Dúnie tarihynda Europa soǵysy adam balasy kórmegen qandy oqiǵa bolsa, bizdiń qazaq júrty úshin ótken 1916-shi jyl, airyqsha tereń iz qaldyrǵan bir tarihi jyl ekendiginde dau joq.
Qazaq halqynyń ótken dáuirine ainalyp qarasaq, túrli tarihi zor oqiǵalar, ózgeristerdi bastan keshirgenin kóremiz.
– Qazaq – qalmaqtyń jaulasqan zamany,
– Aqtaban shúbyryndy
– Rossiyaǵa baǵynǵan shaǵymyz.
– Kenesary zamany,
– Qoqan zamany.
– 1868-shy jylǵy jańa zańnyń shyǵuy.
Búlardyń ár túsy óz túsynda tolqynsyz ótpegen bolsa da, ala búlttai, bir top el jaman bolsa, ekinshisi ala kóńil bolyp, Úsh júzdiń balasyna tegis ókimin tigize alǵan emes. 1916 jyldyń oqiǵasy ózgeshe.
Eldi bólip, arasyn aiyryp, tórt túlik malyna ziyan salyp, on eki jylda bir ainalyp, kóbinshe tegin ketpeitin súm qoyandy aman ótkizip, ótken jaz Qazaqtyń balasynyn belin keńeitip, baiǵa jarly teńelip, jailauynda jadyrap, ózinshe, ózinen baqytty júrtty bilmei, rahat ǵúmyr ótkizip typ-tynysh jatqanynda, órttei shoshynyp oyanǵandai, bir kúige úshyrady.
Halqyn bir uys qyldy, keń dúniesin taryltty, júregine naizadai tidi.
«Soldattykqa almaidy, júmysqa shaqyrady» deushilerdi jau kórdi, eshkimge senbedi.
«Bizdi satyp júrgen osylar» dep birli-jarym bolystaryn óltirip jibergende boldy.
El arasyna qysqa kúnde qyryq túrli habar tarady. Qorqynysh kúnnen kúnge úlǵaidy. Áuliege at aitty, Qorasanǵa qoi aitty. Sauysqan, qarǵa toiyndy. «Soldat almaityn bolypty dep» ótirik súiinshi súraǵandar oljaǵa batty. «Seniń de balań alynady» degendi estigen shal-kempirlerdiń júregi jarylyp ólgenderi de boldy.
Júrt seńdei soǵyldy. Túnde úiqydan, kúndiz kúlkiden aiyryldy. «Áne keledi, mine keledi» dep ólim jazasyna búiyrylǵan, úkimniń oryndaluyn kútken tútqyndai bolyp túrdy. Patsha jarlyǵy qúq. Búl súrapyl soǵysta basyna auyrlyq kelgen jalǵyz bizdiń qazaq halqy emes. Júrt úilyǵyp, daǵdaryp, oiǵa-qyrǵa shabuyldap júrgende, 25-shi mausym jarlyǵy oryndalyp, júrttyń kóbi erikti-eriksiz kónip, balalaryn áskerge bere bastady.
Osyndai búlinshilik sebepti Túrkistan uálayatyna « askeri tartip » jariyalanyp, kóp adam áskeri sotqa berildi. Birsypyralary asyldy, bir sypyralary atyldy. Múndai kúige úshyraǵan Túrkistan halqynyń baqytyna qarai, general Kuropatkin Túrkistanǵa genaral-gubernator bolyp sailanyp, ádildikpen is etip, búlinshilik basyluyna sebepker boldy. Búl kúnde Jetisu jańjaly basyldy derlik.
Qazaq oblystarynyń keibir uezderinde, Jetisudai bolmasa da, shet búshpaqtap kóńilsiz oqiǵalar boldy. Egin-pishen orusyz, jiyusyz, mal baǵusyz qaldy. It pen qúsqa jem boldy.
