Kirisu (Basy)
Osy túrǵydan kelgende, basqa qoǵamdyq ǵylymdar sekildi Ortalyq Aziya elderindegi jurnalistika da qalyptasu, damu protsesin bastan keshti. Eger jurnalistikasynyń jekelegen elementteri Ortalyq Aziya elderinde HIH ǵasyrda kórine bastady desek, HH ǵasyrda búl ǵylym salasy baspasózdiń túleuine qatysty sol tústaǵy qoǵamnyń barlyq salasyna yqpal ete bastady.
Qazaq halqynyń talantty perzenti Ahmet Baitúrsynovtyń: «Gazet – halyqtyń kózi, qúlaǵy hám tili» degen naqyl sózi bar. Demek, baspasóz ár dáuirde, ár kezeńde, ár jaǵdaida halyqtyń ainalasynda bolyp jatqan dúnieni kóruine, onyń san túrdi bazynasyn estuge jáne sol túrǵydaǵy júrttyń pikirin jalpaq álemge jetkizuge barynsha eńbek etti. Ókinishke orai, Keńestik rejim Ortalyq Aziya elderindegi HH ǵasyrdyń basynda shyqqan keibir gazet jurnaldardy kóruge, ondaǵy tarihi, tanymdyq, aqparattyq dúnielerdi paidalanuǵa tiym saldy. Esesine, Keńes Odaǵy ydyrap, Ortalyq Aziyadaǵy birqatar elder táuelsizdik aluyna bailanysty jetpis jyl boiy zertteushilerge qol jetimsiz bolyp kelgen dúnieler ashyqqa shyǵa bastady. Tipti, táuelsizdikten keiin tarihtyń keibir aqtańdaq betterin qaita qarap, zertteuge múmkindik tudy. Sol qatarda HH ǵasyrdyń basynda, dálirek aitsaq, 1916 jyly Ortalyq Aziyadaǵy birneshe memleketti qamtyǵan últ-azattyq kóterilisi turaly da tyń izdenisterge jol ashyldy. Tarihshy ǵalymdar men jazushylar osy baǵytta bilek sybana eńbek etip, arhivty aqtaryp-tóńkerip, kóptegen qúndy dúnieni halyq tarazysyna úsyndy. Sonymen atalarymyz jasaǵan erlik kúrestiń táuelsizdik jolyndaǵy úmtylystarǵa jasaǵan áseri alǵashqy adymda aiqyndaldy. Sóitip 1979 jylǵy «Qazaq SSR tarihyndaǵy» jáne 1916 jylǵy kóterilis jeńil-jelpi sóz bolǵan «Qazaq sovet entsiklopediyasyndaǵy» 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilis turaly aitylǵan jeńil-jelpi pikirlerge núkte qoiyldy. Tarihtyń basqa da qúpiya betteri ashyla tústi.
