كەيىنگى بىر-ەكى عاسىردا ادام بالاسى جەر شارىن ايالاپ, باسقا جان يەلەرىنىڭ قالىپتى تىرشىلىك ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ سىندى جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتىپ, تابيعاتتى مەيلىنشە بۈلدىرۋگە كۆشتى. وسىنىڭ سالدارىنان نەشە تۈرلى جويقىن اپاتتار ورىن الىپ, تاريح پاراقتارىنا قانمەن جازىلعان قاسىرەتتەردى تاڭبالاپ كەتتى.
بىلاي قاراعاندا, ادامزاتقا اۋىر قاسىرەت ەكەلگەن اپاتتار ۆمىردە بولاتىن قالىپتى قۇبىلىس بولىپ سەزىلۋى مۈمكىن. تۈپتەپ كەلگەندە, سونىڭ بەرىنە ادام بالاسى كىنەلى. ۆيتكەنى, بىز ۆزىمىزدى تابيعاتتىڭ قوجاسىمىز دەپ شەكسىز سەنىپ كەتتىك. ۆزىمىزدىڭ شۆپ, اعاش, جەندىك, جانۋار, سۋ, توپىراق سيياقتى جەر شارىن مەكەن ەتكەن تۈرلى جان يەسىنىڭ بىرەۋى عانا ەكەنىمىزدى ۇمىتتىق. ونى قازاق «شەتكى ۈي كۆشسە ورتاڭعى ۈي شەت بولادى» دەگەن بىر-اق اۋىز سۆزبەن تۇجىرىمداعان. «كۆكتى جۇلما, كۆكتەي ورىلاسىڭ» دەگەن تەجەممەن سانامىزعا شەگەلەگەن.
وسىدان بىرنەشە جۈز مىڭداعان, تىپتى ميلليونداعان جىلداردىڭ الدىندا ادامزات بالاسى تىم ەلسىز بولدى. ول كەزدە ۇلى تابيعاتقا الىپ دينوزاۋرلار مەن ايباتتى تاسباقالار, ودان بەرتىن كەلە سان تۈرلى جىرتقىش اڭدار قوجالىق ەتتى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زييانى كۆبەيگەن تۇستا ولاردى تابيعاتتىڭ ۆزى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى. كەيىن كەلە تابيعاتتى قورعاۋ مىندەتى ادام بالاسىنىڭ ەنشىسىنە تيدى.
ادام بالاسى جەتىلگەن سانا-سەزىمى, پايدا مەن زيياندى, جاقسى مەن جاماندى سالماقتاي بىلەتىن قاسيەتى ارقىلى اينالاسىنداعى جاندى تىرلىكتىڭ بەرىن باعىندىردى. سان تۈرلى تەحنيكا ويلاپ تاۋىپ, تابيعاتتى ۆز ىڭعايىنا بەيىمدەدى. جەر بەتىندە ۆزىنە تەڭ كەلەر كۈش قالماعان تۇستا بايلىق پەن مانساپ ۈشىن, مەرتەبە ۈشىن بىرىمەن-بىرى قىرقىساتىن جامان ىندەتتى ساناسىنا سىڭىرىپ الدى. سودان باستاپ جەر شارىنان تىنىشتىق كەتتى.
عالىمدار ادامزات ۆركەنيەتى باستالعان 5 جارىم مىڭ جىلدىڭ ىشىندە جەر بەتىندە 14 مىڭ ىرى سوعىس بولىپ, 4 ميلليارد ادامنىڭ وپات بولعانىن ەسەپتەپ شىعاردى. سوڭعى 3,5 مىڭ جىلدىڭ 150 جىلى عانا بەيبىت ۆتكەن ەكەن.
ادام بالاسىنىڭ ىندىنى بۇزىلعانى سونشالىق, جيىرماسىنشى عاسىردا ەكى بىردەي دۈنيە جۈزىلىك سوعىستى باستان ۆتكەردى. ۇشاقتار كۆكتى تىلگىلەپ, اتوم بومبالارى, سىناقتارى جەر تانابىن ۋىتقا تولتىردى. وسى سوعىستاردىڭ بەرىندە بىر جاق ەكىنشى جاعىن جەڭۋ ۈشىن سان تۈرلى جويقىن قۇرال ويلاپ تاپتى. تۈپتەپ كەلگەندە ازاپتىڭ بەرىن جەر شارى تارتتى, تابيعات نازالاندى.
