Ańdatpa: Maqalada SHelek tarihi-ólketanu muzeiiniń qúrylu tarihy, qor júiesi, ekspozitsiyalyq qúrylymy jáne ǵylymi-aǵartushylyq qyzmeti qarastyrylady. Muzeidiń SHelek óńiriniń arheologiyalyq, etnografiyalyq, tabiǵi jáne tarihi-mádeni múrasyn jinaqtau, saqtau, zertteu men nasihattaudaǵy orny aiqyndalady. Ekspozitsiyalardy úiymdastyruda zattai jáne jazbasha derekterdi salystyrudyń, tarihi kezeńderdiń hronologiyalyq júiesin saqtaudyń mańyzy kórsetiledi. Sonymen qatar muzei qyzmetin tsifrlandyru, qor materialdaryn ǵylymi katalogke engizu jáne jańa ekspozitsiyalyq jobalar ázirleu jóninde úsynystar beriledi.
Kilt sózder: SHelek, tarihi-ólketanu muzeii, muzei qory, ekspozitsiya, tarihi múra, arheologiya, etnografiya, Úly Jibek joly, ólketanu.

Kirispe
Muzei – tarihi jadty saqtaityn, ótken dáuirlerden jetken zattai jáne jazbasha derekterdi jinaqtap, zerttep, kópshilikke tanystyratyn mádeni-ǵylymi mekeme. Ásirese óńirlik muzeilerde respublikalyq qorlarda kezdese bermeitin jergilikti qújattar, fotosuretter, túrmystyq búiymdar, auyzsha tarih materialdary men belgili túlǵalarǵa qatysty derekter saqtalady.
SHelek tarihi-ólketanu muzeii óńirdiń tarihy, mádenieti, tabiǵaty jáne qoǵamdyq ómiri turaly qúndy materialdardy jinaqtaǵan mańyzdy mádeni ortalyqtardyń biri. Onyń ekspozitsiyalarynda ejelgi dáuirden táuelsizdik kezeńine deiingi tarihi úderister qamtylǵan.
Zertteudiń maqsaty – SHelek tarihi-ólketanu muzeiiniń qalyptasu tarihyn, qor jáne ekspozitsiyalyq júiesin, ǵylymi-zertteu men aǵartushylyq qyzmetin taldau. Zertteu barysynda tarihi-sipattamalyq, salystyrmaly, hronologiyalyq jáne derektanulyq ádister qoldanyldy.
Úly Jibek joly jáne SHelek óńiri
VIII–XIII ǵasyrlar aralyǵynda Úly Jibek joly boiyndaǵy halyqaralyq saudanyń damuy Jetisu óńirindegi qalalar men qonystardyń órkendeuine úlken áser etti.
Jibek jolynyń bir tarmaǵy Ile ańǵaryn ońtústik-batystan soltústik-shyǵysqa qarai kesip ótti. Ol qazirgi Qaskeleń men Almaty aumaqtaryndaǵy qalashyqtar arqyly Talǵar mańyndaǵy ortaǵasyrlyq Talhiz qalasyna jetken.
Talhizden keiin sauda joly birneshe baǵytqa bólingen. Onyń ońtústik baǵyttarynyń biri Esik, Túrgen jáne SHelek arqyly Qorǵas pen Almalyqqa qarai ótken.
Arheologiyalyq zertteuler barysynda Esik, Túrgen, Lavar jáne SHelek aumaqtarynan ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qonystardyń oryndary anyqtalǵan. Búl qalalar men kentter Úly Jibek joly boiyndaǵy sauda, qolóner jáne eginshilik ortalyqtary qyzmetin atqarǵan.
SHelek óńirinen tabylǵan kóne zattar jergilikti túrǵyndardyń sauda qatynastaryna, qolónerge jáne otyryqshy sharuashylyqqa qatysqanyn dáleldei alady. Muzeide saqtalǵan arheologiyalyq jádigerlerdi arnaiy mamandardyń qatysuymen qaita zerttep, ǵylymi sipattamalaryn tolyqtyru qajet.
SHelek atauynyń shyǵu tórkini
SHelek atauynyń shyǵuyna qatysty birneshe núsqa bar. Zertteushi N. Sarǵojaev SHelek ózeniniń boiynda shilik pen terek aǵashtarynyń kóp ósuine bailanysty búl aumaq alǵashynda «SHilik» atalyp, keiin atau «SHelek» túrine ózgerui múmkin degen boljam keltiredi.