Mine, qazaqtyń basyna osyndai qaza kún tuǵan zamanda aituǵa auyz barmaityn, jazuǵa qalam júrmeitin, nashar ister paida boldy. Baqytsyzdyǵymyzǵa qarai búl jamandyqty, basqadan beter, ózimizden kórdik. Júrt bólinip, bosyp, qyrylyp, kózinen qandy jas aǵyzyp túrǵan kezde, ózimizdiń qazaqtan, órtenip jatqan úidiń jasauyn úrlaǵandai, ólgeli jatqan adamnyń kiimin tonaǵandai, halyqtyń daǵdaruynan paidalanyp, «Kásipke» kirushiler boldy. Búlar taǵy da baqytsyzdyǵymyzǵa qarai oqyǵandarynan, el bilegen jaqsylarynan shyqty.
25-shi mausym jarlyǵyn betke ústap, daǵdarǵan eldi oljalau, eski kekti qozdyryp, partiyalyqty qolǵa alyp, ótirik shaǵymmen birin biri japtyru, shaptyru, tinittiru, ár jerde, ár elde bola bastady. Múny isteushiler – qarapaiym adamdar emes, «Bas» adamdarymyzdan boluy, qazaq halqynyń jaman jaǵyn kórsetkendei, súiegimizden ketpes qara tańba boldy. Ǵúmyrynda halyqtyń basyna kelmegen apattyń kezinde «Jaqsy» degenderimiz múndai haiuandyq qalypta kórinui jáne jii kórinui júrt qataryna, bizdiń, qosylsaq ta, baryp-baryp qosylarymyzdy kórsetedi. Búl jaman belgi. Alla qaiyryn bersin.
«Izdenushilerdiń» bári bolmasa da, kóbi taza nietpen emes, Haiuany nápsimen shabuyldady. Olardyń syrlary búl kúnderi halyqqa anyq bilindi. Olardyń qandai «Qamqor» ekenin, kóńilinde sáulesi bar qazaq sezdi.
Halyqtyń berekesin ketirgender áskerge alu kezinde «Alyp qalamyn, qútqaramyn» dep qamqorsyǵan, qyrda atqa mingender, qalada oryssha oqyǵandar. Búlardyń oljasynda esep joq.
Endi sońǵy kezde, ketken jigitterdiń hal-jaiyn bilip qaitudy syltau qylyp, «Kásipke» kiriskender barlyǵy bilinip túr.
Qazaqty qazaqtan basqa jem qylǵandardy qazir sóz qylarlyq emes.
Qazaq halqynyń osynsha búlinshilikke úshyrauynyń bas sebebi – nadandyq. Ásker qyzmetine – soldat bolsyn, júmysshy bolsyn, birte-birte boiy úirenip, kóp jyldar kóndigip baryp alynbaǵandyǵy. Múnan ózge sebep joq. Patshaǵa qarsylyqtan emes, yaki, qazaq jaiyn bilmeitin kei bireuler oilaǵansha, basqa halyqtardyń qútyrtuynan da emes.
Búl kúnde maidan jumystaryna alynar jigit alyndy. Kúizeler sharua kúizeldi. Qúdaidan qoryqpaǵan, adamnan úyalmaǵan imansyzdar qazaqty toiǵanynsha jem qyldy. Aqyrynda olardan halyq opa kórmedi. Úl jiylyp jaiyna, qyz jiylyp baiyna ketti. Endi – keleshegimizdi oilau ǵana qaldy. Ótken jyl bizge úmytpastai sabaq berdi. Syrymyzdy ashty. Búl kúide túra bersek, búdan keiingi zamanda, taǵy da osyndai oqiǵalar bolmasyna eshkim kepil emes. Sondai zamanǵa dayarlanyp, taǵy da osyndai nadandyqtan búlinshilikke úshyramas jaǵymyzdy oilap, kóringenge jem bolmasymyzǵa qam qylu kerek. Kúni keshe búlinshilikke úshyrap, aiyryluǵa qimaǵan ayauly balalaryń, osy kúni júmysqa alynyp, orystyń tilin, ǵylymyn bilmegennen kemshilik kórip júrgeni anau.
Endigi isteitin is: «Izdenushi», «Qútqarushy»-larǵa búdan keiin kúnimiz túspeitin kúige jetu úshin, bylaiǵy jasty oqytu. Ótken jyldyń oqiǵasy, oqudyń kerektigin endi eske túsirmese, qazaq halqy júrttyqtan ketkeni. Búryn «bil, oqy» degen sózder qúrǵaq nasihat bolyp, jelge ketushi edi. Qazaq balasy endi oyanbasań, máńgige shyn úiqyń ashylmai, qarańǵyda, qúldyqta, tistegenniń auzynda, ústaǵannyń qolynda ketkeniń.
