Bárimizge málim, jer álemdi uysyna qaratqan SHyńǵys han óz ieligindegi jerdi tórt úlyna bólip berdi. Búl ádiletti sheshim sanalǵanymen áulet arasyndaǵy taq pen oryn talasyna tosqauyl bola almady. Sol jolda úly qaǵannyń nemereleri arasynan qaǵan mártebesine kóterilgen Kúiik te, Móńke de úzaq jasamady. Al Qúbylai men Aryq Búǵa arasyndaǵy soǵys SHyńǵys han imperiyasynyń bólshektenuine ákelip soqty. Tek Qúbylai ǵana Qytaidy birlikke keltirip, alyp imperiyaǵa ielik etti. Patshalyǵyn «YUan» dep atady. 1256 jyly el astanasyn Qaraqorymnan Hanbalyqqa kóshirdi. Alaida Tóle úrpaqtarynyń 1368 jyly joǵary bilikten airylǵany hanzadalar ishindegi básekeni kúsheite túsedi. Olar qaitadan kúsh biriktirip, ózderin «Oirat» degen ataumen atady. Oirattardyń sol qol bileushisi charos, hoshout, torǵaut, dórbit, ólet, bait, taǵy da basqa ru birlestikteri Altai asyp, Ertis alqabynda Orda kóteredi. Búl birlestikti mońǵolsha «Jońǵar» (sol qol) dep atalady. Jońǵarlar Qytaidyń Ganьsu ólkesiniń birsypyra jerin óz qol astyna alyp, Batysqa kóz tigedi. Kóp úzamai jetekshi ru birlestikteriniń arasynda búlik shyǵyp, hoshout ru birlestigi Tibet tauyndaǵy tuystaryna, al torǵaut ru birlestigi Edil ózeniniń tómengi boiyna ketedi. Qalyp qalǵandar qalmaq atanady. Olar Ordany Altaidyń ońtústiktegi Tyanь-SHanь bókterine ornalastyryp, ózderiniń basshylaryna húntaijy degen dáreje beredi.
SHyǵys Túrkistan jerine osylai irge bekitken jońǵarlar endi Deshti Qypshaq dalasyna kóz tikti. Alaida, áskeri kúshpen basyp kiruge salmaqty sebep taba almady. Bir mezgil Túran dalasynyń biligi Ámir Temirdiń qolynda boldy. Ol 1405 jyly qaitys bolǵan soń onyń áuletteriniń arasyndaǵy baqtalastyq SHyńǵys han áuletiniń qaitadan bilikke keluine jaǵdai jasady. Solardyń biri jas, alǵyr Ábilhaiyr 1428 jyly 18 jasynda han taǵyna otyryp, birsypyra jerlerdi ózine qosyp, atasy Altyn Ordanyń basshysy Batu hannyń tórtinshi úrpaǵy Ózbek han (1312 – 1342 jyldar) kótergen kóshpeli ózbek úlysyn qaitadan janǵyrtty. Osy tústa Batu hannyń úrpaqtarynyń kúsheyuine qarsy bolǵan qalmaqtar (Tóleniń úrpaqtary) batysqa joryq jasap, 1457 jyly Syǵanaq qalasynyń túbinde Ábilhaiyrdy oisyrata jeńdi. Búl jaǵdai Joshydan taraityn Kerei men Jánibektiń SHaǵataidyń úrpaǵy Esenbuǵanyń qoltyǵyna kirip, bolashaq handyqty qúruǵa negiz bolady. Ol tústa Joshydan taraityn úrpaqtar qúrǵan Qazaq handyǵynyń Tóle áuletinen taraityn jońǵarlardyń: «Álemdi alaqanymyzda oinatamyz» deitin bolashaq armanyn kúl-talqan eterin eshkim oilamaǵan edi.