Ókinishke orai, Ortalyq Aziyanyń ár óńirinde oryn aldǵan kóterilistiń sipaty, damuy, nátijesi turaly sol tústaǵy baspasózde jaryq kórgen maqalalardy toptastyryp, publitsistiqalyq eńbekterdi jurnalistikalyq izdenu arqyly tanuǵa erinshektik tanytyp kelemiz. Kóp jaǵdaida baspasózdi ǵylymi tújyrymy álsiz dep qarau nemese baspasóz materialyn mezgildik ónim retinde baǵalauda ádettenip qalǵanbyz. Sondyqtan tarihshy ǵalymdarǵa erik berip, shań basqan arhivterge júginemiz. Múny joqqa shyǵarmaqshy emespin. Alaida 1916 jylǵy kóterilis túrǵysynan kelgende, ótken ǵasyrdyń 1910 – 1925 jyldar aralyǵyndaǵy qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, ózbek tilderinde shyqqan gazet-jurnaldardaǵy kóteriliske qatysty jariyalanymdardy zertteudiń qajettiligi basym dep sezindim. Porfessor M. Qoigeldievtiń paiymynsha: «…gazet materialdary HH ǵasyrdyń alǵashqy jiyrma jyldyǵyndaǵy qazaq qoǵamynda bolyp ótken túrli qoǵamdyq potsesterdi zerttep tanu úshin asa baǵaly derekter». Óitkeni, sol tústaǵy arhiv materialdarynyń deni kóterilisti jazalaushylar túrǵysynan jazyldy. Ondaǵy derekterdiń basym kópshiligi búratana halyqtardy qaralau men jazalauǵa, olardy nadan, taǵy, jauyz etip kórsetuge baǵyttalǵan. Al gazet-jurnaldar kóteriliske shyqqan jergilikti halyqtyń múń-múqtajy men qaiǵy-qasiretin jaqtap jazdy. Tipti, sol kezdegi Ortalyq Aziya elderindegi shielenisti jaǵjdailardy da, qoǵamdyq teńsizdikti, áleumettik túrǵyda tuyndaǵa qarama-qarsylyqty baspasóz arqyly bilip, aqiqatqa jaqyndai túsuge bolady. Sondyqtan 1916 jylǵy kóterilistiń sebep-saldaryn bilu, nátijesin anyqtau, aitylmai kelgen aqiqattardyń deregin tabu úshin sol kezdegi baspasózdi jalyqpai aqtaruǵa túra keldi.
Aldymen Qazaqtan Respublikasynyń Últtyq kitaphanasynyń sirek qorynda saqtalǵan tóte jazumen jazylǵan gazet-jurnaldardy aqtaryp shyǵuǵa túra keldi. Búl másele búǵan deiinde osy taqyrypty zerttep júrgen qazaq tarihshylarynyń nazarynan tys qaldy degen oidan aulaqpyn. Qazaqstan Respublikasy Mádeniet jáne aqparat ministrligi men Qazaqstan Tarihshylar qauymdastyǵy birlesip daiyndaǵan «Qazaq últ-azattyq qozǵalysy» seriyasymen shyqqan 21 tomdyq jinaqtyń 2 kitabynda «Qazaq», «Alash», «Saryarqa», «Jas azamat», Birlik tuy», «Úsh júz», «Úshqyn», «Eńbekshi qazaq» qatarly tóte jazumen shyqqan gazetterde jaryq kórgen maqalalardyń krilitsiyaǵa túsirilgen birqatar núsqasy engizilgen. Ókinishke orai, ol 1916 jylǵy kóterilis jaily tolyq núsqa emes edi. Óitkeni, taǵy da basqa gazet-jurnaldar men 1926 jyly kóterilistiń 10 jyldyǵyna orai túrli basylymda jaryq kórgen maqalalardyń da áli kúnge tolyq núsqasy daiyndalmaǵanyn baiqap qaldym (keibir kitaptar men jinaqtarda jekelegen núsqasy berilgeni bolmasa). Sonymen qatar, búl taqyryp, qyrǵyz, úiǵyr, bashqúrt, tatar, noǵai, ózbek, orys, qytai tilinde (Tájik tildi basylymdardy aqtaruǵa til jetpei júr) shyqqan gazet-jurnaldarda da az jazylmapty. Biraq, ony jinaqtap, ǵylymi tújyrym jasau isi áli qolǵa alynbaǵan.