MYŃ SOMDYQ JEDELHAT – Qyzyljar uezine qaraǵan Qúsmúryn, Qaraoba úlystarynan, eki auylnai, kereidiń 19-31 arasyndaǵy jastaryn qazyna júgin tasuǵa qaldyru úshin izdenemiz dep, sol auyldyń Sauytbai, Jaqsylyq degen aqsaqaldary elinen 1200 som jinap alyp, 200 somyn p-ke berip, myń somdy boilaryna sińiru úshin, jedelhatpen izdenemiz dep Qostanaiga baryp, onda 2-3 kún qonyp, elge qaitty. Aqsha allau akpar!
Tilshi.
BEREKEŃNIŃ NÁPSISI – Aqtóbe uezi, Qaratorǵai úlysynyń qazaǵy Birmúhamet (Birikesh) Túrkin, osy eldiń jigitterin soǵys maidanyna aparyp saluǵa 2 myńdy bir alyp edi. Endi jańadan taǵy da 2 myń súrap túr. «Balalardyń amandyǵyn bilip qaitamyn» dep. Berekeńniń «Balajandyǵy» qymbatqa túsetinin bilgen soń, júrt tátti sózine onsha ishteri eljireitini kórinbeidi.
M.
AQSHASYN SÚRAIDY – Omby uezi, Qyzylqaq úlysynan qyzmetke alynǵan jigiti Ǵazaldin Sireńúly jazady:
«Qúrmetti Zakule bige salem. Kóńilińizge kelse de aitaiyn, sizdiń úlken auzyńyzǵa (qújat turaly) bizden túsip ketken 100 som aqshany qaitarsańyz eken. Aitqanyńyz bolsa, ne súrar edim, ne súramas edim. Búl kúnde men Riga shaharynda júmystamyn. Tar jerde jatyrmyn. Maǵan qarajat kerek. Múnda nannyń qadkasy- 56 tiyn, et- 1 som, mai- 3 som. Qúdaidan qoryqsańyz tómengi meken-jai boiynsha aqshamdy jiberińiz.
Deistvuyushaya Armiya, 12 – polevaya pochtovaya Kontora, Lagerь – U, 3-i rekvizor,Inorodnaya Partiya, 4 otryad, 5 sotnya.
Djumatu SHaninu.
Qazaqsha Ǵazaldin Sireńúlyna.
«Qazaq» gazeti, №212, 2-3- better.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
ISTORICHESKII GOD
Ne podlejit sporu, to, chto esli evropeiskaya voina – krovoprolitnaya voina, kakih ne znalo chelovechestvo, to dlya kazahskogo naroda 1916-yi god,- istoricheskii god, ostavavshii osobenno glubokii sled.
Esli vzglyanem na proshloe kazahskogo naroda, to uvidim kakie potryaseniya vypali na ego dolyu:
-Period kazahsko – djungarskoi vrajdy
-Gody velikogo bedstviya
-Vremena pod TSarskoi Rossiei
-Vremena Kenesary
-Vremena Kokandskogo Hanstva
-Novyi zakon 1868-go goda
Kajdyi iz etih periodov ne proshel bez narodnyh volnenii, bez potryasenii, no ne byl vseohvatnym dlya vseh treh juzov kazahskogo naroda.
Odnako, 1916 god – eto osobennyi god.
Razdelili edinyi narod, poseyali smutu sredi nih, neischislimye zahvaty skota, grabej, pogromy, pereselenie s nasijennyh mest, prisvoenie i peredacha kazahskih zemelь, beskonechnye goneniya, istreblenie.
Derjali narod v kulake, skomkali shirokuyu dushu kazaha.
Teh, kto govoril, chto ne budut prizyvatь na voinskuyu slujbu, a prizovut dlya rabot – schitali vragami, podvergali goneniyam, sudili.
Byli sluchai ubiistva volostnyh pod predlogom predatelьstva.
V denь rasprostranyalosь neskolьko razlichnyh soobshenii sredi naroda. Strah s kajdym dnem usilivalsya. Byli rasprostraniteli ljivyh soobshenii, o tom, chto «prizyvatь na slujbu ne budut».
