Qarakerei eliniń Basyman ruynan shyqqan Toǵjan degen kisi el ishindegi bilekti adam eken. Onyń Mysyr degen jalǵyz úly qatty auyryp, bir tal quys quraidai qatyp, aryǵan denesinen et arylyp, terige tizgen súiek bolyp álden aiyrylyp, kirip shyǵudan qalady. Tipti bara-bara auzyna maqtamen su tamyzu dárejesine deiin jetedi. Kórsetpegen bálger, emshi, ishkizbegen dári qalmai, ómirden úmiti kesiledi. Sonda da «auru alypty, joq dalbas» degen emes pe? Toǵjan qyzai eliniń adamdaryna kelip:
– Sizderde emshi, tamyrshy, balger, baqsy, qolynan is keletin jaqsy adamdar bar ma? – dep súraidy.
Qyzailar ózderimen birge kelgen Músirbai bidy tanystyrady.
Toǵjan:
– Jar degende jalǵyz úlym jan úzudyń aldynda jatyr. Esh em daua bolmady, áuliem kórip berseńiz, múmkin sizdiń dualy qolyńyzdan bir shipasy tabylyp qalar, – dep shaqyra keledi.
Músekeń eki aitqyzbai kelisimin beripi, Toǵjannyń úiine baryp nauqas balany qaraidy. Aldymen nauqastyń tamyryn ústap, auru jaǵdaiyn ábden úǵysyp bolǵannan keiin:
– Balanyń nauqasy salmaqty eken. Basqadai eshbir em daua bolmaidy, tek tabylu qiyn úsh nárseniń biri bolsa, jazyluy múmkin. Ol – qyrdyń bedeu qara súr jylany, ondai em bolatyn jylan úsh qúlash mólsherinde úzyn, úsh búryshty, sary bas, ishegi kóz, jas balanyń jalańash bilegindei juandyqta keledi. Onyń uyty auzynda, sondai jylannyń uytty silekei sólin ishkizu kerek. Ondai jylan kóbinshe qúrǵaq, qara otty qyrda ósedi. Ol tabylmasa qasqaldaqtyń júrek qanyn ishkizip, etin asyp sorpalandyru kerek. Búlar bolmasa, bedeu qatyn ólgennen keiin on jyldan soń oń jambasynyń shúńqyrynan úzyndyǵy úsh qarystai jalǵyz tal tiken qurai ósip shyǵady. Sol quraidy shildeniń sońynda pysqan mezgilin tańdap, tauyp, qainatyp ishkizse búl auruǵa daua bolady. Búl úshin záru zattyń qaisysy tabylsa da meili bóla beredi. Byraq búny sizder taba almaisyzdar ǵoi, ózim izdep kóreiin, on kún ishinde kelip qalarmyn, balaǵa jaqsy qarai túryńyzdar, – dep attanyp ketedi.
Músekeń sъezdi qaiyryp qoiyp, aurudy azaptan arashalap qalu úshin qajetti dárilik zattardy izdep ketedi. Úzaq júryp aqyry 8 kún degende Eshkilik (Eshkiólmes) tauynyń kúngei jaq betinen jańa tirilgen qyrdyń úsh qúlash qara súr jylanyn keziktiredi. Ony dárimen ulandyryp, tiridei ústap alyp Toǵjannyń úiine keledi. Úide eshkim joq, jalǵyz nauqas bala ǵana yńyranyp jatady. Músekeń syrly aǵash tegenedegi toly sútty jylannyń aldyna tosady. SHólden silesi qatyp kelgen ash jylan sútke bas qoiyp, ábden qanyp ishedi. Músekeń sútke toiǵan jylannyń qúiryǵynan bailap, basyn eńis qaratyp, tegene ústine iledi. Azdan soń jylan ishken sútin bir aǵash tostaǵandai qaita qúsady. Sútpen birge birtúrli kók jasyl nárse de qúiylady. Músekeńniń oilaǵany da sol edi, jylandy qoya berip, sútti álgi jasyl súiyqtyqpen qosa zorlap otyryp, túgeldei auru balaǵa ishkizedi. Úi adamdary kelmegen soń balany jáili ornyna jaqsylap jatqyzyp, qymtap jauyp, sъezdge ótip jatqan jerge qaityp ketedi. Úige oralǵan Toǵjan baidyń otabsyndaǵalar bala tynyshtalyp, tátti úiqy qúshaǵynda jatqanyn kóredi. Bala sodan qozǵalmai bir kún, bir tún úiyqtaidy. Áke-sheshesi balaǵa ne bolǵanyn bilmei qatty alańdaidy. Óstip úrkerdei bop otyrǵanda bala oyanyp, tamaq súraidy. Túrǵyzsa balanyń asty shylqyldaǵan su, aqqan ter astyndaǵy bes qabat kórpe, tórt qabat syrmaq, kiizden ótip ketipti. Esesine, bala tipten sergek túrady. Bir tostaǵan qoi sorpasyn iship, qaitadan úiqyǵa ketedi. Úlkender balany ázer oyatyp, bolǵan jaǵdaidy súraidy, úiqysyrap otyryp bala:
– Áneu kúngi meni kórgen kisi keldi. Úlken bir jylan ákelipti, jylanǵa sút ishkizip qústyrdy da, sútti maǵan ishkizip, tósegime jatqyzdy, men raqattanyp úiyqtap ketippin, odan arǵysyn bilmeimin, – dep jauap beredi.
