TOIEKENIŃ ASY
Tóieke Tileuberdi Qojanazardyń ekinshi balasy. Jamankóz degen auyldan shyqqan, Qojanazardyń záńgisi bolǵan. Óz basyna 3 myń jylqy, inisi Dambalǵa (aǵasy Toiynbaidyń úly) 2 myń jylqy bitken.
Mólsherimen 1917 jyldary Tekeste Tileuberdi Qojanazar bolysy Toieke Qozybaiúlynyń asy bolǵan. As Tekestiń Qarajon, Qapsalań jailauynda (Symtasta) ótti. Asqa Jetisudy jailaǵan rular men Qyzai ruy jáne Iledegi basqa rular da túgel shaqyrlady. Qyzailar 400 úi tikse, Júldyz mońǵoldary 80 úi járdem etti. Mońǵoldar osy ózderi tikken úige ornalasady. As shildeniń 14 kúni bastalyp, birneshe kúnge jalǵasady. Oǵan qajetti ún, mai, kúrish, qant, shai, basqa da jemektikterdi Qúljadan tasyp daiyndaǵan. Qyruar úi tigip, qonaq kútken. Kúndik qonaqasy úshin eki úige bir bie, úi basyna birden qoi soiys, tórt bút kúrish, tórt bút ún taratylyp otyrǵan. Ár úige ekiden kútushi qoiylyp, bir úige ekiden sauynshy, 15-ten sauyn bie berilgen. Bir úige 8, 10, 15-ke deiin adam ornalastyrylǵan. Búl asqa Reseiden 40-tan astam ásker shaqyrylǵan. Olar Túrkimenniń jiren qasqa attaryn minip kelipti. Búl attar áskeri jattyǵudan ótken bolyp, 300 shyqyrymǵa bir qalypty júgiredi eken. Reseiden kelgen qonaqtar asqa arnap biiktigi baladai «Atbas qant» degen qanytty arnaiy jasatyp, asqa ákelip, jiylǵan qauymǵa taratady. Sonymen qosa, Ile generaly da 40-tan asa áskeri adamdy jiberip, astyq qauipsizdigin qamtamasyz etedi.
Astyń 9-kúni baluan kúresi bastalady. Baluan kúresin Sylámjan bolys basqarady. Sylamjan Eskenkeldi batyrdyń ekinshi úly Kenenbai batyrdyń balasy. Tártip boiynsha baluandar as ótip jatqan aumaqtan bir shaqyrym jerge aparylyp, sodan topqa shaqyrylyp otyrady. Birinshi bolyp el aldyna Torǵauyttardyń shynjyrlanǵan qara baluany shyǵady. Ony eki adam jetektep, áreń zorǵa aldyǵa ákeledi. Oǵan qarsy qyzailar jaǵynan Jayadan baluan shyǵady. Jayadan Esenkeldi batyrdyń kenjesi, Qonaqbaidyń nemeresi, jauyryny jerge timegen baluan. Jayadan sodan az búryn bir retki saiysta oń qolynyń bas barmaǵyn shyǵaryp alǵan eken. Sonda da «Kúsh atasyn tanymaidy» degendei, úzaq alparystan keiin, torǵauyt baluanyn ábden dińkeletken Jayadan qara dáudi basyp asyra laqtyryp, jeńip ketedi. Ekinshi bolyp ortaǵa Qarqaranyń qyrǵyz baluany shyǵady. Denesi súm bolattai súlu, qyrǵyz baluynyna basynda qazaqtar jaǵynan shyǵuǵa kóptiń batyly jetpei, aqyry Qojahmet Qońyrbai baluan súranyp shyǵady. Qońyrbai baluan kúresine túsem degen daiyndyqpen kelmegendikten ústindegi shekpenin sheship, jalańash, qońyr ala dambalymen ortaǵa shyǵady. Qyrǵyzdyń ákki baluany aldymen Qońyrbaidyń dambalyn aiyryp jiberip, saǵyn