فيزيكادا «قىسىم ارتقان سايىن كەرنەۋ كۈشى دە ۆسەدى» دەگەن زاڭدىلىق بار. بۈلدىرگىسى بۈلىنگەن تابيعات ەندى ادام بالاسىنا ۆزىنىڭ ەسكەرتۋىن جاساي باستادى. ونىڭ بىرى زىلزالا, سۋ تاسقىنى, سەل مەن تسۋنامي بولسا, ەندى بىرى وبىر شەگىرتكە, وبا كەسەلى, جەر كۆشكىنى رەتىندە كۆرىنىس تاۋىپ, تاعى دا باسقا سيپاتتارمەن بەينەلەندى. بىراق مۇنىڭ ۆزىن دە بىز تابيعاتتىڭ بىزگە بىلدىرگەن قارسىلىعى ەمەس, ەدەتتەگى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدادىق.
بىز اسقازانىمىزعا اس باتپاسا دەرى ىشىپ, ونىڭ قىزمەتىن رەتتەپ الامىز. ەرينە, بىز ونى دەرىنىڭ قۋاتىنان كۆرەمىز. نەگىزىندە دەرى تەك اۋرۋدىڭ سالماعىن ۋاقىتشا بەسەڭدەتەتىن قۋاتقا يە. شىن مەنىندە اسقازاننىڭ بۇزىلۋىن اعزامىزدىڭ اۋرۋعا قارسى ەلەمەنتتەردىڭ بىر-بىرىنە ەسەرى ارقىلى رەتتەيتىنىن ەسكەرمەيمىز. بۇل اقيقاتتى كوروناۋيرۋس جەر شارىنا تارالعاندا سەزىندىك. دەمەك, قانشا اقىلدى بولعانىمىزبەن قۇدىرەتتى تابيعاتتىڭ الدىندا مىڭداعان تىرشىلىك يەسىنىڭ بىرى عانا ەكەنىمىزدى بىلەتىن كەز كەلدى.
تابيعاتتىڭ ادامزاتقا بىلدىرگەن ەسكەرتپەسى جايىن سۆز ەتكەندە, ارىدان تارتىپ ايتپاي-اق, تەك XX عاسىردا عانا جۇمىر جەر بەتىندە ىرىلى-ۇساقتى مىڭعا جۋىق اپاتتىڭ تىركەلگەنىن مىسال ەتسەك تە جەتەر.
اتاپ ايتساق, 1908 جىلعى 29 جەلتوقساندا مەسسينا مەن رەدجو-دي-كالابرييا قالالارىندا, 1920 جىلى قىتايدىڭ گانьسۋ مەن شەنسي ايماقتارىندا, 1923 جىلى توكيو قالاسىندا, 1950 جىلى موڭعولييادا, 1960 جىلى چيليدە, 1976 جىلى گۋاتەمالادا, دەل وسى جىلى يندونەزييانىڭ سەريريت قالاسىندا, تۈركييانىڭ مۋارديە شاھارىندا بولعان زىلزالادان بىرنەشە مىڭداعان ادام قازا تاۋىپ, ەلدى مەكەندەر قۇلازىپ قالدى.
2004 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا يندونەزييانىڭ سۋماترا ارالىنان باستاۋ العان زىلزالانى تەلەديداردان كۆرىپ, اقپاراتتان وقىپ, جاعامىزدى ۇستاعان ەدىك. ونىڭ ادامزات بالاسىنا ەكەلگەن قاسىرەتى 1991 جىلعى بانگلادەشتەگى تايفۋننان دا اسىپ تۈستى. 1815 جىلى يندونەزيياداعى تامبورا جانارتاۋىنىڭ, 1883 جىلى كراكاتاۋ جانارتاۋىنىڭ اتىلۋى دا جاعا ۇستاتار جاعدايلارعا جەتكىزدى.