Halyq auzyndaǵy bir núsqada eldi meken atauy SHelek batyrdyń esimimen bailanystyrylady. Ekinshi bir áńgimede ózennen su aluǵa barǵan áieldiń shelegi aǵyp ketip, onyń ózgelerdi kómekke shaqyruynan «SHelek» atauy paida bolǵany aitylady.
Búl núsqalardyń árqaisysy jeke ǵylymi zertteudi qajet etedi. Ataudyń shyǵu tórkinin anyqtau úshin tarihi qújattardy, kóne kartalardy, lingvistikalyq málimetterdi jáne auyzsha derekterdi salystyra qarastyru qajet.
Muzei qyzmetkerleri tarihshylar, til mamandary jáne ólketanushylarmen birlesip, SHelek atauynyń paida boluyna qatysty derekterdi júieleui tiis.
SHelek tarihi-ólketanu muzeiiniń qúrylu tarihy
SHelek tarihi-ólketanu muzeii 1981 jyly Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń qaulysymen qazirgi Qazaqstan Respublikasynyń Memlekettik ortalyq muzeiiniń filialy retinde qúryldy. Muzeidiń ashyluy SHelek óńiriniń tarihi, mádeni jáne ruhani múrasyn jinaqtap, bir ortalyqta saqtau qajettiligimen bailanysty boldy.
Muzei ornalasqan ǵimarattyń ózi de tarihi nysandardyń biri sanalady. Ǵimarat 1902 jyly jeke túrǵyn úi retinde salynǵan. 1935–1965 jyldary múnda Abai atyndaǵy orta mektep, 1965–1972 jyldary mektep-internat, al 1972–1979 jyldary audandyq oqu bólimderi ornalasqan.
Osylaisha, qazirgi muzei ǵimaraty XX ǵasyr boiy SHelek óńiriniń bilim beru jáne qoǵamdyq ómirimen tyǵyz bailanysty qyzmet atqardy. Ǵimarattyń ár kezeńdegi tarihyn zertteu arqyly auyldyń áleumettik jáne mádeni damu erekshelikterin de baiqauǵa bolady.
2009 jyly memlekettik «Jol kartasy» baǵdarlamasy ayasynda muzei ǵimaratyna kúrdeli jóndeu jasalyp, restavratsiyalyq júmystar júrgizildi. Jóndeuden keiin muzeidiń ishki ekspozitsiyalyq keńistigi jańartylyp, qor materialdaryn talapqa sai ornalastyruǵa múmkindik tudy.
Muzeidiń ashyluy men qalyptasuyna Orynbetova Almagúl Abiyrqyzy, Volkova Alevtina Ivanovna, Seńgirbekova Gúlnar jáne basqa da azamattar óz úlesterin qosty.
1992 jyldan bastap muzeige jeke shtat bólinip, direktor qyzmetine Abduvait Saidullaev taǵaiyndaldy. 2004–2009 jyldary muzeidi Jetpisbai Baltashúly Sydyqbaev, 2009–2010 jyldary Oraz Burashev, 2010–2012 jyldary Madi Madiyarúly Bektasov basqardy. 2014 jylǵy 8 qańtarda Elьvira Qanatbekqyzy Qanatbek muzei meńgerushisi bolyp taǵaiyndaldy.
Muzei júmysynyń qalyptasuyna G.B. Bahamov, I.N. Usmanov, Saǵymbekova, Qútpanova jáne basqa da azamattar úles qosty. Olar muzei qoryn tolyqtyru, óńir tarihyna qatysty materialdar jinau, túrǵyndarmen jáne memlekettik mekemelermen bailanys ornatu baǵytynda eńbek etti.
2018 jyldyń shilde aiynan bastap muzeige Erdos Qalibekúly Dárkenbaev basshylyq etti. Ár kezeńdegi basshylar men qyzmetkerler muzei ǵimaratynyń saqtaluyna, qordyń tolyqtyryluyna jáne mádeni-aǵartushylyq júmystyń damuyna yqpal etti.
Muzei qorynyń qalyptasuy
Muzei alǵash ashylǵan kezde onyń qorynda shamamen 150 jádiger bolǵan. Keiin jergilikti túrǵyndardyń, ólketanushylardyń, soǵys jáne eńbek ardagerleriniń, bilim men mádeniet salasy qyzmetkerleriniń qoldauymen muzei qory birtindep tolyqty.