Sol úshin alǵashqy adymda Qazaqstan Respublikasy Últtyq kitaphanasynyń sirek qorlar men qoljazbalar bóliminde tóte jazumen qazaq, qyrǵyz, úiǵyr, ózbek, bashqúrt, noǵai, tatar tilinde shyqqan 128 gazet-jurnaldy aqtaryp shyǵuǵa túra keldi. Onyń 84-i qazaq tilinde shyqqan gazet pen jurnalǵa tiesili. Sonyń ishinde 1913 – 1918 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen, Alash partiyasynyń organ gazeti bolǵan «Qazaq» gezeti «Birlik tuy», «Saryarqa» gazetteri búl taqyrypty jalyqpai jazypty. Sondyqtan men máselege qatysty derek kózi retinde, «Qazaq», «Birlik tuy», «Saryarqa» gazetterinde jaryq kórgen marterialdardyń qúndylyǵy óte joǵary dep sanadym. Osydan bastap, «Qazaq» gazetinde (joǵaryda atalǵan kitapqa enbei qalǵan) jariyalanǵan dúnielerdiń tolyq núsqasyn tirnektep jinaudy qolǵa aldym. Sondai-aq, izdenis barysynda qyrǵyz, bashqúrt, tatar, noǵai, úiǵyr, qytai tildi basylymdardaǵy maqalalarda toptalyp qaldy. Bir qyzyǵy, ortaq taqyryp jaiyndaǵy olardyń aitar oiy basqa, nátijesi bólek, keide birimen biri qarama-qaishy keletin tústary bar eken. Sol úshin ár tilde shyqqan maqalalardy bólip, jiktep, sosyn baryp ortaq oi qorytqym keldi.
Kóterilistiń qazaq tildi baspasózdegi kórinisi
Qazaqtan soldat alu máselesi
Osy kúnge deiin men 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisi tek Qazaqstanda, onyń ishinde Almaty oblysynda ǵana bolǵan dep kelip edim. Osy taqyrypty tereńdei kele atalmysh kóterilistiń eń alǵash Tájikstan da bastalyp, odan Ózbekstanda, sosyn Qyrǵyzstanda oryn alyp, Qazaqstanda jalǵasyp, onyń sońy Qytaidy sharpyǵanyn (qashqyndyq, bosqyndyq) tolyq túsine bastadym. Qazaqstannyń ózinde tútas eldi sharpyǵan iri dúrbeleńdi zertteushilerdiń pikir birligi joq. Árkim óz atasyna tartyp, ortaq bekimge kele almai júrgeni de anyq. Qysqasy, 1916 jylǵy kóterilis bir óńirlik emes, tútas orta Aziyalyq nemese tútas adamzattyq bostandyq jolyndaǵy kúresi dep tanu kerek degen oidamyn. Sol jyly, sol uaqytta Indiya men Aljiriyada da dál osyndai últ-azattyq kóterilisi bolǵany belgili. Múmkin, báriniń biz sezine qoimaǵan ishki úndestigi bar shyǵar. Búl jaily aldaǵy jazbalarymyzda tolyqqandy aitatyn bolamyz. Dese de, qazaq dalasynda búrq ete túsken kóterilistiń biltesin qazaqtan soldat alu máselesi tútandyrǵany anyq.
Reseidiń 1914 – 1916 jyldardaǵy soǵys qimyldary barysynda qyruar adam kúshinen aiyryluy adam resrus máselesin shielenistire tústi. Osy rette úkimet olqylyqtyń ornyn toltyru úshin aluan túrli sharalar qoldandy. Sondai sharalardyń biri Ortalyq Aziya men Sibirdiń «búratana halyqtaryn» qorǵanys júmystaryna tartu boldy. 1915 jylǵy qyrkúiekte orys armiyasynyń áskeri-qúrylys júmystarynyń bastyǵy CHaev M. Tynyshbaevty qazaqtardyń áskeri qyzmetke alynuynyń yqtimal ekendiginen habardar etti. Osy yqtimal máselege orai, onyń naqtyly sebepterin anyqtau túrǵysynda sol jyldyń noyabrinen bastap, «Qazaq» gazetinde «Qazaqtan soldat alu» («Qazaq» gazeti, №153, 3-bet), «Qazaqtan soldat alu turaly» ((«Qazaq» gazeti, №154, 1915 jyl, beisenbi, 22 oktabrь), «Qazaqtan soldat alu máselesinde noǵai gazetalarynyń pikiri» («Qazaq» gazeti, №154, 1915 jyl, beisenbi, 22 oktyabrь 3-bet), «Ońdar sъezy» ((«Qazaq» gazeti, №159, 1915 jyl, 29 noyabrь, jeksenbi, 1-bet) qatarly birneshe material jariyalap, qazaqtardy áskerge shaqyru máselesin talqylady.