Kerei men Jánibek Qazaq handyǵyn qúrǵannan keiin tez arada nyǵaiyp, ainalasyndaǵy úsaq handyqtarǵa shabuyl jasap, irgesin keńeitip, irgeli elge ainaldy. Qasym men Haqnazar, Esim men Táuke hannyń túsynda qazaqtar Syr boiyndaǵy qalalardy tolyǵymen ózderine baǵyndyryp, aumaǵy alshysynan túsken keń alqapqa ielik etedi. Osy tústa jońǵarlar 1652 jyly Ystyqkól boiyndaǵy qyrǵyzdardy baǵyndyryp, Sairam qamalyn kúiretip, Ferǵanaǵa qol súǵady. Halqyǵa (Moǵoliyaǵa) shabuyl jasap, Min áuletiniń jaqtaushylaryn Manьchjuriya men Qytaiǵa yǵystyrdy. Qazaq pen jońǵar, mine, osylai biri Deshti Qypshaqtyń shyǵysyn, Endi biri batysyn baǵyndyrǵan myqty memlekettiń qataryna qosylady. Dese de, qazaq pen jońǵar kúsheimei túrǵanda onyń kózin joyu Resei men TSin imperiyasynyń kezek kúttirmeitin máselesi boldy. Olar bar kúshin eki handyqtyń irgesin irituge júmsady. 1689 jyly orys-qytai eliniń elshileri Ońtústik Sibirdegi Nerchinsk qalasynda Qalmaq handyǵyn joiyp, onyń jerin, elin bólisip alaiyq degen kelisimshart jasaidy. Ol úshin aldymen qazaq pen jońǵardy qyrqystyryp, ortadan olja tabudyń ádisne kóshti. Sonymen alǵashqy adymda jońǵardy qarulandyryp, qazaq dalasyna aidap saldy. Sonymen birge jońǵardyń arasyna alauyzdyq salyp, birin-birimen qyrqystyryp qoidy.
XVII ǵasyrdyń ayaǵy men XVIII ǵasyrdyń basynda Qazaq handyǵy ishki-syrtqy asa auyr jaǵdaiǵa dushar boldy. Altaidan Atyrauǵa deiingi baitaq dalany alyp jatqan qazaq halqy jeriniń geografiyalyq ereksheligine qarai úsh júzge bólinip ómir súrdi. Qazaq handyǵynda ústemdik etken áskeri-feodaldyq shonjarlar arasynda ishki tartys kúsheie tústi. Sonymen qatar, búl mezgilde qazaq-jońǵar qatynasy meilinshe shielenisip, jońǵarlar Qazaq handyǵyna úzdiksiz shabuyl jasady. Olar 1635 jyldan bastap qan-tógis shapqynshylyqtaryn kúsheite tústi. Aqyry 1643 jyly Batyr qontaishy bastaǵan jońǵar jasaqtary SHyǵys shepten shabuyl jasap, qazaq dalasyna Qorǵas ótkeli arqyly basyp kirdi. Búl tarihta Orbúlaq shaiqasy degen atpen qaldy. Búl shaiqasta jeńilis tapqan jońǵarlar onyń qarymtasyn 1652 jylǵy shaiqasta qaitardy. Osy joly 17 jastaǵy jońǵar batyry Ǵaldan Seren qazaq hany Salqam Jáńgirdi jekpe-jekte óltiredi. Osylai qazaq qoly auyr jeńiliske úshyraidy.
Táuke han1718 jyly qaitys bolǵannan keiin Qazaq handyǵy auyr daǵdarysqa úshyrady, eldiń birligi búzyldy. Táukeniń ornyna otyrǵan balasy Bolat hannyń tek ataǵy ǵana boldy. Júzderdi bilegen kishi handar óz aldyna derbestenip, Qazaq handyǵy sayasi jaqtan bólshektendi. Orta júzdi Sámeke han, Úly júzdi Jolbarys han, Kishi júzdi Ábilhaiyr han biledi. Búlarǵa qarasty úlystardy bilegen súltandar derbestikke qol jetkize bastady. Osyny paidalanǵan jońǵarlar qazaq dalasyna jan-jaqtan shabuyl jasady. SH. Uálihanov sol kezdegi jaǵdai turaly: “XVIII ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵy qazaq halqynyń ómirinde qasiretti kezeń boldy. Jońǵarlar, Edil qalmaqtary, Jaiyq kazaktary men bashqúrttar jan-jaqtan qazaq úlystaryn oirandady», – deidi.
