Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Qyzyl qyrǵyndy kimder jasady?

Бала күнімізде 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіндегі босқындықты көріп, көңілдері жүдеген, азап-тозаққа өртеніп, өзегін өкініш оты шарпыған аталаларымыздың әңгімесін естіп өстік. Шыны керек, ол кезде аталарымыздың айтқандары қиял-ғажайып ертегісі сияқты сезілетін. Әлі

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Қызыл қырғынды кімдер жасады?

(Jalǵasy. Basy myna siltemede)

 

kúnge deiin Ońǵarbai aqsaqaldyń aitqan esteligi esimnen ketpeidi.

Bir de Ońǵarbai atam: «… Tań ata aǵaiyndy úsh ákeden taraityn úlkeni bar, kishisi bar, erkegi bar, áieli bar 17 adam atqa qondyq. Úlkenderi balalardy aldyna óńgerip, artyna mingestirip alyp júrdi. Men ol kezde alty jastaǵy bala edim. Qaida jinalǵanymyzdy, qaida baratynymyzdy basynda túsingen joqpyz. Tau bókterindegi malshy auyldyń maly men iti de kóshi-qonǵa ábden tóselip alǵan. Adamdar atqa mine bastaǵan da óredegi qúlyndar men óristegi jylqy men iri qara, qotandaǵy qoilar da kóshke daiyndala bastady. Tún qarańǵylyǵyn jamylyp, jolǵa shyqtyq. Bizden bir kún búryn jol shaluǵa ketken jigitter ózen ótkelderine, jol aiyryqtaryna, sai auyzdaryna belgi qoiyp otyrypty. Kósh sol belgi boiynsha jyljyp otyrdy. Eki kún suyt júrip, ainalasy ashyq, eki beti qúz jartasty tereń saiǵa ilindik.

– Osy saidy órlep, aman-esen ózennen ótsek arǵy betke jetemiz, – dep atam Ábdi jigerimizdi janyp qoyady.

Úzaq jolǵa shydamai balalar attan qúlai bergen soń eki kúbini atqa teńdep, bizdi soǵan salyp qoiǵan. Men sheshem Marziyanyń atyna artylǵan kúbi de kele jatyrmyn. Saiǵa endei kirip, asuǵa jaqyndaǵanda júrttyń kúdigi de seiile bastap edi. Bir kezde tars etip atylǵan myltyq dauysy estildi.

– Qap, ákeńniń, Atyqai qúrttyń bizdi, – degen atamnyń zor dauysy taudy jańǵyryqtyryp jiberdi.

Atyqai asharshylyq jyldary ata-ana, tuys-tuǵanynan aiyrylyp, jalǵyz qalǵanda atam asyrap baqqan úl eken. Kósh qozǵalǵan kúni izim-ǵaiym joǵalyp ketken.

Kezeńdi ielep alǵan áskeriler jan-jaqtan atqylap, plometter saqyldap ketti. Artqa qaitar jol joq. Saidyń auzyn qarsy jaqtyń adamdary ielep alǵany belgili. Ne bolsa da, aldyǵa qarai júru kerek. Aldymen jylqy men siyrdy shúrqyratyp, kezeńge qarai aidady. Ár jerde oq tigen maldar typyrlap, janymen álek bolyp jatyr. Bir-eki tuysqanymyz oqqa úshti. Jan úshin jantalas bastalyp ketti. Bizdi kúbiden shyǵaryp, siyrdyń qúiryǵynan ústatyp, sheshelerimiz artynyzdan ieterip órlep kelemiz. Úlkender ekige bólinip, biri kóshti qozǵap, endi bireuleri úry soqpaqpen kezeńge qarai tartty. Atys qarańǵy túskenshe jalǵasty. Tek kezeńnen atam ekeuimiz ǵana aman-esen asyp tústik. Qalǵan on bes adam sol saida qyrylyp qaldy, – dep múlde túsiniksiz áńgimeni aitqany áli kúnge esimde.

Biz atamnyń aitqanyna senbeitinbiz. Biraq, atamnyń shyn aitqanyn, olardy kimderdiń qyryp-joiyp, qandy qasap jasaǵanyn taǵy da sarǵaiǵan paraqtardan taptym.

«25 mausym jarlyǵy» shyǵa salysymen Túrkistan ólkesine áskeri jaǵdai engizildi. Aita keterligi, osyǵan deiin patsha ókimeti qazaq-qyrǵyz jerine qansha ásker qoiǵany turaly kóp aityla bermeidi. Onyń ústine kóterilis kezinde kóterilisshilerdi basu úshin taǵy da qansha áskerdiń engizilgeni de jasyryn qalyp otyr.

Jetisudy alǵannan beri orystyń ókimi kúshke tayanyp, ásker, qamshy, abaqtymen el bilep kele jatqandyǵy aitylyp keledi. Qalai da orys ókimeti Jetisuǵa orys keltirip, ony «senimsiz kóshpelige» kúzetshi qyldy. Olarǵa jabdyq úlestirdi. Kazak-orystyń erkek kindigine myltyq, jabdyq úlestirilip jáne tuysymen jer kesip berildi. 1914 jylǵy nemispen soǵys shyqqanda Jetisu orystaryna myltyq-qaru qaita úlestirildi. Oǵymen berdeńke berildi. Búlarǵa ózin-ózi qorǵaushy drujina jasauǵa erik etildi.