Búl dúnielerdiń osyǵan deiingi 1916 jylǵy últ-azattyǵy turaly kóterilister turaly shyqqan jinaqtarǵa nelikten engizilmei kelgenin bilmeimin. Múmkin, tarih túrǵysynan búlar 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisimen qatyssyz dep qaraǵan shyǵar. Biraq jurnalistika túrǵysynan oilaityn bolsaq, «Qazaq» gazetiniń osydan keiingi «Patshanyń 25 iyunь Jarlyǵynyń» jariyalanuy, kóterilistiń tuyndauy, kóterilisten keiingi qashqyn qazaq-qyrǵazǵa kómek kórsetu barysyndaǵy oqiǵalardy jazuǵa negiz bolǵany anyq. Tipti, búl materialdar sol tústaǵy qazaq ziyalylarynyń qazaqtan soldat aluǵa qatysty ústanymyn tarihi túrǵyda túsinuge jol ashady. Sonymen qatar, «25 iyulь Jarlyǵy» shyǵudan búrynǵy osy dataǵa qatysty Gos.Dumada kóterilgen máselelerdi ishki Reseidegi, Bashqúrt, Noǵai, tatar gazetterinde jariyalanǵan maqalalar negizinde daiyndalǵan materialdar seriyasynyń da búgingi kózben tanudyń mańyzdylyǵy joǵary bolmaq.
Ásilinde, qazaqtan soldat alu máselesi 1883 jyly III Aleksandr patshanyń taj kigen toiyna barǵan qazaq ókilderi qazaq halqyn kazak-orys qyzmetine aludy ózderi ótingen. Búl másele túsken soǵys ministri Suhomlinov zamanynda da kóterildi. Qazaqtan soldat aludy búl da únatpady. «Qazaq» gazetiniń jazuynsha, qazaqtan soldat alu máselesi eń aldamen “Russkoe slovo”, “Novoe vremya”, “Birjevye vedmosti”, “Utro Rossii» siyaqty ishki Reseide shyǵatyn gazetterde 1915 jyldyń ekinshi jartysynda jariyalana bastaǵan. Gazettegi maqala boiynsha qazaqtan soldat aluǵa sol tústaǵy Voennyi ministr Suhomlinov qarsy bolyp kelgen. Osy másele jaiynda jazylǵan habarlardy terip, jiyp jazǵan «Birjuiya videmosty» gazetasynda myna sózder aitylyp túr: … Suhomlinov túsynda qazaqtan saldat alu zakon jobasyn jasaudan búryn, aluǵa bolar-bolmas jaǵyn anyqtau úshin maǵlumat jiyp, qarap, tekseru tiis dep qarar qylynǵan. Ol maǵlumattardy jiyp, nemese qarap, tekserip bolǵannan keiin qazaqtan soldat aluǵa bolmaityndyǵyn bayandaushy 1914 jyly, yuulь aiy shamasynda zapiska daiyndaǵan. Zapiskada qazaq soldat boluǵa jaramaidy. Jaramaityn mánisi mynau degen: Qazaq kóshpeli, kóshpelilik pen memleketshilik biri birimen úilespeitin nárseler. Qazaqtyń mádenieti tómen. Oryssha bilmeidi, jazu tanymaidy. Soldat tamaǵyn tamaqsynbaidy, ásker qyzmetine shydamaidy» [«Qazaq» gazeti, №153].