Qazirgi kezde muzeide 2500-ge juyq jádiger saqtalǵan. Olardyń qatarynda:
– arheologiyalyq búiymdar;
– kóne eńbek qúraldary;
– túrmystyq zattar men ydys-ayaqtar;
– zergerlik búiymdar;
– etnografiyalyq zattar;
– tarihi qújattar;
– fotosuretter men alьbomdar;
– soǵys jáne eńbek ardagerleriniń jeke zattary;
– bilim, ǵylym jáne mádeniet qairatkerlerine qatysty materialdar bar.
Muzeidegi árbir jádigerdiń ózindik tarihy men ǵylymi qúndylyǵy bar. Jádigerdiń mańyzy onyń syrtqy kórinisimen nemese jasalu merzimimen ǵana anyqtalmaidy. Onyń kimge tiesili bolǵany, qandai jaǵdaida qoldanylǵany, qandai tarihi oqiǵamen bailanysty ekeni jáne muzeige qalai tapsyrylǵany da zerttelui tiis.
Ár jádigerge ǵylymi tólqújat toltyrylyp, onyń atauy, materialy, ólshemi, jasalu tehnikasy, saqtalu jaǵdaiy, shyǵu tegi jáne tarihi mazmúny kórsetilui qajet. Osyndai ǵylymi sipattama jasalǵanda ǵana muzeilik zat tolyqqandy tarihi derekke ainalady.
Muzei qoryn tolyqtyru júmystary aldaǵy uaqytta da jalǵasuy tiis. Búl úshin auyl túrǵyndarymen, mekteptermen, mádeniet mekemelerimen, ólketanushylarmen jáne tarihi túlǵalardyń úrpaqtarymen túraqty bailanys ornatu mańyzdy.
Muzei ekspozitsiyasyn ǵylymi úiymdastyru
Muzei ekspozitsiyasyn úiymdastyruda ǵylymi tásil negizgi orynda boluy tiis. Ekspozitsiyaǵa qoiylatyn zattardy tek syrtqy tartymdylyǵyna qarai tańdau jetkiliksiz. Árbir jádiger belgili bir tarihi kezeńdi, qúbylysty nemese túlǵany naqty derekter negizinde sipattauy qajet.
Ekspozitsiyany ǵylymi úiymdastyrudyń negizgi qaǵidalaryna mynalar jatady:
– tarihi shynaiylyq;
– hronologiyalyq júielilik;
– taqyryptyq tútastyq;
– zattai jáne jazbasha derekterdiń sáikestigi;
– ǵylymi túsindirmeniń anyqtyǵy;
– kórkemdik sheshim men tarihi mazmúnnyń úilesimdiligi.
Bir tarihi kezeńge jatatyn jádigerdi basqa dáuirge qatysty materialdarmen aralastyryp kórsetu kórermenniń tarihi túsinigin búrmalauy múmkin. Sondyqtan ár zattyń jasalu merzimin, shyǵu ortasyn jáne tarihi qyzmetin anyqtau mańyzdy.
Zattai derekterdi jazbasha qújattarmen, fotosurettermen jáne auyzsha málimettermen salystyryp zertteu qajet. Birneshe derekkóz arqyly rastalǵan málimet qana muzei ekspozitsiyasyna ǵylymi tújyrym retinde engizilui tiis.
Ekspozitsiyalarda kartalar, maketter, modelьder, dioramalar, kollajdar jáne grafikalyq rekonstruktsiyalar paidalanyluy múmkin. Olar kórermenge tarihi oqiǵany nemese ortany beineli túrde túsindiruge kómektesedi. Degenmen qosymsha kórnekilik qúraldary túpnúsqa jádigerdiń ornyn almastyrmauy kerek.
Ańyzdar men auyzsha derekterdi paidalanu
SHelek óńirine qatysty kóptegen ańyz, shejire jáne auyzsha áńgimeler saqtalǵan. Olar jergilikti halyqtyń tarihi jadyn, dúnietanymyn jáne ótken oqiǵalarǵa bergen baǵasyn kórsetedi.
Alaida auyzsha derekterdi ǵylymi ainalymǵa engizu kezinde olardyń shynaiylyǵy tekserilui tiis. Ańyzdaǵy málimetter arhiv qújattarymen, arheologiyalyq materialdarmen, kóne kartalarmen jáne jazba derektermen salystyryluy qajet.