Búl turaly Iliyas Jansúgirov Máskeu arhivterin aqtaryp-teńkerip, aqiqatty anyq jazyp ketipti. Sony oqyp kórelik:

«…Jetisuda kóterilis bolatynynyń aldynda Qapalda, Almatyda jáne Jarkentte bir-bir saqtyq áskeriniń drujinasy. Búlardyń árqaisysynda 885-ten besatar bar edi. Baqtyda 221 myltyqpen bir rota jáne Ayagózde 55 myltyqpen bes qarauyldyq komanda bar edi. Lepside 90 myltyq, Pishpekte 194, Qaraqolda 75, Narynda 75 myltyq bar edi jáne Pishpektiń jergilikti komandasynda 24, Almatynyń jergilikti komandasynda 44 besatar bar edi. Búdan basqa Almatydaǵy zeńbirek qoimasynda 101 myltyq bar edi. Múnyń ústinde jabdyqsyz atty zapastyń 3 bólimi boldy. Múnyń ústine Baqtyda, Jarkentte, Narynda kazak-orystyń bir-birden polki, 100-den, 120-dan qylysh bar edi. Almatydaǵy kazak-orys zapasynda 264 qylysh, Baqty, Naryn, Almaty men Qapaldaǵy drujinanyń eki-ekiden pulemeti boldy. Osy joǵaryda kórsetilgenderden Almatynyń drujinasynyń 1-rotasy Áulieataǵa, 20 kazak-orys, 30 ratnik Baqtydan SHáueshekke baryp túrdy. Sóitip ókimet qolyndaǵy kúshtiń úzyn sany 3736 adam edi. Biraq kazak-orystyń aurularyn sanamaǵanda, anyq soiyl soǵary 500-den aspaityn. Kóterilis tuyndap, «oblys soǵys halynda» dep jariyalanǵanda Jetisu 17 uchaskege bólindi. Árbir uchaskeniń basynda bir-bir komendant belgilendi. Olardyń qolynda belgili mólsherde ásker kúshi boldy. Ayakózde, Baqtyda, Taldyqorǵanda, Aqsuda (Pishpek), Toqpaqta, Zagornyida (qyrǵyz), Qarqarada, Qyrǵyzsaida (Jarkent), Qaraqolda, Narynda jáne Zaitsa piki men Úzynaǵashta uchaskelik nachalnik pen pristaptardyń árqaisysynda 15 attydan soldaty boldy. Búlar eń kerekti kúsh sanaldy. Óitkeni, pristavtar óziniń qaruly soldattarymen óz uchaskesin ne júmys bolsa da tynbai aralap túrdy. Búl qazaq-qyrǵyz kóńilin basuǵa úlken Almatydaǵy gornizonda,

Almaty oyazynda tártip saqtauǵa, qala-qalany qorǵauǵa qatty kiristi. Pishpektegi gornizon taratylmady. Onda 100-dei ratnik atqa mingizildi jáne jazalau otryadynyń barlyǵy da attydan boldy».

Kóterilis tuylǵan soń ár oyazdyń ásker sanyn taǵy da molaitty.

(Lepside: Ayagózde 40, Baqtyda 50, SHúbaraǵashta 50 atty ratnikpen Baqtyda kazak-orys sotyasy (júzi).

Qapalda: Aqsuda 15, Qapalda 20, Altynemeldi 20 atty ratnik.

Jarkentte: Jarkent qalasynda kazak-orystyń bir júzi, Qarqarada 40 atty ratnik pen Narynda kazak-orys júzi.

Almatyda: Kazak-orys júzi.

Búlar alǵashqy qoiylǵan ásker kúshi edi. Múnyń kóbi kúzet júmysyn atqarady».

«Jetisudaǵy áskerdiń azdyǵy Jetisudaǵy kóteriliske qosymsha boldy. Óitkeni aqyl kózindegi qazaq-qyrǵyz Jetisudaǵy ásker azaiǵandyǵynan orys túqymy úrysqa ketip azaidy dep oilady. Orys ákimderi German-Túrikti jeńip, qiratyp jatyrmyz dep daqpyrt salsa da, Resei Kúshiniń maidanda álsiregendigin kópshilik kóńili túsingendei boldy. Orystyń myltyq atuǵa jaraityny úrysqa ketip boldy. Múnyń basyna úlken zaual tudy dep el kúńkil qyla bastady. Europa soǵys bastalǵan soń-aq Jetisudaǵy kazak-orystardyń eginin ylǵi qazaq-qyrǵyzdan laushy alyp orǵyzdyrdy. Pishenin shaptyrdy, boǵyn qúidyrdy. Osydan qazaq-qyrǵyz orys birjola tausyldy degendi aitatyn boldy».

Jetisudaǵy ókimet adamdary el tolqi bastaǵanda jaman sasty. SHetten keletin ásker kómegin tyǵyz múndaǵy orystardan úiystyrdy.