مۇنداي اپات بىزدى دە اينالىپ ۆتكەن جوق. الماتى قالاسىندا 1911 جىلى بولعان 9-10 باللدىق جەر سىلكىنىسى الاتاۋ باۋرايىن قيراندىعا اينالدىردى. 1963 جىلى ىلە الاتاۋىنداعى ەسىك كۆلىندە بولعان تاسقىن ەلى كۈنگە ەسىمىزدەن كەتكەن جوق. ەكىنشى دۈنيەجۈزىلىك سوعىستا اتوم بومباسىنىڭ قولدانىلۋى, چەرنوبىلь اەس-سىندا بولعان تەحنوگەندىك اپات, ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ قالۋى دا تابيعاتتىڭ قيياناتقا قارسى ەسكەرتپەسى ەدى. ونى دا قاپەرىمىزگە العان جوقپىز. عارىش زىمىراندارى اپاتتارىنىڭ دا بەرىسى قازاق جەرىنە, ارىسى ۇلى تابيعاتقا زور زييان كەلتىرگەنى بەلگىلى.
عالىمداردىڭ پايىمىنشا, 2050 جىلعا قاراي قىتاي, ۈندىستان, بانگلادەش, تايلاند, ۋьەتنام, يندونەزييا, جاپونييا, فيليپپين ەلدەرىنىڭ 300 ميلليوننان استام ادام تۇراتىن جەرى سۋ استىندا قالۋى مۈمكىن. مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى قازىرگىدەي قارقىنمەن جۈرەتىن بولسا, 2075 جىلى تەڭىز دەڭگەيى 2 مەترگە كۆتەرىلۋى مۈمكىن. كليماتتىڭ ۆزگەرۋى جەنە ەكولوگييانىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, 1000 جىلدان كەيىن جەر بەتىن تولىقتاي سۋ باسۋى دا عاجاپ ەمەس. قازاق ونى «ەسكەرمەگەن جاۋ جامان» دەپ تۈيىندەگەن. بىز وسى ەسكەرتۋلەردى دۇرىس قابىلداپ, دەر كەزىندە قورىتىندى جاساۋىمىز كەرەك ەدى. كەرىسىنشە, تابيعاتقا قيياناتىمىزدى بۇرىنعىدان دا ۆرشىتە تۈستىك. نەتيجەسى قالاي بولدى?
بۈگىندە بايلىعى سارقىلعان كەن ورىندارىنىڭ ورنىن سۋمەن تولتىرۋ ەدەتكە اينالدى. بىلعانعان سول سۋ جەراستى سۋىنا قوسىلىپ جاتىر. ونى تۇتىنعان تىرشىلىك بۇزىلمايدى دەۋ دە قيىن.
مۈمكىن, قازىرگى ادامزاتتىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا جەتكەن جەتىستىگى كەمەل, سوعان ارقاسىندا قانداي دا بىر اپاتتىڭ الدىن الىپ, تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتە الادى دەپ ويلايتىن شىعارسىز. وندا قاتەلەسەسىز. بىر عانا مىسال – وسى تۆرت ايدىڭ ىشىندە بۈكىل ادامزاتتى ەبىگەرگە سالعان كوروناۋيرۋسپەن كۈرەس بارىسى بىزدىڭ تابيعاتتىڭ الدىندا تىم ەلسىز ەكەنىمىزدى مويىنداتتى. وسىلايشا تابيعاتتىڭ تىلسىم كۈشى ۆزىن قورعايدى دەپ سەنگەن ادام بالاسىنىڭ اشكۆز پيعىلىنا انىق قارسىلىعىن كۆرسەتتى. بۇل جاعداي جەكە باستىڭ بايلىعى ۈشىن ۆزارا قىرقىسىپ كەلگەن ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا تابيعاتتى قورعاۋ ۈشىن ۈلكەن كۈرەستىڭ باستالعانىنان دەرەك بەرەدى. بۇل كۈرەس دەل بىز ۆمىر سۈرگەن عاسىرعا تۋرا كەلىپ وتىر. باسقا سۆزبەن ايتقاندا بىزدىڭ تابيعاتقا جاساعان بىرنەشە مىڭجىلدىق قيياناتىمىزعا جاۋاپ بەرەتىن مەزگىل جەتتى.
