىلەرىن قىزمەتتەرىنەن شەتتەتىپ، قۇعىنعا تۇسىرە باستادى. ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىستارىن جاقسى ۇيىمداستىرىپ كوزگە تۇسكەن، اۋىلشارۋاشىلىعىن ءتيىمدى باسقارىپ جۇرگەن، كوپتەگەن الدىنعى قاتارلى ازاماتتاردىڭ كوزىن جويۋ جۇمىسى باستالدى. 1928 جىلدان باستالعان قازاقستانداعى ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ، ىلە قولعا الىنعان قازاق شارۋالارىن جاپپاي ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى شەكتەن شىققان اسىرا سىلتەۋشىلىك ءوزى ىڭىرشاعى شىققان ەلدىڭ شارۋاشىلىعىن كۇيزەلتۋدىن باسى بولدى. جەرگىلىكتى جەرلەردە وسى ناۋقانعا كەدەرگى كەلتىرگەندەردى تاپ رەتىندە جويۋ جونىندەگى «ۇشتىكتەر» ۇيىمداستىرىلدى. جازالاۋ شارالارىن پارتيا مۇشەلەرى ىسكە اسىردى. بايلار مەن كۋلاكتاردى تاپ جاۋى رەتىندە جويۋ بارىسىندا قوساق اراسىندا جۇزدەگەن ورتا شارۋالار دا وسى ساياسي ناۋقانعا زورلىقپەن ءىلىندىرىلىپ كەتتى.
كۇيزەلىسكە تۇسكەن جەكە شارۋا قوجالىقتار قولدان جاسالىپ وتىرعان وزبىرلىققا شىداماي قارسى كۇرەسۋگە ارەكەتتەنسە، كەيبىرى جەرىن تاستاپ شەت ەلدەرگە قاشا باستادى. اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا نارازى بولعان قازاق شارۋالارى بار تاپقان قارۋلارىمەن جاراقتانىپ اتقا قوندى. كوتەرىلىسشىلەر كەڭەس جانە پارتيا مەكەمەلەرىنە شابۋىلداپ، قۇجاتتاردى ورتەپ، قىزمەتكەرلەردى قۋىپ جىبەردى. شارۋالار كوتەرىلىسىنە كەي جەرلەردە تۇراقتى اسكەري بولىمدەر جىبەرىلىپ، 1923 جىلى ارنايى قۇرىلعان بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (وگپۋ) قىزمەتكەرلەرىمەن تىعىز بىرلەسە وتىرىپ جازالاۋ شارالارى اياۋسىز جۇرگىزدى. ۇستالعانداردى سول جەردە سوتسىز-تەرگەۋسىز جاۋ دەپ تاۋىپ اتىپ تاستاعان وقيعالار كوپتەپ كەزدەستى. قارسىلاسۋعا شىققانداردىڭ دەنى، كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ كوپشىلىگى تۇتقىنعا الىنىپ، ايداۋ كورىپ تۇرمە ازابىن تارتتى. مۇنداي دەرەكتەردى ەل ىشىندەگى كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ اۋزىنان كوپ ەستيمىز. «اتالارىمىز قۇعىن كورىپ قىتاي جەرىنە ءوتىپتى. شەكارادا توسىپ تۇرعان اسكەرلەر قىرعىنعا ۇشىراتىپتى. ۇستالعان ادامداردى جاركەنت تۇرمەسىنە جاۋىپتى» دەگەن اڭگىمەلەر قازىردە قۇلاعىمىزعا ءتيىپ جاتىر.