Almatyda alǵash kóterilis kórine bastaǵanda jayaudan 300 soldat, attydan 460-tai soldat jasaldy. Almaty qoimasynan 2 zeńbirek alyndy jáne Jarkent pen Qapaldan bir-bir rota Almatyǵa jiberuge habar qylyndy. Áulieatadaǵy 6 rota ásker qaita shaqyryldy (tamyzdyń 7-sinen №2658 telegramma). Tamyzdyń 23-indegi telegramamen 2000 besatar jáne orystarǵa berdeńke jiberuin Tashkennen ótindi.

«Jetisudaǵy kóterilisti basuǵa Tashkenen asyǵys rette áskerler shyqty: 1)podpolklvnik Geitsettiń otryady: múnda eki rota, eki zeńbirek, kazak-orystyń bir júzdigi. 4 pulemet. Saperlar komandasy, telefon, telegraf jabdyǵymen, Búlar tamyzdyń 9-ynda júrgizildi. 2) podpolkovnik Alatrtsevtyń otryady. Múnda oqshylardyń 4 rotasy, bir zeńbirek, bir júzdik kazak-orys saperlar komandasy, 160 sholǵynshy bar edi. Búlar tamyzdyń 15-inde shyqty. Osy eki otryad ekui de Pishpek, Toqpaqqa júrgizildi. 3) kapitan Burnyidyń otryady Skoblevten Ándijan arqyly Narynǵa júrgizildi. Múnda oqshylardan 3 rotasy, 4 pulemet, kazak-orystyń júzdigi, 80 atty sholǵynshy, saperler komandasy, eki tau zeńbiregi bar. Búlar tamyzdyń 17-inde shyqty. 4) Orynbor-Semei arqyly Termizden Sibirdiń 240 drujinasy 8 pulemet, 28 atty sholǵynshy júrgizildi. 5) Samarqannan 243 kisi Samar drujinasy,. 6) Skoblevten 732 kisi Saratov drujinasy jáne 2 júzdik kazak-orys Jetisuǵa júrgizildi. 7) Pishpektiń ózinende eki erikti atty drujina jasaldy. Múnyń

biri 200 kisilik orys ta, endi biri 100 kisilik dúńgen jáne 150 kisidei tómengi shendi men qyzmetten bosatylǵan sarkidir soldattar.

Búdan basqa barlyq oyazdyń nachalьnigine kazak-orys, krestiyannyń atysqa jaraitynynan ózin qorǵau otryady jasaluǵa búiryq qylyndy. Tamyzdyń 13-inde Qarqara jailauynda otryadqa kómekke Jarkentten kazak-orys 3 polkynyń bir júzdigi jiberilgen. Tamyzdyń 7-18-ine sheiin Jetisudaǵy túrǵyn kazak-orystan otryad jasau júmysyna tyǵyz kiristi. Búdan barlyq oblysta 7 júzdik (sotya) úiymdastyryldy. Múnyń 4-eui Almatyda, úsheui Jarkent oyazynda, Qapalda jasaldy. Múnyń úsh-tórt júzdigi Toqpaq, Samsonovka mańaiynda qyrǵynǵa shyqty. 1-júzdik Almatyny qorǵady. 5-6-7-júzdikterdi Qapalda, Jarkentte jasalyp, Qapalda-Qyrǵyzsaida túrdy.

SHekaralyq audandardyń tynyshtyǵynyń saqtaluy Resei memleketi úshin de, onda kóship-qonyp júrgen qazaq rulary úshin de mańyzdy másele edi. «Resei imperiyasy Qarqara óńirin shekaralyq audan retinde ár kez jiti baqylauda ústaǵan. Óitkeni, búl óńirdiń halqy imperiyanyń júrgizgen sayasatyna narazylyq tanytyp, qarsylyq kórsetip jatsa «kórshiles jatqan Qytai aumaǵyna aua kóship ótip ketui múmkin» degen kúdigi basym bolǵan.

Eldiń jappai óre túregeluine, arty qaruly qaqtyǵysqa úlasyp, halyqtyń bosqynshylyqqa úshyrauyna bilik tarapynan istelgen zorlyq, óktemdik pen jergilikti ákimshilikterdegi belden basqan zańsyzdyqtar múryndyq boldy. Orys biliginiń qazaqtarmen ara-qatynasy turaly Múhamedjan Tynyshpaev zańsyz áreketter oyaz bastyǵynyń kómekshisi Hlynovskiidiń uaqytsha qyzmetke alynuynan bastalǵanyn jazady. Sol tústa qazaqtarda metrkeniń joqtyǵy da úlken túsinispeushilikke tiredi. Júmsyshlar qataryn kóbeitu úshin starshyndar jalǵan málimet toptaudy ádetke ainaldyr aldy: «Mine, Maǵau Iliyas balasy, Talovka qysymynyń birinshi ulysynyń qazaǵy, jasy 16 da. Tuǵannan beri dápterinde jazusyz. 1914 jylǵy spiskide starshyn 21-de dep jazyp qoiǵan, biyl 23-de bolady. Starshynǵa búnyń qalai dese, bilmeimin deidi» [«Qazaq» gazeti, №191].