كوروناۋيرۋستىڭ ەلەمگە تارالۋىنىڭ سەبەبىن سان-ساققا جۈگىرتىپ جۈرگەندەر كۆپ. ونىڭ بەرى ادام بالاسىنىڭ قاۋىپ-قاتەردىڭ تۈپكىلىكتى سەبەبىن تۈسىنبەۋىنىڭ, قانىنا سىڭگەن اتاققۇمارلىق پەن بايانسىز بايلىققا دەگەن اشكۆزدىگىنىڭ كەسىرى. ادامنىڭ ەڭ اسىل پارىزى – تابيعاتتى قورعاۋ ەكەنىن ەسكەرمەي جۈرگەنىمىز ۆكىنىشتى.
سۋ تاسقىنى نەگە جيى بولادى? ۆيتكەنى, بىز اتالارىمىز ايتىپ كەتكەن اقيقاتتى – «سۋدىڭ ۆز ارناسىنان اۋىپ اقپايتىنىن» ەسكەرمەدىك. سونىڭ سالدارىنان «سۋعا كەتىپ, تال قارماپ» قالدىق. قيساپسىز جارىلىستاردىڭ كەسىرىنەن زىلزالا, تسۋنامي ورىن الدى, تاۋدى بۇزىپ, اعاش-ورماندى قيساپسىز بۈلدىرگەننەن جەر كۆشتى, اسپان ەلەمىن تىلىپ ۇشقان ۇشاقتار مەن زىمىرانداردىڭ كەسىرىنەن اۋا اعىسى بۇزىلدى. ۇشقان قۇس, جۈگىرگەن اڭ, جىبىرلاعان جەندىكتەردى جويىپ جىبەرگەننەن نەشە تۈرلى ىندەت تارالدى. قىرىپ-جوياتىن راديواكتيۋتى, بيولوگييالىق قارۋلاردىڭ, ورىنسىز ىس-تۈتەكتىڭ, ۋاقىتىلى زالالسىزداندىرىلماعان قاتتى قالدىقتاردىڭ كەسىرىنەن تابيعاتتا جوق ميكروبتار اۋاعا تارالدى. ايتا بەرسەڭ, كەتە بەرەدى. اقىر اياعىندا بۈگىنگىدەي اۋىر حالگە دۇشار بولدىق.
جالپى, تابيعات ۆزىن-ۆزى رەتتەپ وتىراتىن ۈلكەن كۈشكە يە. بيىل افريكانىڭ بىرنەشە مەملەكەتى شەگىرتكە اپاتىنان اۋىر زارداپ شەكتى. شەگىرتكە اپاتى بۇرىنعى جىلدارى دا بولعان. بيىل ولاردىڭ سانى تۆرت جۈز ميلليوننان اسىپ, ەكەلگەن شىعىنى بۇرىنعى جىلداردان بىرنەشە ەسە كۆپ بولدى. ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى سالدارىنىڭ قالاي بولارىن بولجاۋ قيىن.
بالا كۈنىمىزدە شەگىرتكە اينالامىزدا ۆرىپ جۈرەتىن. بىراق اپات تۋدىرمايتىن. سەبەبى, ول كەزدە تابيعاتتا شەگىرتكەنىڭ ۋىتىن قايتاراتىن ۆسىمدىكتەر بولاتىن. قازىر ول ۆسىمدىكتى دەرى-دەرمەك جاساۋ ۈشىن جۇلىپ بىتىردىك. ال ادامداردىڭ اقىل-پاراساتىمەن شەگىرتكەگە قارسى جاسالىنعان دەرى-دەرمەكتىڭ قۋاتى تابيعي ۆسىمدىكتىڭ قۋاتىنا جەتپەگەندىكتەن ونى جويۇعا دەرمەنسىز بولىپ وتىر.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كوروناۋيرۋس ىندەتى جارعاناتتان تارالعان ەكەن. بۇل شىندىق. الايدا مەنىڭ زامانداستارىم مەن اعا بۋىن جارعاناتپەن بىرگە ۆستىك. جارىقتا قاراڭعى جەرلەرگە جاسىرىنىپ, كەشكى قاراڭعىلىق ۈيىرىلگەندە اينالامىزدان سۋىلداپ ۇشىپ ۆتەتىن جارعاناتتار ەلى كۈنگە كۆز الدىمىزدا. ولاردىڭ بۇل ۋيرۋستى سول كەزدە تاراتۋعا دا مۈمكىندىگى ۆتە مول ەدى. قازىر ۆزىمىز ۆسكەن اۋىلدان جارعانات تۈگىلى ونىڭ ەلەسىن دە كۆرە المايسىڭ. ەرتەڭگى كۈنى مۇنداي جويقىن ۋيرۋستار باسقا دا قۇستار مەن جەندىكتەردەن, ۆسىمدىكتەردەن تارالمايدى دەۋگە بولا ما?