جاركەنت تۇرمەسىندە كەڭەستىك ساياساتقا قارسى شىقتى دەگەن تەك وسى ءوڭىردىڭ ادامدارى عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارىنان دا ۇستالىپ اكەلگەندەر قامالىپ كەيىننەن اتىلىپ كەتكەن. نۇركەنت قالاشىعىنا ورنالاسقان «قۇرعاق پورت» مەكەمەسىنىڭ باس ينجەنەرى جانات دوسانۇلىمەن وسى ءبىر قاندى كەزەڭنىڭ حالىققا تيگىزگەن زارداپتارى جونىندە اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدا ءوزىنىڭ وسى وڭىرمەن تاريحي بايلانىستا ەكەندىگىن ايتىپ قالدى. ارعى اتالارى اعايىندى تاڭاتار مەن تاڭباي، كورىكتى تارباعاتايدىڭ ەكى بەتىن جايىلا قونىستانعان ايتۋلى اۋقاتتى ادامدار ەكەن. ەلدىڭ ىشىندەگى مىڭعىرتىپ قوي قورالاپ، ۇيىرلەپ جىلقى ايداپ، الدارىنا كەلە-كەلە تۇيە سالعان تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن بايعوجا، ۇزىنبۇلاق تاۋلارىن جايلاپ، قىستا ۇشبۇلاق، كەرەگەتاس قىرقالارىن قونىستانىپ جۇرگەن اتاقتى باي ادامدار از ۋاقىتتىڭ ىشىندە گولوشەكيندىك ساياساتپەن قىسىمعا الىنىپ، باي-جۋان زوماگەر رەتىندە زوبالاڭعا ۇرىنادى. 1890 جىلدارى تۋىلعان اتاسى تاڭاتاردى كامپەسكە كەزىندە تىگەرگە تۇياق قالدىرماي تاركىلەگەن. اۋىلدى اينالا قورشاپ تاڭاتاردىڭ مال-مۇلكىن تىزىمدەپ بولعان سوڭ ءبارىن باسقارىپ جۇرگەن باستىقتارىنىڭ ءبىرى الىپ كەتپەك بولىپ تاڭاتاردىڭ سۇلىكتەي قارا بايگە اتىنا مىنگەن ەكەن. قۇلىن كۇنىنەن يەسىنەن باسقا ادامدى ماڭىنا جولاتپايتىن، يەسىنەن وزگە ەشكىمدى مىنگىزبەگەن قارا ات موڭكىپ-موڭكىپ باستىقتى جەرگە ءبىر ۇرىپتى. جانۋاردىڭ توسىن مىنەزىنە تۇسىنبەگەن الگى باسشى ەلدەن ۇيالعانىنان نامىستانىپ اتتى تىزگىنىنەن ۇستاپ ۇزىن سويىلمەن توقپاقتاي باستاعان. بۇعان قاراپ تۇرىپ كىسىنەگەن اتىنىڭ قينالعان ۇنىنە شىداماعان قارۋلى تاڭاتار باستىقتىڭ قولىنان سويىلىن جۇلىپ الىپ «ءبارىن الساڭدا مۇنى الا المايسىڭ» دەپ ونىڭ ءوزىن سويىلمەن ۇرىپ ءتۇسىرىپتى. قاراقۇسىنان قاتا تيگەن سوققىدان الگى شولاق بەلسەندى سول جەردە ءتىل تارتپاي كەتسە كەرەك. تاڭاتار جۇيرىك قارا اتىنا ءمىنىپ قاشىپ كەتىپتى. تاۋ اراسىنداعى قالىڭ جىنىستى ادام اياعى جەتۋى قىيىن المالىساي، قاراڭعىساي، كەرەگەساي سياقتى شاتقالدى جەرلەردى پانالاپ تىعىلىپ 2 جىلدان استام ۋاقىت ۇستاتپاي جۇرگەن. ارتىندا قالعان ونىڭ اۋىلداعى تۋىستارىنىڭ تاۋ جاققا ءجيى بارىپ تاماق تاسىپ جۇرگەنىن كورگەن بىرەۋلەر تاڭاتاردىڭ تىعىلعان جەرىن وكىمەت ورىندارىنا ايتىپ قويعان بولسا كەرەك. وكىمەتتىڭ كامپەسكەلەۋ ساياساتىنا قارسى شىققان، كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى تاپسىرمامەن