Orystyń áskeri derekterinde Qarqara kóterilisine tamyz-qyrkúiek ailarynda bes myńnan astam adam qatysqany aitylady. Al, Seidálim Tánekeevtiń esebinde qazaq jasaqtarynyń sany 20 myńnan asady («1916 Qarqara-Alban kóterilisi». Almaty, 2002 jyl). Oǵan, Qarqara aimaǵyn meken etken kedei sharualar: qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, ózbek, tatar, dúngen syndy últ ókilderi de qosylyp, bir kisidei patsha jendetterine qarsy shyǵady. Búl derek kóp jaǵdaida jasyryn qalyp keledi.

Bir qyzyǵy, arhiv qújattaryndaǵy protokoldardyń bárinde orys shyǵyny turaly ǵana jazylǵan aqparattardy kezdestiruge bolady. Onyń úzyn yrǵasy bylai:

«Ókimet tarapynan joǵarǵy nauqan júrgizilip qystai esep alumen boldy. Esepke qatysqandar óte qiynshylyq kórdi. Poshta attary talanǵan. Stantsiyalar talanǵan. Telegraftar úzilgen. Qatynas auyr. Sondai qiynshylyqtar orys arasyndaǵy esep alu júmysy 1917 jyldyń kókek aiyna deiin sozaqtady. Sonda shyǵyndaldym dep berilgen aryzdar 9992, ony

aqshaǵa shaqqandaǵy shyǵyn mólsheri 13315038, jalpy somaǵa shaqqandaǵy paiyzy 9,9 paiyz. Barlyq oblysta órtengen, búlingen, úrikken eldiń tastap ketken qystaularynyń barlyǵyn sanaq mekemesi:18453 qora deidi. Onyń baǵasy. 34948825 som dep esepteidi. Sol jalpy búlingen úidiń 1712-i kazak-orys krestьyandarynyń túrǵyn úileri. Múnyń shaǵylǵan baǵasy 20739385 som. Búl jalpy búlingen úidiń shaǵylǵan somasynyń 6,06 protsenti. Osy sanaqtarǵa qaraǵanda shashylǵan orys maly tórt oyaz duanyndaǵy jalpy orys malynyń 87,1 protsentin, barlyq oblystaǵy jalpy orys malynyń 33 protsentin, barlyq qazaq-qyrǵyzben qosqanda jalpy mal sanynyń 45 protsentin alady. Orystardan joǵalǵan, búlingen auyl sharua jabdyǵy jalpy aqshaǵa shaqqanda 1224848 som 97 tiyn boldy deidi sanaq.

Orystan ásirese búlingen egin boldy. Óitkeni kóterilis uaǵynda daladaǵy egindi orystar qorǵai almady. Jauyqqan qazaq-qyrǵyz malyn jauyp jiberdi. Kei jerde órtep te ketti. Ásirese, Jetisu orystary 5-tep, 10-nan malai ústap, egindi salatyn edi. Kóterilis úshyqqanda el tolqysymen orysta malai qalmai, qashyp ketti. Orys eginderi egis dalada qaldy. Aluǵa múrshasy kelmedi. Mezgilimen orystar astyǵyn da ala almady. Kóp astyq alynbai, qar astynda qaldy. Jalpy búlingen egistik 55722 dese. Múnyń somasy mólshermen 6069532 somdai bolady. Orystardyń úi-múlikteriniń shashylǵan esebin 5812213 som» (Iliyas Jansúgirov).

Ókinishke orai, qyrylǵan qazaq-qyrǵyzdyń sany men qoldy bolǵan dúnie múlki, taptalǵan namysy osy kúnge deiin joqtalǵan joq. Búl jerdede dalada qarausyz qalǵan qazaq-qyrǵyzdyń maly esepke alynbaǵan. Kóterilis kezinde shaǵylǵan búlingen úilerdiń 6,06 paiyzy ǵana orys-kazakka nemese mújyqtarǵa tiesili. Al 93 paiyz búlingen qazaq-qarǵyzdyń úileri jaily aqparat joq. Kóterilis jasaǵan qazaq-qyrǵyzdan qyrylǵan kisisiniń esebi alynbaǵan da, Jetisudaǵy orystyń joǵalǵan qaz-tauyǵynyń da esebi qalmai túgendelgen. Biraq, «At aunaǵan jerde túk qalady» degendei, sol búlinshilikte qor bolǵan qazaq-qyrǵyzdyń maraldyq jáne materialdyq shyǵyny baspasózderde taiǵa tańba basqandai jazylyp qaldy.

«Qazaq» gazetinde 1916 jyly qazannyń 16-sy Túrkistan aimaǵynyń general-gubernatory general-adyutant A.N. Kropatkinniń tóbe-aǵalyǵymen ashylǵan májilis turaly jazylady.

Jiynda general-gubernator: «Qazaq-qyrǵyzdan Tekes boiy siyaqty jerlerdiń barlyǵy alynuy kerek. Kóterilgen qazaq-qyrǵyz 1000-nan asa úidi órtep, 2000-dai orysty óltirip ketti. Sol sebepti osy jerlerdi túgelimen qazaq-qyrǵyzdan tartyp alyp, orysty otyrǵyzuǵa jóni kep túrǵan nárse. Biraq memleket múlkin basqarushy tarapynan aluǵa kórsetilgen jerdiń kartadaǵy shekaralardyń jetpegen jeri kóp. Qazaq-qyrǵyzdan ádet-ǵúryp, salt jaǵynan ǵana bólektelmei, jer jóninen irgesi aulaq jatqan tútas orys jerin jasauǵa talpynu kerek», – dep tapsyrma bergen. Sondai-aq, «Ystyqkóldiń oń tústik jáne sol tústik jaǵyndaǵy shekara taudyń basy, Jarkent oyazyndaǵy tentek Alban qazaqtarynyń bauyryndaǵy Tekes boiy tútasymen, SHalkóde jalpaǵymen, Qarqara jailauy tegis alynsyn. Pishpek

oyazyndaǵy Keben boiy, SHu boiynyń birqatar jeri qyrǵyzdan alynyp, orysqa berilsin» dep úsynys qyldy.

