HIH ǵǵ Resei patsha ókimeti qazaqtardyń arasyndaǵy dini ahualdy, halyqtyń kóńil kúiin múqiyat baqylap, qadaǵalap otyrǵan. Halyq arasynda júrgen salpańqúlaq agentteri arqyly jaǵdaidy anyq bilip otyrǵan. Sondai jaǵdailardyń birinde eldi dúrliktirip Túrkistan aimaǵyndaǵy qońyrat elin Qytaiǵa kóshirip alyp ketpek bolǵan Áuez qoja turaly derekterdi bayandaimyz.
Áuez qoja derekte keibir jerde Áuez Myrza Úmbetov, keide qysqartylyp Áuez Myrzambetov dep atalady. Ol turaly Resei patshalyǵynyń «konfidentsialьno» belgisi qoiylǵan qúpiya qújattarynda Túrkistannyń myń úi qońyrattaryn Arqaǵa kóshirip, odan ary qarai Qytai imperiyasyna kóshirip alyp ketpek oiy bar eken degen qaueset órttei qaulady. Áueli Áuez turaly aita ketsek. «Sekretnoe donesenie Akmolinskogo uezdnogo nachalьnika o besporyadkah v Ortavskoi volosti 1888g.» degen qújattaǵy derekterge qaraǵanda Áuez qoja Túrkistanda bedeldi kisi bolǵan eken. Onyń jai ǵana bireu emes ekenin mynadan biluge bolady.
Ol 1880 jyly Arqada Aqmoda uezi Nildi bolysynyń qazaǵy SHalǵymbek Balaubekov degen bir baidyń qyzyn alyp kúieu bala bolǵan. SHalǵymbaidyń qyzynyń aty Bibiqatsha (bibi Hadisha), taǵy bir qyzynyń aty SHáripa. Áuez qoja SHalǵymbaidyń qyzymen nekelesken kezde Túrkistan shaharynyń bas qazysy Bahauddin qoja Huseiin qojaúly nekesin qiǵan (Bahauddin qazy Áziret súltannyń úrpaǵy), Kálandar qazy (1888 jyly qaitys bolyp ketti), mufti Esh-Múhammedter kuá (shahid) bolǵan. Nekeni biraq eshbir Neke kitabyna tirkemegen sebebi Áuez qoja men SHalǵymbek qalyń maldyń musammasyn aqyryna deiin kelise almaǵan. Nekede SHalǵymbaidyń Ahmet degen jalǵyz balasy kuá bolǵan. Biraq kóp ótpei Ahmet sol ózderi túratyn Nildi bolysynda qaitys bolǵan. Úly ólgen soń SHalǵymbai Túrkistanǵa kúieu balasyn izdep kelmek bolǵan. Biraq 1887 jyly aprelь aiynda ǵana Túrkistanda ekeui kezdesken. Búl turaly qúpiya málimetterdi jetkizgen búharlyq sart Tolybai, qazaq Tórtbai, jesir áiel Úmbigúl Aqymbekova. Osylardyń aituyna qaraǵanda SHalǵymbai Balaubekov pen Áuez qoja Umidov kóp mal múlik pen aqsha jinaǵan. Oilary Nildi bolysyna kóship, odan ary qarai Qytai asyp ketu.
Tolybaidyń aituyna qaraǵanda 11 yanvarь 1888 jyly SHalǵymbai men Áuez qoja otyz qoi, eki túieni bazarǵa alyp kelip satqan. Osy jaǵdaidyń aldyn alu úshin Túrkistan ueziniń pristav bastyǵy dereu Aqmola ueziniń bastyǵyna qúpiya hat jazyp bylai deidi: Maǵan qúpiya túrde jinalǵan aqparattarǵa qaraǵanda bizdiń Túrkistan qońyrattaryn bastap Áuez myrza Umidov Qytaiǵa kóship ketuge niettenip jatyr. Myńǵa juyq shańyraq qońyrattar, 1000 somdai aqshasy bar. Aqmola ueziniń bastyǵy bolsa Túrkistan uezi bastyǵyna 27 yanvarь 1888 jyly jazǵan qúpiya hatynda «Áuez Myrzambetov turaly derekterdi jinap jatyrmyz» – dep jauap bergen.
8 fevralьde jazǵan hatynda bolsa «Arqadaǵy Ortau bolysynyń qazaǵy Kenje Júmabaevtyń jetkizgen málimetterine qaraǵanda Áuez qojanyń Ortau bolysynda Qútjan Ótebaev degen múridi bar. Ol sol Áuez qojanyń «jalǵan jolyn» ústanady. Qútjan búryn kisi ólimine aralasty dep elden quylǵan edi endi qaitadan kelipti. 1884 jyly kúzde osy Qútjannyń ylań saluymen Arqada Ortau bolysynda * otyrǵan 150 shańyraq qońyrat eli Túrkistanǵa qarai kóship ketip qaldy. Qazirgi kezde Qútjan men onyń bauyry Erdenbai taǵy basqa Túrsynbek degen tuysqandary eldi dúrliktirip Qytaiǵa kóshemiz, bizdiń artymyzdan barlyq qońyrat eli kóshedi dep aityp júr. Qútjan Ótebaev degen qylmyskerdiń Túrkistanda otyrǵan Áuez degen «jalǵan paiǵambar» kisimen qylmystyq bailanysyn áshkereleu kerek. Onyń bir dáleli Qútjannyń kelini Tánen Aqmambetova degen áiel 1885 jyly 1000 som aqshany alyp Áuezge sadaqa retinde jetkizip berdi.
SHu bolysynyń bii Baqtybai Túrjanovtyń hatynda aitylǵan málimetterine qaraǵanda Ótebaevtyń Qytai ókimetimen jáne Búhara ámirimen bailanysy bar, olardan qymbat baǵaly syilyqtar alyp túrady eken. Qońyrattardy jáne basqa qazaqtardy qytaiǵa kóshiru úshin olarmen kelissózder jasap júr. Osylardy aita kelip Aqmola ueziniń bastyǵy Áuez Myrzambetovtyń sońynan adam salyp jáne Qytaiǵa kóship ketkisi kelip júrgen qońyrattardyń kóńil-kúii turaly qúpiya málimetterdi jinaudy súraimyn, Baqtybai Túrjanovtyń hatynyń kopiyasyn jiberemin» – dep ayaqtaidy sózin. Osy hatta Áuez qojanyń SHu bolysynyń bii Baqtybai Túrjanov jazǵan hatta Áuez qojanyń 1886 jyly Búhara ámirine baryp májilis jasamaq bolǵany, eldi Qytaiǵa kóshiru turaly aqyldaspaq bolǵany aitylady.
Osy derekterde aty atalǵan Áuez qojanyń kim ekendigin, onyń qazir úrpaqtary bar ma joq pa, ázirge tolyq anyqtai almadyq. Nildi bolysynda ómir súrgen qońyrattarǵa ne boldy, Qytaiǵa qetip kete aldy ma, joq jete almai jarty jolda qaldy ma? – ol da belgisiz. Anyqtau, súraqtarǵa jauap izdeu keleshek tarihshylardyń isi. Anyǵyn Alla biledi. Támmat támam.
Núrjan Sádirbekúly,
tarihshy-genealog.
Ortau – qazirgi kezde Qaraǵandy oblysy Jańarqa audany, Sáken Seifullinniń tuǵan jeri (avtor).
Q-Andas aqparat