جۇرگەن بەلسەندىسىن ادەيى ۇرىپ ولتىرگەن دەگەن ايىپ تاعىلعان تاڭاتاردى ۇستاۋعا باسشىلىقتىڭ تاراپىنان بىرنەشە رەت سولداتتار جىبەرىلگەن. جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن تاڭاتار قۇعىنشىلاردى الىستان شولىپ، ورىن اۋىستىرىپ كەتىپ، ال ولار ءجۇر دەگەن جەرىن تابا الماي جەر سيپاپ قالىپ قايتاتىن. تۇيىقسىزدان كەزدەسىپ قالىپ قۋعىن بولا قالعان جاعدايدا جاۋلارىن ساقپانمەن اتىپ، تاستى تىزەسىنە نە كەۋدەسىنە تيگىزىپ، اتتان قۇلاتىپ ۇستاتپاي سىتىلىپ كەتىپ جۇرگەن. كەيىننەن كوپ ادامدار جىبەرىپ قاۋمالاپ ۇستاپ، تۇتقىنعا الىنىپ، تەرگەۋدىڭ ازابىن كورگەن. قورلىقتى كۇندەردەن كەيىن سول كەزدەگى قىلمىستىق ءىستىڭ باپتارىمەن ايىپتالىپ، سوتتالىپ، جازاسىن وتەۋ ءۇشىن تارباعاتاي وڭىرىنەن ايدالىپ اكەلىنىپ كارلاگتا ۇستاعان. قالاي بولعاندا دا كارلاگتاعى سوتتالعانداردى اتۋ ۇكىمى جۇزەگە اسىرىلمايتىن لاگەرگە تۇسكەن تاڭاتاردى ايداپ جاركەنت قالاسىنداعى ورتالىق تۇرمەگە اكەلگەن. اتاسى بايعوجا ەلدىڭ الا ءجىبىن اتتاماعان قاجىعا بارعان اتاقتى قاري يماندى كىسى بولعان. جاسىنان اكە تاربيەسىندە وسكەن، ارابشا حات تانىعان كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ تاڭاتاردى كەڭەستىك ساياسات ەلگە قىزمەت ەتكىزبەي، جاركەنتتىڭ تۇرمەسىنىڭ استىنان قازىلعان تۇنەك جولمەن جار جاعاسىنا جەتكىزىپ اتىپ ءولتىردى. سوناۋ تارباعاتاي تاۋلارىندا تۋىلعان تاڭاتار وزگە ءوڭىردىڭ گولوشەكينشىلدەردىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسقان قازاقشىل ازاماتتارى سياقتى زورلىقشىل قىزىلدار ساياساتىنىڭ قۇربانى بولىپ، ناقاقتان اجالىن جاركەنت جەرىنەن تاپتى. تاڭاتاردىڭ ارتىنان باۋىرى تاڭبايدى دا باي تۇقىمنىڭ ءبىرى دەپ دۇنيەسىن، مال-مۇلكىن تاركىلەپ سوتتاپ، 10 جىلعا جازاسىن وتەۋگە سىبىرگە ايداعان. ازاپتى جىلداردى باستان وتكەرگەن تاڭباي اۋىلىنا امان-ەسەن ورالىپ 1976 جىلى ومىردەن وتكەن. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن اشىلعان شىندىق كوزدەرى حالىق ساناسىن وياتتى. قانداي زۇلىمدىق كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەنىمىز قالىڭ جۇرتقا بەلگىلى بولىپ، الەۋمەتتىڭ نازارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بەيكۇنا ادامداردىڭ تاعدىرىن انىقتاۋعا اۋا باستادى. وسىنداي كەزدە قوعامدىق ماسەلەلەرگە سەرگەك قارايتىن تاڭاتار مەن تاڭبايدىڭ ۇرپاعى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اتا ارۋاعىن قادىرلەۋشى جانات دوسانۇلى 80-ءشى جىلدارى جاركەنتكە كەلىپ ەسكى مەشىتتە قۇران وقىتىپ، اتالارىنا ارناپ اس بەرگەن.