Osyndai úsynystyń saldarynan:

1. Barlyq Pishbek, Jarkent, Qaraqol oyazynan 37355 qazaq-qyrǵyz sharuasy (tútini) 2510361 dese jerden ajyrap qonys audaryluǵa úiǵaryldy.

II. Tentek qazaq-qyrǵyzdan tartyp alynǵan jerge orys otyrǵyzu túrasynda májilis Ystyqkóldiń eki jaǵyna 5 kazak-orys qalasyn (stantsiya) ornatudy maqúl kórdi. Qala salynatyn jerler: 1. Óriktide, 2. Qúrymda, 3. Búrynǵy dúngen qalasy Márinniń ornynda, 4. Búrynǵy orys qalasy Gogolevka janynda, 5. Olaqolda.

Sóitip májilis aluǵa laiyqty tapqan Ystyqkól boiynan, Tekes, SHalkóde, Qarqaraly qosa búrynǵy Stolьpin qalasyna sheiin kileń orys otyrǵyzylǵan airyqsha Qaraqol oyazy jasalsyn. Ol oyazda 2 pristav uchaskesi bolsyn: biri búrynǵy Stolьpin qalasyna, kazak-orystyń Ohotnichьii degen qalasyna ornyǵatyn bolsyn. Eger Stolьpin qalasynda pristap túratyn bolsa, qyrǵyzdyń tepkininen ketip qalǵan qalanyń búrynǵy túrǵyn orystary qaita otyrǵyzylsyn. Onda udaiy ásker qarauyly qoiylsyn.

III. Qaraqol oyazynan, Pishbek oyazynynyń birqatar kóterilgen Ateke, Sarbaǵyshtan basqa bolystaryn Naryn aimaǵyna ornalastyru kerek» («Eńbekshi qazaq», 145)…

Sol jiynda Túrkistan general-gubernatory Kropatkin bylai dep sóz bastaǵany bar: «Qasqyrlardyń bastyqtaryn ústau óte kerekti, qalǵan qoidyń kópshiligin kúnásin keshse de bolady…» [«Qazaq», №196].

«16-jyldyń kóterilisi kezinde Balqashtaǵy balyqshy orysty siyry úrlanǵan. Orys sol mańda jasaqpen túrǵan shtabskapitan Poltoratskiige aryz qyldy. Poltoratskii sol jerdegi qazaqtardyń adamdaryn jinap alyp «tóle, tólemeseńder is nasyrǵa shabady» dep aqyrdy. Ondaǵy jinalǵan qazaqtar: Sadyq Qasymbekúly, Qamabek Aqshoraúly, Kólbai Imanbekúly, Qasymbek Baqtiyarúly sóilesip, qoryqqannan 1300 teńge elden jinap berdi. Búl artynan Qarqaraly oyazyndaǵy Múqty bolysynyń úrylary Arap, Ospanbai, Qalqaman degen úrylardan shyqty. Orys ony quǵan joq. Qazaq quyp úrydan da, orystan da esh nárse óndire almady»[«Qazaq», №212].

«Qazaq» gazetiniń kelesi bir nómerinde YUuanov degen ańshy qaladan qyrǵa bara jatqanda kórshileri qaida bara jatqanyn súraidy. Sonda ol «Eki ayaqty ań atuǵa bara jatyrmyn» degen ashynyshty jauapty, quana aitady. Qazaq-qyrǵyzdyń kórgen azaba búdan da auyr edi.

«Kóterilis bastalǵannan keiin Toqpaq pen Qoshqardyń arasyndaǵy tauǵa 50 úidei qyrǵyz tyǵylyp qalǵan eken. Búlar ylǵi maldy auyldar eken. Qyrkúiekte búǵan 12 orys shyǵady. Bári qaruly bolady. Qyrǵyzdarǵa orystar Dúr Sauranbaiúlynan sálem aitady. Olardy úrikpei, qoryqpai óz mekenderine qaituǵa ótinedi. Orys ta búl quanysh úshin «súiinshi» súraǵan. Osy el búǵan ilanyp, «Orta kópir» degen jerdegi qosyna keledi. Orystar erkekti tiridei bir jaqqa aidaidy da, dóń astynda qyryp salady. Áielderin tańdap, altauyn alyp, Qarabúlaqqa ákelip qatyn qylady. Qalǵan jannyń bárin qyryp tastaidy [Qazaq», №235].