Búl pikirge bas shtaptyń bastyǵy jandaral Mihnevich: «Birjevye vedmosti» gazetiniń jazushysymen sóilesken shaqta myna pikirdi aitqan: «Men qazaqty óz mindetin ornyna keltiruge jaraityn júrt dep bilemin. Qazaq jauynger júrt. Talai túrli zamandardy basynan ótkerip, kórgeni bar júrt. Atqa júruge ústa, kózi qyraǵy, mergendigi hám jaqsy. Osy syndaryna qaraǵanda qazaqtan jaqsy ásker jasauǵa bolady dep qaraimyn. Qazaqtan soldat alǵanda ónetini ne desek, odan ónetini az emes. Qazaq 12 million shamaly júrt. Onyń alty milliony Túrkistan men shetki oblystarda, alty milliony qalaly jerde. Búlai bolǵan soń sanyna qaraǵanda kóp, synyna qaraǵanda jaqsy ásker shyǵady» [«Qazaq» gazeti, №153] . Búl másele tóńireginde «Birjevye vedmosti» gazetiniń jazushysy Jer ministrligindegi adamynan súraǵanda: «Qazaqtar dúrystyq pen ásker qyzmetin atqarmas dep oilau, qazaqty orynsyz kemitip, qorlau bolady. Qazaq talai isti basynan atqarǵan halyq. Búlar soǵysta artyqsha paidaly bolyp tabylar. Qazaqtardy orys mádenietinen qashyq jatyr, olarǵa memleketshilik qalpymyz jat degen pikir dúrys emes. Sońǵy jyldary otyryqshy bolyp jer ielenimiz, jer kesip ber degen aryzdar qazaqtan kóp kelip jatyr», – dep jauap beredi[«Qazaq» gazeti, №153]. «Russkoe slovo» gazetinde: «2 razryad ratnikterin jiyu turaly G. Dumada zakon jobasy qaralǵanda Aqmola, Semei, Torǵai oblysynyń qazaǵynan soldat alsa, qaiter edi» degen sóz bolǵan[«Qazaq» gazeti, №153]. Ony ásker isine qatysty mekemeler únatpaǵan. Qazaqtan soldat alu máselesin Músylman deputattary da barynsha qoldaǵanymen, olardyń úmtylysynan túk shyqpaǵan.
Kerisinshe osy tústa qazaqtan soldat aludan góri, palshinderdiń (oryssha opolchenie – soǵys kezinde, sondai-aq, basqa qajet bolǵan jaǵdailarda qúrylatyn kásibi emes ásker) qataryn kóbeitip, ony shet aimaqtarǵa jiberu turaly pikir kóterilgen. Búl turaly «Utro Rossii» gazeti: «Biyl G. Dumada ekinshi razryad palshinderdi soǵysqa jiberu úshin jiyu máselesi qaralǵan uaqytynda Aqmola. Torǵai, Semei, Jetisu oblystarynyń qazaqtarynan soldat qyzmetine ala bastau máselesi qozǵalǵan eken. Búl turaly jasalǵan jobamen birge tapsyrylǵan bayandamada qazaqtardyń sayasi mádeni, dini, qalpy, kún eltu reti turaly kóp sózder aitylyp kelip, solarǵa qaraǵanda qazaqtardan soldat aludyń qolaisyz bolǵandyǵy bayan etilgen», – dep jazady [«Qazaq» gazeti, №153]
Biraq keibir úkimet mekemeleri men piresblen mekemesi hám qazaqtarǵa juyq túrǵan basqa mekemeler joǵary pikirdi negizsiz dep únatpaǵan. Búl iske Gos Dumadaǵy músylman deputattary basqasha kózben qaraǵan: «Qazaqtardyń kóship júrui alǵy hám máńgilik emes. Qazaq jerine mújyq kóshiru isi údegen saiyn qazaqtar óz túrmys hám kúneltu retterin jańa jolǵa salyp keledi. Qazaqtardyń kózi qyraǵy, salt júruge taqymy myqty. Soǵan qaraǵanda olardan eń jaqsy ásker jasauǵa bolady»[«Qazaq» gazeti, №154]. Sóitip músylman deputattar alty million qazaqty bayandamadaǵy jazylǵan kelemejden qútqaryp, Rossiyadaǵy basqa últtarmen qatar, soldattyqqa alu kerek dep qaraǵan. Keibir ministrler de búl pikirdi quattaǵan. Pirsblen mekemesi: «Qazaqtan saldat alu bek jaraidy. Qazaq nadan degen pikir beker. Qazaq kórgeni kóp, kórgendi júrt dep otyr» [«Qazaq» gazeti, №154]. Múnan basqa soldat aludy quattaushylar: 1) músylman deputattary, 2) músylman gazetteri, 3) qazaqtyń keibireuleri. Árine, búl mekmelerdiń qazaqtan soldat aludyń ózindik kózdegen oilary bolǵany anyq. «Ol kózdegenderi qysqasynan aitqanda mynau: Memleket súienishi ásker» [«Qazaq» gazeti, №154]. Sóitese de, búl mekemeler arasynda soldat bergen júrttyń salmaǵy molaiyp, sanǵa qosylyp, tizgin ústatpai ketpei me degen kúdik-kúmánda bolmai qalmaidy.