Toǵjan bai dereu atqa qonyp, sъezd bolyp jatqan jerge kelse, emshiniń top ortasynda jaibyraqat otyrǵanyn kóredi.
Bara sala:
– Assalaumaǵaleikum áuliem, balam jazyldy, súiinshi, súiinshi siz beresiz be, álde men beremin be? Júrińiz, júrińiz úige dep qoyarda-qoimai úiine ertip keledi. Aqsarbas qoi atap soiyp, názyrshyraq ótkizedi. Dalaǵa kirip-shyǵuǵa kelip qalǵan balasynyń ózine Músekeńe shapan japtyrady. At-atan, túie ataidy. Biraq Músekeń búl syilyqty aludan birjolata bas tartyp, tek qana aq matadan eki kez qol úzdik alyp jolǵa túsipti.
Búl aurudyń adamdardy ashtan óltiretin qyltamaq auru ekendigin kórgen el: «Búl apattyń dauasyn tauyp, bir jolda aiyqtyryp jibergen Músirbai naǵyz áulie adam eken», – dep júrtqa jayady.
Mine osy ajalǵa adam bermeitin aty áigili Músirbai Qatpaúly Qyzai elindegi Begimbet Tańattyń Aqberdi atasynan esepteledi. Búl kisi 1807 jyldardyń shamasynda qazirgi Jetisuda dúniege kelipti. Kezinde aqyn Tileuqabyl Ábilǵazyúly Músirbai áulie turaly tolǵau jazudy qolǵa alyp, tolyq ayaqtalmai qalyp edi. Sáti túsip sol jazba qolyma tigennen keiin qaita qarap, artyq-kemin kertip, alatynyn alyp, qosatynyn qosyp, birshama kemeldi dúnie shyǵaruǵa tyrystym. Endeshe, búl rette sol tolǵaudy osy jazbaǵa qosa ketsem kemi tolyǵyp, artyǵy asa túsetin shyǵar dep sheshtim.
Álqisa, Músirbai 14 jasynda tús kóripti. Túsinde Jauǵashar (Dulattyń bii áigili úsh jetimdi baǵyp, erjetkizgen bi) atty áulie: «Men qartaidym, endi yqylas, batamdy saǵan beremin. Sen tezden meni izdep kel», – depti. Tekebai eshkimge syr aitpastan etigin esiktiń aldyna sheship tastap, áulieni izdep ketipti.
Izdep shyqty Músekeń,
Áulieni tabam dep.
Talaby taidau jas bala,
Ne kórsem de baram dep.
Túsimde kórgen habar dep,
Idemesem bola ma.
Jol bastap piri eripti,
Jalǵyz júrip zerikti.
Japanda jayau balaǵa,
Kim beredi kólikti?
Bastaushysy aldanda,
Qalai júrse erikti.
Birneshe on kún jol júrip,
Áuliege kezikti.
Keldiń be balam, Músirbai,
Kórdiń be meni túsińde-ai.
Batamdy saǵan bereiin,
Ońǵara piriń isińdi-ai.
Batasyn berdi Alla dep,
Qabarsyz jerge bar ma dep.