Al Jetisu oblysyndaǵy bosqyn qyrǵyz – qazaqtardyń auyr jaǵdailaryn aityp, «Qazaq» redaktsiyasyna «Bosqyn qyrǵyz – qazaqtar” atty maqala jazyp, járdem cúpaǵan materialdy oqysań tóbe shashyń tik túrady.

“Qashqarlyq sart, dúngen, qytai jigitteriniń qolynan bosqyn qyrǵyz qazaqtyń qyz, qatyndary alynyp jatyr. Búl bisharalardy joǵarǵy haiuandar qatyndanyp, bip qoldan bip qolǵa mal esebinde satyp, sauda-sattyqqa ainaldyrǵan. 50 somǵa, 70 – 80 somǵa, eń qymbaty 100 somǵa satylǵan qyz, qatyndar kóp. Búlardyń bip sypyrasyn ashtan ólip bara jatqan soń qyrǵyz – qazaqtyń ózderi de satypty. Joǵarǵy “saudagerler” biz adasyp júrgende tauyp aldyq, ákelerinen satyp aldyq dep jauap beredi. Qazaq – qyrǵyz qyzdaryn bip – eki ai qatyndanyp, bes – on som paidasyna ekinshi – úshinshi kisige satyp jibergender de kóp.

Búl oqiǵalardy kórmegen kisige bápi ótirik siyaqty, kózi kórgen, pende bolǵan adamnyń búǵan dán shyǵar emes. Qazaq-qyrǵyzdyń balasy XX ǵasyrda osyndai qúldyqqa, qorlyqqa úshyrar, mal ornyna satylar dep kim oilaǵan …” – deidi tilshi.

«Qazaqtyń» 248-shi nómirinde bosqyn qazaq-qyrǵyz 164 myń, qyrylǵany 83 myń, qaitpai qalǵany 12 myń dep kórsetilip eli.

Búl tómengi kórsetilgen esep edi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*Esertk: Búl jerde Torǵai, Yrǵyz, Semei, Lepsi kóterilisterindegi qashqan, qyrylǵan adamdardyń sanaǵy júrgizilmegen.

Joǵarydaǵy esep boiynsha qashqany 43 úlys,759 tútin bolady. Onyń qashqany 250 tútin, qyrylǵany 95 myń bolady. Búl esepke qaraǵanda bosqandardyń jartydan astamy qyrylǵan bolady.

1)Pishpek uezinen SHómish ruynyń qazaǵy. Búlar Sarbaǵysh, áteke qyrǵyzdarymen birge qashqandar. Solarmen birge qashyp shapqynshylyq oqiǵasyna úshyrap, Rossiya jaǵynan kelgen eki otriyat oq astyna alyp, sonan soń Tausamalyna (Áulie ata uezáne) noyabrь aiynda jetken. Maldan júrdai aiyrylyp, bala-shaǵasynyń teń jarymy qyrylǵan.

2) Toqpaq pen Pishbek uezindegi qyrǵazdar hám tau ushaske qaraityn 10 úlys qyrǵyz. Búlardyń bári qashyp, jarym-jartysy baratyn jerine jetpei qaita qatqan.Bir jyl Ferǵananyń Kúnshyńys jaǵynda otyryp, qystai kóktemge deiin qaita tilenip, jerine keldi. Búlardyń arasynda biyl kóktemde egin salǵandar da bar. Ózgelermen salystyrǵanda búlar aman derlik.

3)Aqsu ushaskesinde avgust aiynda bir kúnde 600-700 qyrǵyz qyrylǵan 4) Prijnval uezinen Marinka poselkesindegi búrynǵy dúngen hám

Bólek úlys (shamamen 500 shamaly tútin) sart, qalmaq degen el. Búlar úlken qiynshylyqqa túsip, qyrylǵan. Búl kúnde Qytai jerinde otyr.

5) Naryn ushaskesindegi 5 úlys qyrǵyz. Búlardyń arasynan 400-500 tútin qashqan. Kóbisi jazǵytúryn kelip, kóp eldiń arasyna tarap, kirip ketti.

6) Almaty uezinen. Botbai, Kún batys Kastek óám basqa elderden 50, 80 úiden qashqan. Kóbi qaityp keldi.

7) Lepsi uezinen. Qaraqol, Abyl hám ózge elderden biren saran qashqandar. Búlar maldaryn tauysyp, birsipyra qiynshylyq kórip keldi. Biraq bastary aman desedi.

Jarkent uezine qaraǵan Merke, Toraiǵyr, Baiynqol, Ivanov hám Ádilbek bolystarynyń bas adamdary «Qazaq» gazetine mynadai hat jazady:

“Jarkent uezine qaraǵan 14 bolys eldiń kóbi qytai jerine bosyp bardyq. Mal-múlikterimizdi qytai-qalmaq talap aldy. Biz qytaidy el dep barsaq, qytaidan daladaǵy ań men haiuan artyq eken. Bostandyq bolǵannan keiin tipi qalǵanymyz elge qarai shúbyrdyq. Jolda qanshamyz qyrǵyn taptyq. Úl atadan, qyz anadan aiyryldy. Basymyzǵa qiyamet kúni tudy. Mysal, Merke bolysynda 1169 úi bar edi, sonyń osy kúni 310 úi ǵana qaldy. Ózgesiniń qaida ekenin bilmeimiz, árine, qyryldy ǵoi. El bolǵan soń, aramyzda shalqyǵan, myńdy aidaǵan bailarymyz da kóp edi, eń kedei degen úidiń kún kórgishtigi bar edi. Búl kúnde bárimiz derlik, bes – on aǵashtyń basyn qúrap, qara qúrym kiizden jauyp lashyq qylyp otyrmyz. Qúdai basymyzǵa múndai pále menen qosa azap saldy, qashan el – júrt bolamyz! Mine, yzǵarly qys tayanyp qaldy.