Narod ustal. Ne mog spokoino spatь nochьyu, radostno smeyatьsya dnem.
Narod stal pohoj na arestanta, prigovorennogo k smertnoi kazni, i ojidayushego kajdyi denь, skorogo ispolneniya prigovora. TSarskii Ukaz – ispolnyaetsya. Vo vremya etoi jestokoi voiny tyagoty ispytyvaet ne tolьko kazahskii narod.
Narod, buduchi v strahe i rasteryannosti, vse –taki smirilsya s Ukazom ot 25-go iyunya, volei-nevolei ispolnyaet ego, otpravlyaet svoih synovei na voinskuyu slujbu, prifrontovye i drugie raboty.
Prichinoi smuty v Turkestane bylo vvedenie voennogo polojeniya, mnogo lyudei byli osujdeny voennym sudom. Nekotorye byli povesheny, bolьshinstvo rasstrelyany.
K schastьyu dlya Turkestanskogo naroda, general-gubernatorom Turkestana byl naznachen general Kuropatkin, on svoimi spravedlivymi postupkami i delami, sumel uspokoitь narod, vozmusheniya poubavilisь.
A v eti dni Semirechenskii bunt zakanchivalsya.
V nekotoryh uezdah kazahskih oblastei, hotь i ne bylo Semirechenskogo masshtaba, no byli narodnye volneniya. Urojai ostalisь neubrannymi, skot – neuhojennym, bez prismotra, stal dobychei zverei, razbrelsya.
Vot, v takoe vremya, kogda kazahskii narod ispytyval nevynosimye tyagoty, proishodyat takie dela, o kotoryh «skazatь, – yazyk ne povorachivaetsya, napisatь – pero lomaetsya».
K nashemu neschastьyu «delьtsami» zdesь yavlyayutsya ne drugie, a svoi je – kazahi.
Narod razoren, istreblyaetsya, iz glaz ego tekut ne slezy, a krovь. Nashlisь lyudi, kotorye polьzuyasь takim polojeniem, promyshlyayut «voruya kirpichi goryashego doma, kradya odejdu umirayushego cheloveka».
I oni, opyatь je, k nashemu neschastьyu, gramotnye, imeyushie vlastь lyudi, kotoryh my uvajali, verili im.
Ssylayasь na Ukaz ot 25-go iyunya, v raznyh mestah nachalisь: -obman i prisvoenie skota, imushestvo itak razorennogo naroda; vspominali starye grehi, ljivymi donosami, arestovyvali, obyskivali, nakazyvali.
Vse eto – dela ne prostyh lyudei, a lyudei oblachennyh nekotoroi vlastьyu. I eto pokazyvaet plohuyu storonu kazahskogo naroda, kotoraya nesmyvaemym pyatnom lejit na sovesti kazahov.
Lyudi kotorym my verili, pokazali svoe zverinoe nutro v eto velikobedstvennoe vremya, kotorogo ne ispytyval kazahskii narod. Dumaem, chto esli my i budem v odnom ryadu naravne s drugimi narodami, to eto budet neskoro. Eto – plohaya primeta.
Da blagoslovit nas Allah.
«Zabotu» delьtsov, hotь i ne vseh, no bolьshinstva, kazahi ispytali na sebe.
Vo vremya prizyva na slujbu «zabotlivye», imeyushie ves i vlastь «delьtsy» obeshaniyami «spasti ot prizyva» obsasyvali svoi je narod. A ih «pribyli» ot takoi deyatelьnosti net scheta.
A v poslednee vremya, v delo vklyuchilisь i takie, kotorye pod predlogom «sъezditь, uznatь polojenie del, jitьe – bytьe otpravlennyh djigitov», sobirali denьgi i takovyh nemalo.
Kogda kazaha grabit sam je kazah, o drugih grabitelyah ne stoit i govoritь.
Glavnoi prichinoi privedshei kazahskii narod k takomu razoreniyu, yavlyaetsya nevejestvo.
A to, chto kazahov dolgoe vremya ne brali na voinskuyu slujbu – hotь soldatom, hotь rabochim, – ne ot soprotivleniya kazahov, ne ot nesvoevremennogo prinyatiya reshenii po kazaham, ne ot prihoti drugih, a ot obyknovennogo nevejestva samih kazahov.