قازاق ەلىنىڭ بيلىك باسىنا كەلگەن قازاق زيالىلارىن قۇرتۋدىڭ جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلۋىن جوعارىداعى ستالينمەن كەلىسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرعان ميرزويان جۇيەسى دە ۇزدىكسىز كۇندەلىكتى جازالاۋ ماشيناسىنداي جۇمىس اتقاردى. شەكتەن شىققان زاڭنان تىس ارەكەتتەردىڭ ءبارى دە تۇپتەپ كەلگەندە تاپتىق كۇرەس دەگەن جەلەۋمەن بۇركەمەلەنگەن جاڭا پيعىلداعى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستالعاندىعىنىڭ بەلگىسى ەدى. جازالاۋ شارالارىنىڭ ەڭ الدىڭعى لەگىنە ىلىنگەن مولداش توعاسوۆ المالى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان شارۋالاردى وتىرىقشىلداندىرۋ جۇمىستارىنا ارالاسقان ازاماتتىڭ ءبىرى. 1933 جىلى 2 ناۋرىزدا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ جاركەنت تۇرمەسىنە قامالادى. الماتى وبلىستىق ىشكى ىستەر كوميتەتى باسقارماسىنىڭ ۇشتىگىنىڭ حاتتاماسىمەن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-14، 59.9.10-باپتارىمەن ساياسي قىلمىس جاسادى دەپ ناقاقتان 10 جىلعا كونتسلاگەردە جازاسىن وتەۋگە كەسىلەدى. جازاسىن وتەپ بىتىرگەننەن سوڭ ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان م.توعاسوۆ اۋىلعا ورالماي، بارعان كۇندە دە وسى سوتتى بولعانىم تاعى دا الدىمنان شىعار، وتباسىما زيانىم تيەر دەپ ماڭگىگە تۇمەن ورماندارى اراسىندا قالعان.
حالقىمىزدىڭ قونىستانعان جەرى شەكارا تۇبىندە بولعاندىقتان المالى اۋىلىنان شىققان بەلسەندى ازاماتتاردى ۇستاپ ولارعا ايىپ تاعۋ ونشا قىيىن ءىس ەمەس ەدى. قىتايداعى ادامدارمەن بايلانىسى بار، ولاردىڭ تىڭشىسى، ار جاققا تۋىستارىنىڭ وتۋىنە سىبايلاستى دەگەن ت.ب. جەلەۋمەن جالا جابىلىپ، تۇتقىنداپ تۇرمەگە جابا سالاتىن. وسىنداي ايىپپەن ۇستالعان وسپانوۆ راقىمجان تۇتقىندالعانعا دەيىن جاركەنت اۋدانى «كراسنىي وكتيابر» كولحوزىنىڭ باستىعى بولىپ ىستەگەن. ساۋاتتى ازاماتتى 1932 جىلى باندىلارمەن قاتىسى بار دەپ 3 جىلعا كەسىپ، قايتىپ كەلگەننەن كەيىن 1935 جىلى پارتيا قاتارىنان شىعارىپ، قىتايداعى باي تۋىستارىمەن بايلانىسى بار دەپ تاعى دا 3 جىلعا سوتتاعان. بارلىق سوتتى بولعان جىلدارىن جاركەنت تۇرمەسىندە وتەگەن. قۋدالاۋ مۇنىمەن دە تىنباي الماتى وبلىسى ۋنكۆد ۇشتىگىنىڭ وتىرىسىمەن 1938 جىلدىڭ 15 اقپانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، ۇكىم 1938 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا ورىندالعان.
توقمولداەۆ سەمبەك تە 1933 جىلى الەۋمەتتىك تەگى بايدان شىققان، شەتەلمەن بايلانىسى بار، قىتايعا ەل كوشىرۋدى ۇيىمداستىرعان، كولحوز مالىن جاپپاي قىرعان دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ، پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ سوتتالعان. جاركەنت تۇرمەسىندە وتىرىپ جازاسىن وتەپ كەلىپ قايتادان 1938 جىلى 15 اقپاندا وكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ، زيانكەستىك جاسادى دەگەن ايىپپەن اتۋ جازاسى شىققان. ۇكىم 1938 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا ورىندالعان.
المالى اۋىلىنداعى العاشقى شارۋاشىلىقتى باسقارعان بالعابەكوۆ جاقىپقا قاتىستى قۇجاتتاردا دا جوعارىداعى ازاماتتارعا تاعىلعان كەلەڭسىز ايىپتار بويىنشا سوتتاعان. 1935 جىلى الەۋمەتتىك شىققان تەگى باي بولعانى، كولحوزدىڭ شارۋاسىن توزدىرعانى، قىتايداعى بايلارمەن بايلانىسى بار دەگەن كىنا تاعىلىپ، تۇتقىندالىپ سوتتالعان. كەيىننەن جوعارىداعى جازالاۋشى «ۇشتىك» ورنى 1938 جىلى 15 اقپاندا اتۋ جازاسىنا كەسىپ، ۇكىمدى 1938 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا ورىندايدى.