Óz pirińnen núsqausyz,
Artyq nárse alma dep.
Qasietti pirińniń,
Qatań siyn jolyna.
Saqtasań múny jadyńda,
Basady isiń ońyna.
Ólgenińshe saqta dep,
Qobyzyn berdi qolyna.
Qaita oraldy Mqsekeń,
Ras kórgen túsi eken.
Jyn men shaitan, baqsy emes,
Ǵaiyptan kelgen is eken.
Músirbai keldi eline,
Bir ai júrip keminde.
Bir qasiet barlyǵyn,
Ákesi bildi teginde.
Balanyń kórdi zerdesin,
Ónerin dúiim el kórsin.
Tárbielep baǵaiyn,
Nemese jyndy, ez desin.
Qatpa babam synady,
Alty úlynyń kenjesin.
Qasietti múratyn,
Boiyna saqtap túratyn.
Ákesinen súrady,
Alystaǵy bir júratyn.
Jer alysta boldyq shet,
Kelip, ketip túrushy ed.
Naǵashymyz alysta,
Oraqbai qalpe bolushy ed.
Alystap ketti ár ru,
Órkendep ósti qyz ben úl.
Qaida ekenin bilmeimiz,
Eli edi onyń dórtuyl.
- Sol júratta bir adam,
Auyryp jatyr sal bolyp.
Emdeiin, – dedi Músekeń,
Jazylady mal bolyp.
Birneshe kún jol júrip,
Az ǵana emes mol júrip.
Oraqbaidy tauypty,
SHóldep, sharshap, boldyryp.
Sau-salamat barypty,
Aryqtap aty qalypty.
Aitqanyndai kóripti,
Sal bolyp jatqan ǵaripti.
Úzaq uaqyt emdetip,
Qoiǵan eken jalyǵyp.
Tabyt bop jatyr, jany bar,
Súiekten eti arylyp.
Oraqbai qatty quandy,
Jienim izdep keldi dep.
Apaiymnyń úrpaǵy,
Artynda qalǵan belgi dep.
Músirbai jauap qaitardy,
Naǵashymdy izdep keldim dep.
Myna jatqan nauqasqa,
Jasaiyn qazir emdi dep.
Quanyp ketip báriniń,
Júrekteri tulady.
Aitqanyń kelsin, jienjan,
Aqsarbas dep shulady.
Eki jyl boldy desedi,
Ayaǵyn basyp túrmady.
- Art jaǵynda úiińniń,
Jylan jatyr qara bas.
Bailap alyp kel daǵy,
Taramyspen aspaqqa as.
Kók tu qoi bar qoiyńda,
Dereu soiyp, etin as.
Ireńdetip jylandy,
Taramys bailap alǵyzdy.
Qoidy soiyp bar etin,
Qazanǵa bir-aq salǵyzdy.
Saqyrlap qazan qainady,
Astynan jalyn jainady.
Qaqpaqsyz qazan ústinen,
Jylandy tiri bailady.
Áulie pirge syiyndy,
Tańyrqap el jiyldy.
Tesikten aqqan tamshydai,
Sorǵalap óti qúiyldy.
Jylan qaldy quyrylyp,
Qan sóli shyqty suyrylyp.
Qabyrshyq qaldy ornynda,
Bar eti mai bop qúiylyp.
Medetti pirden tiledi,
Músekeń ózi biledi.
Sorpasyn ábden ishkizdi,
Kúndei qyp etin úgedi.
Nauqasqa arnap soiǵyzǵan,
Kók tu qoi qandai semizdi.
Toǵyz kúndei qasyqtap,
Barlyq etin jegizdi.
Eki ayaǵyn tik basyp,
Birtalai jerge júrgizdi.
Et azaiǵan súiegi,
Janshylyp qalǵan qazylyp.
On bes kún baqqan búl auru,
Atqa mindi jazylyp.
Músirbaidy maqtaidy,
SHyn áulie eren dep.
Oraqbai zyr júgirdi,
Toǵyzdan jol berem dep.
Sonda túryp Músirbai,
Óz pikirin aitady.
Búiyrmaǵan pirimiz,
Bir matadan artyqty.
Oraqbai saldy salmaqty,
Qansha aitsa da almapty.
Qoi, naǵashym, almaimyn,
Tebirentip aruaqty.
Músirbai qaitty eline,
Buynyp mata beline.