V eti dni kazahskie djigity otpravleny na slujbu. Kazahskoe hozyaistvo – v polnoi razruhe.
Ne imeyushie boga v grudi, neznayushie sovesti, grabili kazahskii narod, poka ne nasytilisь. Vse je, kazahskii narod ne umer. Synovьya vozvrashayutsya, docheri vyhodyat zamuj, ustraivayut svoyu jiznь. Teperь edinstvennoe – ostalosь podumatь o budushem. Proshlyi god dal nam nezabyvaemyi, jestokii urok. Otkryl nam glaza na proishodyashee. Esli my i dalьshe budem nahoditsya v takom sostoyanii, nikto ne mojet poruchitьsya, chto takoi ujas ne povtoritsya v budushem. My doljny bytь gotovy ko vsemu, chtoby ne statь jertvoi sobstvennogo nevejestva. CHtoby nas ne mog grabitь vsyak komu ne lenь. Nujno obo vsem etom pozabotitsya.
Vy podverglisь razoreniyu, no sohranili svoih synovei, kotoryh otpravili na voinskuyu slujbu, t.e raboty. Segodnya oni vdali ot vas, ne znaya russkogo yazyka, ne znaya gramoty ispytyvayut bolьshie trudnosti.
Nasha sleduyushaya zadacha: daby ne statь v budushem jertvami vsyakih «delьtsov» i ne zaglyadyvatь im v rot, nujno obuchatь svoih detei gramote. O neobhodimosti znanii, gramoty – pokazali proshlogodnie ujasy. Esli my, kazahi, ne poimem etogo, to schitaite, chto my ischezayushii narod. Ranьshe slova «znanie, ucheba» byli suhoi propagandoi, i propuskalisь mimo ushei. Kazah, esli ty teperь ne prosneshьsya, to budeshь spatь vechno, v temnote, rabstve, ty budeshь «u kusayushego v zubah, u hvatayushego v rukah».
TELEGRAMMA ZA TYSYACHU RUBLEI
Dvoe volostnyh iz volostei Kusmuryn i Karaoba Kyzyljarskogo uezda, pod predlogom hodataistva za djigitov 19-31-go goda, osvoboditь ih ot slujby i ostavitь na gosudarstvennyh rabotah po perevozke gos.imushestva, v aulah aksakalov Sauytbai i Jaksylyk, sobrali u lyudei 1200 rublei. 200 rublei otdali polkovniku, a 1000 rublei polojili v karman, yakoby dlya otpravki telegrammy poehali v Kostanai. Probyv tam 2-3 dnya vernulisь ni s chem.
Deneg net.
Korrespondent.
Zabota Berikesha.
Odin kazah, iz Karatorgaiskogo ulusa Aktyubinskogo uezda, Birmuhamet (Berikesh) Turkin, dlya dostavki mestnyh djigitov do mesta naznacheniya t.e do fronta, sobral u lyudei 2 tysyachi rublei, teperь opyatь hochet 2000 rublei, yakoby, «uznatь polojenie djigitov, ih blagopoluchie». CHuvstvuya chto, «zabota o synovьyah» dorogo obhoditsya lyudyam, oni ne tak uj veryat slovam Berikesha.
M.
Vernite moi denьgi.
Prizvannyi na voinskuyu slujbu iz ulusa Kyzylkak, Omskogo uezda, Gazaldin Sirenuly pishet: «Uvajaemyi Zakule bi. V vash nenasytnyi rot popali moi denьgi (po voprosu udostovereniya), v summe 100 rublei. Proshu ih vernutь mne. Esli by reshili vopros – ne prosil by.
V eti dni ya nahojusь v gorode Riga na rabotah. Jivu v tesnote. Mne nujny denьgi. Zdesь tsena kadki hleba stoit 56 kopeek, myaso – 1 rublь, maslo – 3 rublya. Poboitesь boga i vyshlite denьgi po adresu: Deistvuyushaya Armiya, 12-aya polevaya pochtovaya kontora, lagerь U, 3-ii rekvizor, Inorodnaya partiya.4-yi otryad, 5-aya sotnya, Djumatu SHaninu po kazahskii Gazaldinu Sirenuly.
Gazeta «kazah» №212, str.2-3.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