Endi qaitemiz?! Qyrylamyz da! Osy uaqytta dúnie júzinde bizdei qor bolǵan el joq shyǵar» [Qazaq». № 248].

Joǵarǵy aqparattan qazaq-qyrǵyzdan qanshalyq jer alynbaqshy bolǵany, qai jerge qandai halyq otyrǵyzylmaq bolǵany aitylǵan. Búl qadamǵa ókimet sol jyly kúzden bastap-aq kiristi. Osyndai últaralyq deńgeidegi qaqtyǵys oryn alǵan jyldary keń baitaq jerdegi jergilikti qazaqtar men orys sharualarynyń arasy qatty shielenisti. Pereselender men qyrǵyz-qazaqtar bir-birimen adam aitqysyz deńgeide jaulasty. «Qazaq» gazetinen onyń san túrin kezdestiruge bolady.

«Endi byltyrǵy bolǵan búlinshilikte halyqtyń ózine keltirgen jeriniń shamasyn kórseteiik:

1) qashqan tútin shamasy 40 myń. Maldyń bárin atqa baǵalaǵanda – Jarkent uezinde úi basyna 21 at eken. Perjivalь, ásirese Naryn onan bai bolmasa, kedei emes edi. Úi basyna 20 at dep esep qylsaq, at baǵasyn 10 somnan salsaq (búl az salǵan), bir úidiń maly 1000 som – bári (1000h40000) 40 million.

2) Maldan basqa sharuashylyǵy – úi jai, egin, taǵy ózgelderi (Jetisu qazaq-qyrǵyzdyń pud jiyny) 24% jarym hám maly 73%. Múndai bolǵanda múnysy 13 million 500 myń.

3) Ózge Rossiyada qalǵan Qytaiǵa jetpei qaitqandary 5 myńdai, 500 somnan sanaǵanda 2 million 500 myń. Barlyǵy 56 million. Kristiyandardyń kórsetken ziyany 32 million, azaitqanda 30 million.

Búzylǵan kópirler, joldar hám búl turaly shyqqan shyǵymdar 4 million – sonda barlyǵy 90 million bolady. 90 million búlinshilik ziyany kóp bolmasa, az emes. Qazaq-qyrǵyz sany 50 million. 5 adamnan kelgende 1 million adam shyǵady. Sonda jyldyq shyǵyny 15 somnan bolǵanda 15 million. [«Qazaq», №255].

Joǵarydaǵy kóterilis kezindegi orys shyǵyn men qazaq-qarǵyz shyǵynyń salystyryp kórseńiz qaisysynyń kóp zardap shekkenin anyq ańǵarasyz. Ony qoishy osyndai kúizelgen eldi odan arman ashyndyryp, jailau-qystauyn tartyp alyp, jer audaru, qonysynan bezdirip, namysyn ayaq-asty etuden ótken azap joq shyǵar. Onyń ústine qazaq-qyrǵyz balasy óziniń qanshama jaqsy-jaisańdarynan aiyryldy. El-júrtyn bastap, erkindikke úmtylǵan qanshama kóterilis kósemderi jastai ólim qúshty. Búl turaly qazirgi zertteushiler ár túrli esimderdi aityp júr. Biraq kóterilis kósemderiniń kim bolǵanyn «Qazaq» gazeti osydan bir ǵasyr búryn bylai jazady.

25-SHI IYUNЬ JARLYǴYNA QÚRBAN BOLǴAN QYRǴYZ HALQYNYŃ BASSHY AZAMATTARY

Bizdiń qyrǵyzda oqyǵan azamattar hám júrtqa qyzmet eterlik basshy azamattar sanauly edi. Sol sanauly azamattarymyzdyń kóbi byltyrǵy 25-shi iyunь jarlyǵyna qúrban boldy. Byltyrdan beri qaiǵy basyp, qan jútyp, qyrǵyn kórgen qyrǵyzdyń haly alty Alashqa málim boldy. Endigi tiri qalǵandary kún kóru, júrt bolu úshin qamqor basshylarǵa zar bolyp túrǵan zamanda ózimizden shyqqan ayauly azamattardy joqtap, tym bolmasa, qolymyzdan topyraq sala almai armanda qalǵan bauyrlarymyzǵa baǵyshtap, bir-eki auyz eskertkish sóz aitudy borysh sanadym.

Múǵalim Ǵyshman Qoshaiúly – Búl jigit jasynda qyrǵyz arasynda, onan keiin Perjival shárinde oqyp, aqyrynda Túrkiyaǵa ketip, dárilmúǵalim bitirip, qaityp keldi. Ǵiman Túrkiyadan soǵys aldynda ǵana qaityp, elinde zor mektep ashyp, júzdep bala oqytuǵa hám qarańǵy qyrǵyzdy aǵartuǵa kirisip edi. Ótken jylǵy qaiǵyly oqiǵada Syrt degen jerde orys áskeri tiridei ústap áketti. Sonan keiin túk derek joq. Múnyń óltirilgen jerinde kórushiler bolǵan

Basshydan jútap otyrǵan elge Ǵyshman sekildi jigittiń ólimi ońai bolǵan joq.