ەرينە, كوروناۋيرۋستىڭ ەمى تابىلادى. دەسە دە تابيعاتقا جاسالعان قييانات وسىلايشا جالعاسا بەرەتىن بولسا, ودان جۈز, مىڭ, ميلليون ەسە قۋاتتى ۋيرۋستار جەر شارىنىڭ باسقا بىر جەرىنەن بۇرق ەتە قالۋى ەبدەن مۈمكىن. مۈمكىن ەمەس, اقيقات. سول ۈشىن ادام بالاسى تابيعاتتى تىنىقتىرۋى كەرەك. جەر بەتىنەن جويىلىپ بارا جاتقان ۆسىمدىكتەردى قايتا ۆسىرىپ, بىر-بىرىمەن بايلىق ۈشىن باقتالاسپاي باياندى ۆمىر سۈرۋ ۈشىن جەر شارىن قورعاۋدىڭ تۈرلى جولدارىن قاراستىرعانى جۆن.
تابيعاتقا قۇرمەت بىزدىڭ قانىمىزدا بار. كۆكتى جۇلماۋ, جاس شىبىقتى كەسپەۋ, سۋدى لايلاماۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ بالا كۈنىمىزدەن سانامىزعا سىڭگەن ۇعىمىمىز. قىسقاسى, دۈنيەگە كەلگەن كۈننەن باستاپ عۇمىرىمىز تاۋسىلعانشا بارلىق ۆمىرىمىز تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ جاتادى. بىراق كەيىنگى كەزدەگى جاھاندانۋ دەرتى كۆپتەگەن سالت-سانا, ەدەت-عۇرىپتارىمىزدان ايىرىلۋعا مەجبۈر ەتتى. مەسەلەن, قازىرگى كۆپ كەلىندەر نەرەستەنى قىرقىنا شىعارعاندا سۋعا سالاتىن قويدىڭ قىرىق قۇمالاعىنان جيىركەنەدى.
عالىمداردىڭ دەلەلدەۋىنشە, سەبيگە قىرىق كۈن تولعاندا ونىڭ تەرىسى سىرتقا ەلەمنىڭ تىتىركەندىرۋىن قابىلداي باستايدى. قىرىق قويدىڭ قۇمالاعىندا ميكروبقا قارسى قىرىق تۈرلى ەلەمەنت بولادى دەيدى بىلەتىندەر. سۋعا سالاتىن كۈمىس تەڭگە, سۆلكەباي, تاعى دا باسقا كۈمىستەلگەن زاتتار ۋىتتى جوياتىن قاسيەتكە يە.
اپالارىمىز الابوتادان سابىن جاسايتىن. الابوتا ەڭ ۋىتتى شۆپ. ونىڭ دەنەگە جۇققان زيياندى ميكروبتاردى ۆلتىرەتىن قاسيەتىن اتالارىمىز سوناۋ ەرتەدە سەزىنگەن.
مۇنداي مىسال ۆتە كۆپ. دەمەك, بىز اتا-بابالارىمىزدىڭ تابيعاتتى قورعاۋ, ونى ايالاۋ داعدىلارىن كۈندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا قايتا سىڭىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تابيعاتپەن جاراسىمدىلىقتا عۇمىر كەشەتىن بولامىز.
قاجەت انداس
الماتى وبلىسى
سۋرەت عالامتوردان الىندى