Artyq dúnie ne qylsyn,
Tartady árkim tegine.
Álqisa, Músirbai áulieniń birinshi retki áulielik isinen osyny ǵana sóiledik. Áulieniń taǵy bir isine nazar salaiyq. Qarakerei eliniń Beksúltan tóresi auyryp, Músirbaidy arnaiy shaqyrtady. Músirbai aurudy kórip, emdeuge bekinedi.
Tóreniń qalǵan eken júdep táni,
Ne dáuir qinalypty shybyn jany.
Nauqasyn ábden baiqap kórdi daǵy,
Qúlannyń kerek dedi júrek qany.
Tóreni jazamyn dep shattandyrdy,
Tamaqty talǵap ish dep saqtandyrdy.
Qúlandy tiri ústap ákeluge,
Búǵalyqshy bes jigit attandyrdy.
Qúlandy tiri ústauǵa beldi buyp,
Deidi olar búǵalyqtap salam qúryq.
Eki kún júrip olar qaityp keldi,
Qúlandy ústai almai dymy qúryp.
Áuliemiz qúlan saq, eren deidi,
Júrek qanyn tórege berem deidi.
Qúlanda jaiylu bir, jusau bólek,
Kórsetshi ózim ústap kelem deidi.
Kei-kezde jusaidy olar bólek-bólek,
Ásirese saya jerge kóleńkelep.
Sol kezde aty myqty, ózi baluan,
Búǵalyqshy eń epti jigit kerek.
Talpynsa jaqsylyqqa qol jetedi,
Baq qaitsa bastan dáulet ol ketedi.
Erttep ber Músekeme ker báige atty,
Qúlanǵa jylqy jetse sol jetedi.
Dep tóre aityp jatyr úgitterin,
Ylǵady jiyp alyp jigitterin.
Búǵasan búǵalyqshy shyqty bireu,
Ishinen tańdaǵanda irikterin.
Kóp keshigip túrmalyq qúryp keńes,
Túz taǵysyn eshkimde ońai emes.
Júrisi tynyshyraq bir jylqy ber,
Minuge báige at maǵan qajet emes.
Qúlannyń bar jerine júrdi bastap,
Qúral-saiman almady eshbir aspap.
Ár jerde qúlan jusap jatyr eken,
Sezip qalyp bytyrap boldy qashpaq.
Ásem tau, júrgen seri, kók kezinde,
Jolyqty kúshtiń, mine, óktemine.
Qúryǵyn álgi jigit qaldy sermep,
Aldynan arqan boiy ótkeninde.
Ilindi qyl moiynǵa arqan baryp,
SHoshydy el keter me dep arqandy alyp.
Qyryldatyp taqymyna túrdy basyp,
SHu asau emes pe ósken tarpańdanyp.
Is boldy júrt quanyp, keneletin,
Qúlan soiyp, borshalap, keredi etin.
Tórege júrek qanyn ishkizedi,
Qobyzdyń kórdi halyq keremetin.
Tóreniń otyr qauym tilep janyn,
Ishkizip qúlannyń da júrek qanyn.
Em bolyp tóre basyn kóteripti,
Táńiri qaita atqyzyp tilek tańyn.
Áuliem aittyń daua óz auzyńnan,
Qútqardyń alam degen jalmauyzdan.
Ajaldan arashalap meni búgin,
Qaitadan alyp keldiń kór auzynan.
Qashanda úmytpaimyn amanda bol,
Aradan ajyraspas ólgenshe qol.
At pen túie bastatqan eki toǵyz,
Otyrmyn ózińe arnap azyraq jol.
Áulie aitty búnyńyz qiyn maǵan,
Baqsylardyń nápsisi tyiylmaǵan.
Múnyńyzǵa myń rahmet tóre sizdiń,
Biraz nárse berińiz yrym maǵan.
Pirimiz maǵan solai tabystaǵan,
Bir matadan basqany búiyrmaǵan.
Aitqany ras, búl kisi shyn áulie,
Qasietin aitqan-dy bireu maǵan.
Attandy Músekeń bir matany alyp,
SHapaǵatshy degen naq ataq alyp.
Tóre qaldy jazylyp jan jarasy,
Áulieden yqylasty batany alyp.
Únasa aitqandarym tyńdaushyǵa,
Bastaidy aitqan saiyn tyńnan shyǵa.