Qasymáli qajy Mámbetúly – Prjivalь uezi, Naryn ushaskesinde SHaten eli ataqty júrt iesi sypalarymyzdan Qasymáli qajy darǵa tartylyp óltirildi. Marhúmnyń ózimen birge bir úly da darǵa asyldy. Marhúm últ qyzmetinen ayanbaityn adam edi. Qajyǵa baryp qaitqannan keiin jaqsy mektep saldyryp, halyqtyń kózin ashuǵa kirisip edi. Túrli toptarda halyqqa paidaly úgitter sóileitin, júrt tilin alatyn ayauly adam edi.

Ashat Qanaǵatúly – marhúm Ashat Pishpek ueziniń jigiti, múny Perjivalь uezi, Alaqol eliniń jerinde ústap alyp, darǵa asyp óltirdi. Jazyqsyz ólgen jas úlan Ashat marhúm áueli qyrǵyz ishinde oqyp, sońynan Ufadaǵy medrese Ǵaliyany bitirip shyǵyp, últ qyzmetine kiristi. Atasy

Qanaǵat qajynyń saldyrǵan medresesinde tóte jolmen oqytyp, ǵylymǵa susaǵan qyrǵyz balalarynyń kózin ashyp júr edi.

Marhúmnyń súiegin óz jerine aparyp qoyuǵa orys rúhsat bermedi. Bostandyq bolǵan soń da júregi shaiylyp qalǵan sorlylar, ózdiginen alyp ketuden qorqyp, SHkapskiden rhúsat súraǵanda, jaqyny súramasa bolmaidy dep, taǵy toqtatyp qoidy. Túneu kúni Almaty prokurorynan men ózim súrap edim, uaqytynda ilan qylamyn dep ashyq jauap bermedi. Mine, bizdiń jerdegi bostandyq.

Qanaǵat qajy Bókeiúly – búl kisi mashmúr oqiǵanyń basynda túryp úkimetke qarsy is isteushiniń biri Qanaǵat qajy. Almaty abaqtysynda jatyp bostandyqtan az kún búryn qaza tapty. Úzyn qúlaq u berip óltiripti deidi.

Andas SHalúly – Núrmamet eliniń qyrǵyzy. Iyulь aiynda Toqpaq orystary ústap, basyn kendir arqanmen bailap, buyndyryp óltirgen. Eki kózi sharasynan shyǵyp, aǵyp túsken. Kórgen adam búl hayuandyqqa shydarlyq bolmaǵan.

Asylbek Ábikenúly – Barsońǵyr eliniń azamaty. 11-shi noyabrьde Salmauyr degen balasymen barlyǵy 25 adam óltirildi.

Ǵabdylkerim Mailybaiúly – Kúnbatys Qashtek eliniń azamaty. Jas jigit júrtqa toqtau aitamyn dep júrgende naqaqtan atylyp óltirildi.

Álish Dúisenúly – últshyl, pikirli jigit edi. Ózi gazet oqyp hám halyq arasynan paidaly pikir taratushy edi. Atyp óltirildi.

Qalǵúl Subataiúly – Almaty uezi, SHamalǵan eliniń azamaty, darǵa asyldy.

Úzaq Sauyryqúly – jańjal uaqytynda Qarqaradan ústalyp, Perjivalьǵa kelip túrmege salynyp, sonda jatqanda óltirildi.

Jańabai – qońyrbórik eliniń azamaty, Perjival abaqtysynda Úzaqpen birge jatyp óldi. Marhúm júrtqa óner-bilim jaiyluyna eńbek etipúgit aitushy azamat edi.

Jauyz úkimettiń qandy jarlyǵynan qúrban bolǵan bauyrlarym, topyraqtaryń jeńil, jailaryń janat bolsyn! Arttaryńda jetim qalǵan sorly qyrǵyzǵa meiirimi jasaǵan rahym ailasyn! Kórgen pálemizdiń aldy-arty osy bolsyn. Qazaq, qyrǵyz balasyna ǵúmyrly abyroi, birlik-bereke bersin.

Ishenǵali Arabaiúly.

«Qazaq» gezeti, №259, 12 yanvar, 1917 jyl. 4-bet.

Qysqasy, sol tústaǵy qazaq baspasózi eki jaqty kózqaras ústandy. Birinshiden, patsha ókimetiniń búranatana elge jasaǵan zorlyq-zombylyǵyn jazumen qatar, qúǵyn-súrgin kórgen qazyqpen qatar ózge de tuysqan últtardyń eldiń materialdyq jáne muraldyq túrǵydaǵy ashy azabyn da tańbalap ketti. Demek, qazaq baspsózderi 1916 jylǵy últ-azattyq kúresin basqasha qyrynan tanuǵa múmkindik berdi.

Jalǵasy bar…

Q-Andas aqparat agenttigi.

Post Views: 9
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz