Keiingi bir-eki ǵasyrda adam balasy Jer sharyn ayalap, basqa jan ieleriniń qalypty tirshilik etuin qamtamasyz etu syndy jauapkershiligin úmytyp, tabiǵatty meilinshe búldiruge kóshti. Osynyń saldarynan neshe túrli joiqyn apattar oryn alyp, tarih paraqtaryna qanmen jazylǵan qasiretterdi tańbalap ketti.
Bylai qaraǵanda, adamzatqa auyr qasiret ákelgen apattar ómirde bolatyn qalypty qúbylys bolyp sezilui múmkin. Túptep kelgende, sonyń bárine adam balasy kináli. Óitkeni, biz ózimizdi tabiǵattyń qojasymyz dep sheksiz senip kettik. Ózimizdiń shóp, aǵash, jándik, januar, su, topyraq siyaqty Jer sharyn meken etken túrli jan iesiniń bireui ǵana ekenimizdi úmyttyq. Ony qazaq «SHetki úi kóshse ortańǵy úi shet bolady» degen bir-aq auyz sózben tújyrymdaǵan. «Kókti júlma, kóktei orylasyń» degen tejemmen sanamyzǵa shegelegen.
Osydan birneshe júz myńdaǵan, tipti milliondaǵan jyldardyń aldynda adamzat balasy tym álsiz boldy. Ol kezde úly tabiǵatqa alyp dinozavrlar men aibatty tasbaqalar, odan bertin kele san túrli jyrtqysh ańdar qojalyq etti. Qorshaǵan ortaǵa keltirgen ziyany kóbeigen tústa olardy tabiǵattyń ózi jer betinen joiyp jiberdi. Keiin kele tabiǵatty qorǵau mindeti adam balasynyń enshisine tidi.
Adam balasy jetilgen sana-sezimi, paida men ziyandy, jaqsy men jamandy salmaqtai biletin qasieti arqyly ainalasyndaǵy jandy tirliktiń bárin baǵyndyrdy. San túrli tehnika oilap tauyp, tabiǵatty óz yńǵaiyna beiimdedi. Jer betinde ózine teń keler kúsh qalmaǵan tústa bailyq pen mansap úshin, mártebe úshin birimen-biri qyrqysatyn jaman indetti sanasyna sińirip aldy. Sodan bastap Jer sharynan tynyshtyq ketti.
Ǵalymdar adamzat órkenieti bastalǵan 5 jarym myń jyldyń ishinde jer betinde 14 myń iri soǵys bolyp, 4 milliard adamnyń opat bolǵanyn eseptep shyǵardy. Sońǵy 3,5 myń jyldyń 150 jyly ǵana beibit ótken eken.
Adam balasynyń yndyny búzylǵany sonshalyq, jiyrmasynshy ǵasyrda eki birdei dúnie júzilik soǵysty bastan ótkerdi. Úshaqtar kókti tilgilep, atom bombalary, synaqtary jer tanabyn uytqa toltyrdy. Osy soǵystardyń bárinde bir jaq ekinshi jaǵyn jeńu úshin san túrli joiqyn qúral oilap tapty. Túptep kelgende azaptyń bárin Jer shary tartty, tabiǵat nazalandy.
Fizikada «Qysym artqan saiyn kerneu kúshi de ósedi» degen zańdylyq bar. Búldirgisi búlingen tabiǵat endi adam balasyna óziniń eskertuin jasai bastady. Onyń biri zilzala, su tasqyny, sel men tsunami bolsa, endi biri obyr shegirtke, oba keseli, jer kóshkini retinde kórinis tauyp, taǵy da basqa sipattarmen beinelendi. Biraq múnyń ózin de biz tabiǵattyń bizge bildirgen qarsylyǵy emes, ádettegi qúbylys retinde qabyldadyq.
Biz asqazanymyzǵa as batpasa dári iship, onyń qyzmetin rettep alamyz. Árine, biz ony dáriniń quatynan kóremiz. Negizinde dári tek aurudyń salmaǵyn uaqytsha báseńdetetin quatqa ie. SHyn máninde asqazannyń búzyluyn aǵzamyzdyń auruǵa qarsy elementterdiń bir-birine áseri arqyly retteitinin eskermeimiz. Búl aqiqatty koronavirus Jer sharyna taralǵanda sezindik. Demek, qansha aqyldy bolǵanymyzben qúdiretti tabiǵattyń aldynda myńdaǵan tirshilik iesiniń biri ǵana ekenimizdi biletin kez keldi.
Tabiǵattyń adamzatqa bildirgen eskertpesi jaiyn sóz etkende, arydan tartyp aitpai-aq, tek XX ǵasyrda ǵana júmyr jer betinde irili-úsaqty myńǵa juyq apattyń tirkelgenin mysal etsek te jeter.
Atap aitsaq, 1908 jylǵy 29 jeltoqsanda Messina men Redjo-di-Kalabriya qalalarynda, 1920 jyly Qytaidyń Ganьsu men SHensi aimaqtarynda, 1923 jyly Tokio qalasynda, 1950 jyly Mońǵoliyada, 1960 jyly CHilide, 1976 jyly Gvatemalada, dál osy jyly Indoneziyanyń Seririt qalasynda, Túrkiyanyń Muardie shaharynda bolǵan zilzaladan birneshe myńdaǵan adam qaza tauyp, eldi mekender qúlazyp qaldy.
2004 jyldyń 26 jeltoqsanynda Indoneziyanyń Sumatra aralynan bastau alǵan zilzalany teledidardan kórip, aqparattan oqyp, jaǵamyzdy ústaǵan edik. Onyń adamzat balasyna ákelgen qasireti 1991 jylǵy Bangladeshtegi taifunnan da asyp tústi. 1815 jyly Indoneziyadaǵy Tambora janartauynyń, 1883 jyly Krakatau janartauynyń atyluy da jaǵa ústatar jaǵdailarǵa jetkizdi.
Múndai apat bizdi de ainalyp ótken joq. Almaty qalasynda 1911 jyly bolǵan 9-10 balldyq jer silkinisi Alatau bauraiyn qirandyǵa ainaldyrdy. 1963 jyly Ile Alatauyndaǵy Esik kólinde bolǵan tasqyn áli kúnge esimizden ketken joq. Ekinshi dúniejúzilik soǵysta atom bombasynyń qoldanyluy, CHernobylь AES-synda bolǵan tehnogendik apat, Aral teńiziniń tartylyp qaluy da tabiǵattyń qiyanatqa qarsy eskertpesi edi. Ony da qaperimizge alǵan joqpyz. Ǵarysh zymyrandary apattarynyń da berisi qazaq jerine, arysy úly tabiǵatqa zor ziyan keltirgeni belgili.
Ǵalymdardyń paiymynsha, 2050 jylǵa qarai Qytai, Úndistan, Bangladesh, Tailand, Vьetnam, Indoneziya, Japoniya, Filippin elderiniń 300 millionnan astam adam túratyn jeri su astynda qaluy múmkin. Múzdyqtardyń erui qazirgidei qarqynmen júretin bolsa, 2075 jyly teńiz deńgeii 2 metrge kóterilui múmkin. Klimattyń ózgerui jáne ekologiyanyń búzyluy saldarynan múzdyqtardyń erui osylai jalǵasa beretin bolsa, 1000 jyldan keiin jer betin tolyqtai su basuy da ǵajap emes. Qazaq ony «Eskermegen jau jaman» dep túiindegen. Biz osy eskertulerdi dúrys qabyldap, der kezinde qorytyndy jasauymyz kerek edi. Kerisinshe, tabiǵatqa qiyanatymyzdy búrynǵydan da órshite tústik. Nátijesi qalai boldy?
Búginde bailyǵy sarqylǵan ken oryndarynyń ornyn sumen toltyru ádetke ainaldy. Bylǵanǵan sol su jerasty suyna qosylyp jatyr. Ony tútynǵan tirshilik búzylmaidy deu de qiyn.
Múmkin, qazirgi adamzattyń ǵylym men tehnika salasynda jetken jetistigi kemel, soǵan arqasynda qandai da bir apattyń aldyn alyp, tirshiligin qamtamasyz ete alady dep oilaityn shyǵarsyz. Onda qatelesesiz. Bir ǵana mysal – osy tórt aidyń ishinde búkil adamzatty ábigerge salǵan koronaviruspen kúres barysy bizdiń tabiǵattyń aldynda tym álsiz ekenimizdi moiyndatty. Osylaisha tabiǵattyń tylsym kúshi ózin qorǵaidy dep sengen adam balasynyń ashkóz piǵylyna anyq qarsylyǵyn kórsetti. Búl jaǵdai jeke bastyń bailyǵy úshin ózara qyrqysyp kelgen adamzat balasynyń aldyna tabiǵatty qorǵau úshin úlken kúrestiń bastalǵanynan derek beredi. Búl kúres dál biz ómir súrgen ǵasyrǵa tura kelip otyr. Basqa sózben aitqanda bizdiń tabiǵatqa jasaǵan birneshe myńjyldyq qiyanatymyzǵa jauap beretin mezgil jetti.
Koronavirustyń álemge taraluynyń sebebin san-saqqa júgirtip júrgender kóp. Onyń bári adam balasynyń qauip-qaterdiń túpkilikti sebebin túsinbeuiniń, qanyna sińgen ataqqúmarlyq pen bayansyz bailyqqa degen ashkózdiginiń kesiri. Adamnyń eń asyl paryzy – tabiǵatty qorǵau ekenin eskermei júrgenimiz ókinishti.
Su tasqyny nege jii bolady? Óitkeni, biz atalarymyz aityp ketken aqiqatty – «sudyń óz arnasynan auyp aqpaitynyn» eskermedik. Sonyń saldarynan «suǵa ketip, tal qarmap» qaldyq. Qisapsyz jarylystardyń kesirinen zilzala, tsunami oryn aldy, taudy búzyp, aǵash-ormandy qisapsyz búldirgennen jer kóshti, aspan álemin tilip úshqan úshaqtar men zymyrandardyń kesirinen aua aǵysy búzyldy. Úshqan qús, júgirgen ań, jybyrlaǵan jándikterdi joiyp jibergennen neshe túrli indet taraldy. Qyryp-joyatyn radioaktivti, biologiyalyq qarulardyń, orynsyz ys-tútektiń, uaqytyly zalalsyzdandyrylmaǵan qatty qaldyqtardyń kesirinen tabiǵatta joq mikrobtar auaǵa taraldy. Aita berseń, kete beredi. Aqyr ayaǵynda búgingidei auyr halge dúshar boldyq.
Jalpy, tabiǵat ózin-ózi rettep otyratyn úlken kúshke ie. Biyl Afrikanyń birneshe memleketi shegirtke apatynan auyr zardap shekti. SHegirtke apaty búrynǵy jyldary da bolǵan. Biyl olardyń sany tórt júz millionnan asyp, ákelgen shyǵyny búrynǵy jyldardan birneshe ese kóp boldy. Onyń aldaǵy uaqyttaǵy saldarynyń qalai bolaryn boljau qiyn.
Bala kúnimizde shegirtke ainalamyzda órip júretin. Biraq apat tudyrmaityn. Sebebi, ol kezde tabiǵatta shegirtkeniń uytyn qaitaratyn ósimdikter bolatyn. Qazir ol ósimdikti dári-dármek jasau úshin júlyp bitirdik. Al adamdardyń aqyl-parasatymen shegirtkege qarsy jasalynǵan dári-dármektiń quaty tabiǵi ósimdiktiń quatyna jetpegendikten ony joyuǵa dármensiz bolyp otyr.
Ǵalymdardyń aituynsha, koronavirus indeti jarǵanattan taralǵan eken. Búl shyndyq. Alaida meniń zamandastarym men aǵa buyn jarǵanatpen birge óstik. Jaryqta qarańǵy jerlerge jasyrynyp, keshki qarańǵylyq úiirilgende ainalamyzdan suyldap úshyp ótetin jarǵanattar áli kúnge kóz aldymyzda. Olardyń búl virusty sol kezde taratuǵa da múmkindigi óte mol edi. Qazir ózimiz ósken auyldan jarǵanat túgili onyń elesin de kóre almaisyń. Erteńgi kúni múndai joiqyn virustar basqa da qústar men jándikterden, ósimdikterden taralmaidy deuge bola ma?
Árine, koronavirustyń emi tabylady. Dese de tabiǵatqa jasalǵan qiyanat osylaisha jalǵasa beretin bolsa, odan júz, myń, million ese quatty virustar Jer sharynyń basqa bir jerinen búrq ete qaluy ábden múmkin. Múmkin emes, aqiqat. Sol úshin adam balasy tabiǵatty tynyqtyruy kerek. Jer betinen joiylyp bara jatqan ósimdikterdi qaita ósirip, bir-birimen bailyq úshin baqtalaspai bayandy ómir súru úshin Jer sharyn qorǵaudyń túrli joldaryn qarastyrǵany jón.
Tabiǵatqa qúrmet bizdiń qanymyzda bar. Kókti júlmau, jas shybyqty kespeu, sudy lailamau, qorshaǵan ortany qorǵau bala kúnimizden sanamyzǵa sińgen úǵymymyz. Qysqasy, dúniege kelgen kúnnen bastap ǵúmyrymyz tausylǵansha barlyq ómirimiz tabiǵatpen bite qainasyp jatady. Biraq keiingi kezdegi jahandanu derti kóptegen salt-sana, ádet-ǵúryptarymyzdan aiyryluǵa májbúr etti. Máselen, qazirgi kóp kelinder náresteni qyrqyna shyǵarǵanda suǵa salatyn qoidyń qyryq qúmalaǵynan jiirkenedi.
Ǵalymdardyń dáleldeuinshe, sábige qyryq kún tolǵanda onyń terisi syrtqa álemniń titirkendiruin qabyldai bastaidy. Qyryq qoidyń qúmalaǵynda mikrobqa qarsy qyryq túrli element bolady deidi biletinder. Suǵa salatyn kúmis teńge, sólkebai, taǵy da basqa kúmistelgen zattar uytty joyatyn qasietke ie.
Apalarymyz alabotadan sabyn jasaityn. Alabota eń uytty shóp. Onyń denege júqqan ziyandy mikrobtardy óltiretin qasietin atalarymyz sonau ertede sezingen.
Múndai mysal óte kóp. Demek, biz ata-babalarymyzdyń tabiǵatty qorǵau, ony ayalau daǵdylaryn kúndelikti túrmysymyzǵa qaita sińiruimiz kerek. Sonda ǵana tabiǵatpen jarasymdylyqta ǵúmyr keshetin bolamyz.
Qajet ANDAS
Almaty oblysy
Suret ǵalamtordan alyndy