Jońǵar agressiyasynyń kúsheyui TSevan Rabdan (1697 – 1727 jyldary) túsynda boldy. TSevan Rabdannyń jaulap alu josparynyń shyrqau shyńy 1723 jyly bolǵan shabuyldan kórindi. Osy jyldyń kóktemgi tól alu kezeńi men jazǵy kóship-qonu júmystarymen ainalysyp jatqan qazaq eline tosynnan, kútpegen jerden shabuyl jasady. Búl jolǵy shapqynshy jońǵarlardyń sany 70 myńnan asyp túsip, jeti baǵytpen qazaq eline kirdi. Osy auyr jyldarda shyqqan qazaqtyń qaraly da qaiǵyly áni «Elim-ai» sol kezdegi auyr kúnderdiń óshpes eskertkishi bolyp tabylady. «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlamada» Úly júz ben Orta júz Samarqan pen Búqaraǵa, Kishi júzdiń halqy Hiuaǵa qarai bosqan eken. Bosqyndardyń birazy Alakól mańyn panalaǵan kórinedi. Dál osyndai auyr kezderde eldiń ishinen suyrylyp alǵa shyǵyp, halyqtyń qamyn oilaǵan ataqty handar men biler, batyrlarymyz da boldy. Búqar jyrau óziniń tolǵauynda olardyń attaryn ataidy. Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai, SHapyrashty Nauryzbai, SHaqshaqúly Jánibek, qyzai Esenkeldi, kerei Jánibek, Raiymbek, Malaisary batyrlar auyr kezde eńsesi túsken eldiń esin jiǵyzyp, zar jylaǵan halyqtyń kóz jasyn tyidy. Osy tústa bilerdiń róli de joǵary boldy. Tóle, Qazybek, Aiteke bilerdiń yqpalymen 1726 jyly Ordabasynda úsh júzdiń igi jaqsylarynyń basyn qosqan úly jiyn boldy. Osynda úsh júzdiń balasy bir bátuaǵa kelip, jauǵa qarsy birigip attanatyn qolǵa basshy etip Ábilhaiyrdy sailaidy.
Osy kezdegi qazaqtyń sayasi qal-ahualyn arhiv qújattary: «Sol kezde jońǵarlar Orta Aziyadaǵy iri sahara patshalyǵy boldy. Oǵan úiǵyrlar qarsylyqsyz baǵyndy. Qyrǵyzdar bir mezgil qarsylyq kórsetse de, súrapyl tegeuringe shydamady. Al úzaq jyl boiyna jońǵarlarmen tiresken tek qazaqtar ǵana boldy. Jońǵarlar qazaq eliniń shyǵys jáne ońtústik jaǵyndaǵy biraz jerlerdi jaulap alǵanymen qazaqtardyń keń-baitaq ortalyq bóligine ál-kúshi jetpedi» – dep suretteidi. Sóitip birikken qazaq halqynyń qoly 1727 jyly Yrǵyz ueziniń ońtústik shyǵys betindegi Búlanty ózeniniń jaǵasynda «Qara siyr» degen jerde qalmaqtarǵa kúirete soqqy beredi. Búl jeńiske jetken jer «Qalmaq qyrylǵan» dep atalady. 1729 jyly kóktemde qazaq-jońǵar áskeriniń asa iri shaiqasy bolady. Qazaqtar Balqash kóliniń mańynda (ońtústik batys) qalmaqtarǵa ekinshi ret kúirete soqqy beredi. Búl jer keiinnen tarihta «Ańyraqai shaiqasy» degen atpen belgili bolady. Osy tústa Bolat han (Táuekeldiń balasy) qaitys bolyp, osyǵan bailanysty Sámeke, Ábilhaiyr, Bolattyń úshinshi balasy Ábilmámbet arasynda kúres tuady. Sóitip aǵa han bolyp kópshilik biler qoldamasa da Ábilmámbet sailanady. Múndai tańdau jasalǵanyna Ábilhaiyr da, Sámeke de narazy bolyp maidan shebinen áskerin alyp ketedi. Sóitip qaitadan feodaldyq bytyrańqylyq kúsheiip, jan-jaqqa bóline bastaidy. Búl kezde Búhara, Hiuamen qatynas shielenisti, jońǵarlar únemi qauip tóndirip otyrdy.