Ǵylymi túrǵydan dáleldenbegen ańyzdar tarihi fakt retinde emes, halyq jadynda saqtalǵan núsqa retinde úsynylǵany dúrys. Búl tásil muzei ekspozitsiyasynyń ǵylymi deńgeiin tómendetpei, jergilikti auyzsha múrany da saqtauǵa múmkindik beredi.
SHelek óńiriniń kóne tarihy
SHelek óńiri ejelden adamnyń ómir súruine qolaily aumaqtardyń biri bolǵan. Ózen ańǵarlary, tau bókterleri men qúnarly jazyqtar mal sharuashylyǵynyń, eginshiliktiń jáne qolónerdiń damuyna jaǵdai jasaǵan.
Jetisu jerin mekendegen ejelgi taipalar ózenderge jaqyn aumaqtarǵa qonystanyp, mal sharuashylyǵymen qatar suarmaly eginshilikpen ainalysqan. Olar kentter men qalalar túrǵyzyp, sauda joldarynyń damuyna yqpal etken.
SHu, Talas, Kóksu, Aqsu, Qaratal, Úsek, SHejin, Qorǵas jáne basqa ózenderdiń mańyndaǵy qonystar Jetisudaǵy ejelgi jáne ortaǵasyrlyq mádeniettiń damuyna negiz boldy.
Óńirdiń kóne tarihy saq dáuirine deiin barady. Keiingi erte orta ǵasyrlarda Altaidan Atyrauǵa deiingi keń aumaqta Túrik, Batys Túrik, Túrgesh jáne Qarlúq qaǵanattary ómir súrdi. Batys Túrik qaǵanatynyń negizgi sayasi jáne mádeni ortalyqtarynyń biri Jetisu aumaǵynda ornalasqan.
Ortaǵasyrlyq qala mádenieti saqtar men úisinderden jalǵasqan sharuashylyq jáne mádeni dástúrlerdi odan ári damytty. Mal sharuashylyǵy, eginshilik, qolóner jáne sauda ózara sabaqtasyp, Jetisuda qalalyq mádeniettiń qalyptasuyna yqpal etti.
Muzei qyzmetin tsifrlandyru
Qazirgi uaqytta muzei júmysyn tsifrlandyru tarihi múrany saqtaudyń jáne kópshilikke tanytudyń mańyzdy baǵytyna ainalyp otyr.
SHelek tarihi-ólketanu muzeiiniń Facebook jáne Instagram áleumettik jelilerinde jeke paraqshalary bar. Búl paraqshalar arqyly muzei jańalyqtary, kórmeler, jádigerler jáne mádeni sharalar turaly aqparat taratylady.
Alaida tsifrlandyru áleumettik jelilerdegi aqparatpen ǵana shektelmeui tiis. Muzei qoryndaǵy jádigerlerdiń tolyq elektrondyq katalogin jasau qajet.
Elektrondyq katalogte árbir jádigerdiń:
– sapaly fotosureti;
– atauy;
– ǵylymi sipattamasy;
– jasalǵan merzimi;
– materialy men ólshemi;
– saqtalu jaǵdaiy;
– shyǵu tarihy;
– muzeige tapsyrǵan túlǵa turaly málimet;
– inventarlyq nómiri kórsetilui tiis.
Sonymen qatar virtualdy ekskursiyalar, úsh ólshemdi modelьder, interaktivti kartalar jáne QR-kod arqyly ashylatyn aqparattyq paraqtar ázirleuge bolady.
Múndai tsifrlyq jobalar muzei materialdaryn shalǵaidaǵy mektepter men zertteushilerge qoljetimdi etedi.
Paidalanylǵan ádebietter:
- Madiyarov, Sáken. Auylym – altyn besigim. – Almaty: Qainar, 1989. – 140 b.Sarǵojaev N.
- SHelegim men Esigim – jerúiyǵym besigim: tarihi-derekti ǵúmyrnama. – Almaty: Bilim, 2001. – 328 b.Toqaev Q.-J.K. Táuelsizdik bárinen qymbat. – 2021.
- Sarǵojaev, Núrsadyq. Altyn adam atamekeni: tarihi-derekti audan shejiresi. – Almaty: TNK 2030, 2008. – 375 b.
- A 67 Andas Q. Jerúiyq meken. Kitap-alьbom. – Almaty, «Taimas» baspa úii, 2014. – 200 b., qazaqsha.ISBN 978-601-264-127-1
Almasbek Q.
«Almaty oblysy muzeiler bırlestıgı» MKQK Şelek tarihi-ölketanu muzeiı*
Kuanali. almasbek@