syndyryp, ailamen jeńuge tyrysady. Osy tústa Sylamjan bolys: «tuǵanda jalańash tuǵansyń, ólgende de jalańash ketesiń. Ol namys emes, eldiń jigeri janshylsa sol namys» dep aiǵai salǵan eken. Bolystyń sózi me, eldiń úyaty ma? Kim bilsin, bar qairatyn boiyna jiǵan Qońyrbai qyrǵyz baluanyn tolyqtan qaǵyp jiberip, asau jambasqa alyp, jerge gúrs etkizedi. Jer silkingendei dybys shyǵyp, qyrǵyz baluany orynnan túra almai qalady. Úshinshi bolyp Jetisudan kelgen Alban ruynyń baluany men Qojanazar Núrtaza baluan kúreske túsedi. Núrtaza asqan qamshyger eken, qapysyn tauyp ol da qarsylasyn jyǵyp, basynan attap ketedi. Tórtinshi bolyp taǵy da alban ruynyń baluanymen Maman Ospanbai baluan saiysqa túsedi. Alban jaqtyń baluany kúres zańyn búzyp, úryp, teuip, súzip, Ospanbaidyń ábden mazasyn alady. Sondai sáttiń birinde Ospanbai da qapysyn tauyp, qarsylasyn súzip qalyp, mańdaiynan qan atqaqtai jóneledi.
Qauym ol:
– Qansyrap óledi, – dep kúresti toqtatpaq bolady.
Sonda Sylámjan bolys:
– Kim jyǵyp, kim jyǵylmai, kúres toqtamaidy. Ólgen adam bolsa, ólsin, – dep kúresti jalǵastyra beredi.
Aqyry Ospanbai qarsylasyn ábden qaljyratyp baryp, jerge súlatady.
Besinshi bolyp Qashqardan kelgen qabasaqal, dáu qara úiǵyr baluany shaqyrylady. Oǵan 19 jastaǵy Jayadannyń inisi Bayadan shyǵyp, shalyp jyqqanymen, úiǵyr baluany dau aityp, jeńilisine moiyndamai qoyady. Biraq úiymdastyrushylar men el aǵalary aqyldasa kelip, úiǵyr baluanyn jeńildi dep sheshim shyǵarady. Osydan keiin qyzaidyń baluandaryn toqtatyp, baluan kúres basqa jaqtan kelgen qonaqtardyń baluandary arasynda ótedi. Dese de, osy asta qyzaidyń bes baluany birdei jeńiske jetip. «Qyzailar baluandyqta Orta Aziyany tiǵan» degen ańyz qalady.
Ertesinde báige bolǵan. Oǵan 180 at qosylady. Birinshi attyń báigesine 100 jylqy, ekinshi attyń báigesine 1000 teńge, 3 attyń báigesine 500 teńge berilgen. Jarysta birinshi bolyp Soltankeldi ruy Kóbestiń záńgisi Bolsańnyń keri aty kelip báigege beriletin qashada qamauda túrǵan 100 jylqyny alyp shyǵyp, 20 jylqyny naiza túpke (as bergen úige tastap), 9 jylqyny báige attyń kózin súrtedi dep qaldyryp, 20 jylqyny Bolsannyń ózi alyp, qalǵanyn Soltangeldi ruynan barǵan adamdar bólip alady. Bolsan ásili myqty at bapkeri eken. Astan keiin Toiekeniń inisi Toibol bir túie, bir jamby alyp baryp, Bolsannan ótinip, Baisalbai jylqysynan qúlyndy qara bieni alyp qaitady. Ol qúlyn besti shyqqan jyly Bolsannyń keri atynan ozyp, keri at sodan keiingi báigeden ekinshi bolyp otyrǵan. Astyń arty dumandy toiǵa jalǵasyp tarqaǵan.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