Endigi jerde qazaq halqynyń tek óziniń kúshine ǵana senui jáne úsh júzdiń basyn qosyp, jońǵarlarǵa qarsy túru kerektigine kózderi jetti. Osy ideyany júzege asyruda Abylai han eren eńbek sińirdi. Ol 1731 jyly qalmaqtarǵa qarsy shaiqasqa qatysyp, erligimen, batyldyǵymen kózge túsedi. 1740 jyly Jońǵariyanyń óziniń ishinde bilik úshin kúres tuyp (Ǵaldan Seren ólgen soń), tuysqandar arasynda dúrbeleń jaǵdai qalyptasady. YAǵni, Ǵaldan han joryqta júrgende onyń tuysy TSevan Rabtan Orda ishinde áskeri tóńkeris úiymdastyryp, Ǵaldannyń adamdaryn óltirdi. Búǵan renjigen hanzada Ámirsana joǵarǵy bilikti alu úshin TSin imperatory TSyanьlunǵa aryzdanyp, 1755 jyly 200 myń manьchjur-qytai qolynyń kómegimen Davachidi tútqyndap, imperatordyń qolyna tapsyrdy. TSyanьlun Ámirsanaǵa bergen uádesinen taiyp, ony qalmaqtardyń ámirshisi bolyp sailanǵan manьchjur Banьdiǵa kómekshi etedi. Aldanǵanyn bilgen Ámirsana TSin imperiyasynyń jońǵar dalasynda qaldyrǵan áskerin talqandap, ózin qalmaqtardyń hany dep jariyalaidy. Ashu kernegen TSyanьlun dereu Ámirsanaǵa qalyń qol jiberip, onyń adamdaryn ayausyz qyryp, jońǵar handyǵyn joiyp, onyń jerin Resei memleketimen bólisip aldy. Al Ámirsanany Abylai han qoltyǵyna jasyryp, qorǵap qaldy. Abylaidyń Ámirsanany Qytai jazalaushy qosynynan qútqaryp qaluynda da mán bar. Óitkeni, ekeui de qazaq-jońǵar hany atanǵanymen bir atadan taraityn, qandas bauyrlar edi. Bizdiń oiymyzsha, múnda: «Aqsúiek túqymyn qaradan shyqqan qarabaiyr halyqqa qorlatpaiyn» degen oidyń da boluy múmkin. Tóle áuletiniń biligi Ámirsananyń jeńilisimen ayaqtaldy.
Abylaidyń Ámirsanany qorǵaǵanyn jeleu etken TSin imperiyasy Qazaq handyǵyna birneshe márte ásker attandyrdy. Biraq jayau áskerden jasaqtalǵan qytai qoly Qabanbaidyń atty áskerleriniń janynda dármensizdik tanytyp, únemi jeńilumen boldy. Osy auyr kezde Abylai óziniń sheber ishki-syrtqy sayasatymen kózge tústi. Ol aqsaqaldardyń alqa keńesin shaqyryp, Qytaimen soǵysty soza beruge bolmaitynyn, halyqtyń azyp-tozyp ketkenin aityp, Qytaimen elshilik qatynas ornatu maqsatynda adamdar jiberedi. Sóitip, olarmen sauda-sattyq, ekonomikalyq bailanys ornatudyń joldaryn qarastyrdy. Reseimen qarym-qatynasyn da úlǵaitty. Qazaq jerin eki eldiń qaupinen qorǵap qaluda úlken eńbek sińirdi, óziniń sheber sayasatymen til tabysty, ózinshe bilik, ózinshe sayasat júrgizdi.
1771 jyly Ábilmámbet han ólgennen keiin Túrkistanda Qoja Ahmet Iassaui meshitinde handar men súltandar bas qosyp, Abylaidy aq kiizge orap, Orta júzdiń hany etip kóterdi. Biraq Abylai ózin qazaqtardyń úsh júziniń hanymyn dep eseptedi.