مۇراعاتتاعى ساقتالعان قىلمىستىق ىستەردە مەڭلىباەۆ ماديگە تاعىلعان ايىپ تومەندەگىدەي. تۇتقىندالعانعا دەيىن «قىزىل وكتيابر» كولحوزىندا قويما مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزىندە بيداي ۇرلاپ، جاۋاپكەرشىلىكتەن قورقىپ قىتايعا قاشىپ كەتكەن بايدىڭ تۇقىمى دەلىنەدى. كەڭەس ۇكىمەتى سۇراۋ سالعاننان سوڭ قىتاي ۇكىمەتى ۇستاپ، قايتا وتكىزگەن. جاركەنت تۇرمەسىندە وسى ىستەرى ءۇشىن كۋاگەر بولعان يراگيموۆ ىلگىدايمەن بىرگە وتىرعان. 1937 جىلعى قاڭتاردا باستالعان سوت ءىسى 7 ساۋىردە اياقتالعان. سول جىلدىڭ قازان ايىندا اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.
يبراگيموۆ ىلگىداي قىلمىستى دەپ تابىلىپ جاركەنت تۇرمەسىندە قاپاستا وتىرىپ الماتىعا جەتكىزىلىپ ودان 10 جىلعا سوتتالىپ جازاسىن كولىمادا وتەپ كەلگەن.
كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قۇرىلعان قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇيىمىندا بولىپ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى زياندىق جۇرگىزدى دەگەن جالا جابىلعان كۇنشانوۆ رامازان ۋنكۆد ۇشتىگىنىڭ وتىرىسىمەن 1937 جىلى 29 جەلتوقساندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، ۇكىم سول كۇنى ورىندالعان.
وسىنداي كۇيدى ارىستامباەۆ يسابەك تە باسىنان وتكەرگەن. ءبىلىمى جەتكىلىكتى ازامات كولحوز باسقارىپ جۇرگەن كەزىندە زيانكەستىك جاساعان دەپ ايىپتالىپ، 1939 جىلدىڭ مامىرىندا 15 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. ي.ارىستامباەۆ تۋرالى مۇراعات دەرەكتەرى مۇلدەم جوق. ۇكىم شىعارىلىپ اتىلعانى، نە ايدالىپ كەتكەندىگى، ولگەندىگى جونىندە مالىمەتتەر كەلتىرىلمەگەن.
وسى اتالعان اۋىل ازاماتتارىنىڭ اراسىنان ساياسي قىلمىس جاسادى دەپ نەگىزسىز ايىپ تاعىلعان سادىقوۆ قوجاحمەت 1937 جىلى 10 جىلعا ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە جىبەرىلگەن. جوعارعى ورگاندارعا حات جازىپ جاتىپ 1939 جىلى تۇتقىننان بوساتىلىپ، اقتالىپ، امان-ەسەن ەلگە ورالعان. بۇل جازىقسىز ايىپتالىپ سوتتالىپ اتىلعان، ءارتۇرلى جىلدارعا ايداۋ جازاسىنا كەسىلگەن ادامداردىڭ بارلىعى دا جاركەنت تۇرمەسىنىڭ قاراڭعى قاپاس كامەرالارىندا ۇكىم كۇتىپ، ءومىر سۇرۋدەن ۇمىتتەرىن ءۇزىپ سارعايىپ جاتقان. ايتىپ وتكەن ازاماتتار زۇلىمدىقپەن ۇيىمداستىرىلعان قاندى قۇيىنعا تىكەلەي ۇشىراعان تەك ءبىر عانا اۋىلدىڭ جاندارى. اۋدان كولەمىندەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كەڭەس-پارتيا قىزمەتىندەگى ازاماتتاردىڭ ۇستالعان جىلىن، اتى-ءجونىن، قانداي ايىپ تاعىلدى، قاي جەردە ايداۋدا، تۇرمەدە بولعاندىعىن كەلتىرسەك جۇزدەگەن توم قاعاز تولتىرىلار ەدى.




مولوت سولتاناەۆ،
اقىن، قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،
پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
جاريالاندى. – جاركەنت: «جاركەنت ايناسى» گازەتى. №21. 2021. 4 ب.