Sózimdi halqym súiip qabyldasa,
Qyrandai qalqyr edim shyńnan shyńǵa.
Músirbai áulieni jyrǵa qostyq,
Qandai baǵa beredi el jyrlaushyǵa.
Osy Músirbaidyń emshiligin qyzailardyń arasynda Jansarbai Últaraqúlyna qonǵan desedi.
Jansarbai Últaraqúly 1851 jyldary Barlyq tauynyń bauraiynda dúniege kelgen. Bilimdi, ańǵarly ananyń tárbiesinde ósip, tanymal emshi ákesinen úirenip, Kúnestiń eki qabyrǵasyna aty málim ajalǵa arashashy, auruǵa medetker, kóz qaraqty, ǵúlama oqymysty adam bolyp erjetipti.
Tamyr ústap ártúrli aurulardyń túrin ajyrytyp, talai-talai arudyń ashty azabyn tartqan áljuaz jandarǵa janashyr bolyp, kómek berip otyrǵan. Qazaq dalasynda óz ústemdigin júrgizgen qara jel, oba, qyltamaq aurularyn da qara dúrsin emes, kemeldi mol tájiribe, bilimi arqyly ózi jinap jasaǵan jergilikti dárilerimen emdep jazǵan. Tipti retsep jazyp, estelik qaldyrmaǵany bolmasa, múndai isteri el arasyna óte kóp taraǵan. Úi ishinen úi tigip, qazir qaterli isik atalyp júrgen ómirdiń qas jauy qyltamaq, asqazan aurularyn emdep jazǵan.
Jansekeń bir jyldary eldi auyr shyǵynǵa úshyratqan súzekti, bezgekti óziniń eske emdeu tájiribesimen tabysty emdep jazady. Ol kisini júrt úide otyrǵyzbaityn, emshini attan túsirmeitin. Tek Kúnes halqy emes, Nylqy, Toǵyztaru syndy alys jerlerge de alyp ketetin. Ol kisi taǵy da Qazaqstannan kelgen bilimdi Sálaqi degen oqymysty tatar tanystyrǵan ishki Reseiden oqyǵan úlken bilimdi, tájiribeli dáriger Aliov degen adamdy auylyna shaqyryp eruletip, qos ǵúlama tájiribe almasyp, túrli aurudy, ony emdeudyń jolyn talqylap, pikir almasyp, biligin arttyryp otyrady. Osy auylda baqsy, emshi atalǵan Máshi, Saqal, Bátima qatarly emkoster bolypty. Jansekeńniń búdan basqa qasietti saryala qamshysy men aq sáldesi bolushy edi. Tolǵaǵy auyr bolyp, bosana almai jatqan júkti áielder men bala joldasy túspegen áielderdiń ishine dem salyp, qamshymen bir syipasa dereu aman-esen bosanyp, bala joldasy qalypty túsetin.
Jeri shalǵai nemese qoly bosamai qalyp, shaqyrǵan jerge ózi bara almasa, sol eki qasietti zatynyń birin berip jiberip, bosandyrady eken. Jansarbaidyń búndai emkostik isteri san-sanaqsyz. Halyq auzynda ańyz bolyp júrgen ańgimeleri tipti de mol. Búdan syrt, qatty eńbekshi bolǵan. Sary kezeńniń astyndaǵy sary jazyqqa aǵash egip, bedelik jasap, egin salyp, jer óńdeuge kúsh salyp, basqalardyń otyryqtanyp, ómir súruine bastamashy bolǵan.
Jansekeń ári emkos, ári kásipker bolǵan adam. Ol kisi 1946 jyly 95 jasynda dúnieden ótipti. El 98 jas dep janazasyn shyǵarady. Jansekeń kóz júmarynda sol eki qasietti zattaryn, qasietti aq saldesin úlken úly Ayapbergenge, qasietti saryala qamshysyn kishi úly Omaraqynǵa múra etip qaldyryp ketedi.


Jansarbai emshiden qalǵan jádigerler: qamshy, dárishóp jinaǵanda kietin temir taǵa, dári ishkizetin saptayaq, dári úgitetin keli-kelsap, denedegi aram qandy soratyn lońqa, qús ústaityn tor. HIH ǵasyr
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