Búdan habar alǵan Qytai imperatory 1773 jyly Abylaiǵa búkil qazaq eliniń hany ekendigin bildiretin qújat (gramota) jiberedi. Abylai eki alpauyt memlekettiń ortasynda túryp, olarmen kelisken sharttardy búzbady. SHu, Talas óńirindegi qyrǵyzdardy yǵystyryp, Qoqan handyǵynan Túrkistan, Sairam, SHymkentti alyp, qazirgi Qazaqstannyń ońtústik shekarasyn bekitedi. Abylaidyń múrageri Uáli áke jolyn ústai almady. Súltandar arasyndaǵy jik-jiktik Resei imperiyasynyń qazaq jerine kirip, qorǵanys bekinisterin saluyna múmkindik berdi. Búǵan qarsy bolǵan qazaq batyrlary aimaqtyq, ólkelik kóterilisterdi úiymdastyryp, úlken jeńiske jete almady. Múny jaqsy túsingen Abylaidyń nemeresi Kenesary úsh júzdi qaita biriktirip, últ-azattyq kóterilisin bastady. 1841 jyly úsh júzdiń ókilderi Kenesary Qasymovty han sailaidy. Kenesarynyń kúsheyuinen sekem alǵan Resei patshasy 1843 jyly Kenesaryǵa qarsy iri kólemdi soǵys jasauǵa búiryq beredi. Kenesaryny qoldamaǵan qazaq súltandary men ru basshylary ony orys áskeriniń kómegimen qyspaqqa alyp ońtústikke yǵystyrady. Úly júz rularynan kómek alǵan Kenesary quǵynshylarǵa qarsy túryp, Merke bekinisine ornalasady. 1847 jyly reseilikterdi qoldaǵan qyrǵyz qoly Kenesarynyń qarsylastarymen kúsh biriktirip, qazaqtarǵa úsh jaqtan shabuylǵa shyǵady. Hannyń qoly ońtústikke sheginip, Toqmaq qalasynyń túbindegi shaiqasta jeńilip, Kenesary 32 qazaq súltanymen qaza tabady. Deshti Qypshaq dalasynyń biligin sońyna deiin uysynan shyǵarmaǵan Joshy áuletiniń sońǵy túyaǵy osylai jeńilis tabady.
Túiin
Kenesarynyń ólimimen Qazaq handyǵy da óziniń ómir súruin toqtatty. Osy tarihty tarazylai kelgende, álem tarihynyń ekinshi myńjyldyǵyndaǵy Euraziya keńistigindegi úly jeńister men qaqtyǵystardyń bári de SHyńǵys hannyń úrpaqtarynyń arasynda oryn alǵanyn biluge bolady. Jalpy osy keńistikte úly qaǵan ornatqan bilikti jalǵastyrǵan da, onyń sońǵy núktesin qoiǵan da Joshy men Tóle úrpaqtary ekenin biluge bolady. Rasynda, osyǵan deiin jońǵar dese denemiz túrshigetin. Ata jauymyz dep aibarlana qaraitynbyz. Endi olardyń Tóleden taraǵan úrpaqtardyń birlestigi ekenin bilgende tarihqa qaitadan nazar audaru kerek degen túiinge keldim. Orys pen qytaidyń oidan shyǵarǵan, bauyrlas eldi qaqtyǵysqa itermelegen qitúrqylyǵynan arylatyn kez kelgenin ishtei sezindik. Qysqasy, Qytai imperiyasyn birlikke keltirgen Qúbylai han jáne onyń múragerleri bolsa, Resei imperiyasynyń irgesin qalaǵan Batu han ekenin joqqa shyǵara almaimyz. Demek, Euraziya keńistigindegi úsaq ielikter ata-babalarymyzdyń qolymen imperiyalyq biikke kóterilgenin ańǵaruǵa bolady. Al Tóle úrpaqtary qúrǵan jońǵar TSin imperiyasynyń, Joshy úrpaqtary qúrǵan Qazaq handyǵy orys otarshyldarynyń shabuylymen joiylsa da, báribir syrly ayaqtyń syny ketken joq. Araǵa júz jyl salyp súiegi Qaraqorymda jatqan Tóle úrpaqtary Mońǵoliya degen egemendi el atansa, júz elu jyl salyp baryp Joshy hannyń súiegi jatqan Úly dalada Qazaqstan Respublikasy degen táuelsiz memleket tarih keruenin qaita jalǵady. Endigi tilek sol kóshtiń baǵyty baiypty, joly saliqaly bolsyn.
Qajet ANDAS.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Q-Andas aqparat