Búǵan bas pirisblen mekemesiniń bastyǵy Glinkanyń: «Qazaq nadan, saldat mindetin atqarmaidy. Zimistua júmysyna jaramaidy» dep ishki Reseilik gazetterge jazǵany dálel bola alady. Osydan-aq, sol tústaǵy otarshyl imperiyanyń qazaqqa bir nárseni bergisi kelgende «nadandyq» pen «soldatqa jaramaidy» degendi alǵa tartyp, sony syltau etetinin kórinip túr. «Orynborskoe slova» da «Nimurod» degen kisi: «Búlardyń qazaqtar orys tilin bilmeidi degeni dálelsiz. Dálelsizdigin aiǵaqtau úshin tereńge ketpei-aq, osy soǵystan mysal aluǵa bolady. Osy soǵysta Frantsiyada qol astyndaǵy qazaqtan da nadanyraq, taǵy halyqtar saldattyqqa alyndy. Búlarda frantsuz tilin bilmeushi edi. Frantsiya mádenieti bizdikinen kem be? Frantsiyadaǵy taǵy júrttar bizdiń qazaqtan artyq pa?Frantsuzdar, solar konpis, paidaly ásker boldy dep maqtap otyr. Taǵy olardan bir millondai ásker jinap otyr», – degen dáleldi sóz aitady [«Qazaq» gazeti, №166] .
Ekinshi qazaqtan soldat aludy quattaityn músylman deputattarynyń da óz esibine ózinde bolǵany anyq. Búl turaly músylman gazetteri: «Soldatqa barǵan jastar dúnie kórip, jol tanyp, jón bilip, ysylyp keler. Sóitip, qazaq arasynda mádeniet joǵarylaidy», – dep jazdy» [«Qazaq» gazeti, №154]. Aita keterligi, músylman deputattary men músylman gazetteriniń kózdegeni qazaqqa jamandyq emes, jaqsylyq. Olar sol jaqsylyqtyń jolyn taǵy da senimsizdik pen ishki qaishylyqtarǵa ainaldyryp jibergen. Ony «Uaqytá gazetinde shyqqan maqalaǵa orai «Qazaq» gazetinde daiyndalǵan myna bir abzastan biluge bolady. «Úiden órt shyqqan kezde áinek synǵanyna qaramaidy» dep. Ol ras. Biraq qazaqtan saldat jinau soǵys úshin elden teri-tersek, temir, shoiyn, mys jinaudau dep oilauda jaramaidy. Qazaqtan saldat alatyn zakon shyqsa besiktegi baladan bastap, toqsandaǵy shalǵa deiin alynsyn deimiz. Pálendei dep jas mólsheri kórsetiler. Ol jastyń anyǵyn bilerlik metirke qaida. Qazaqtyń jasyn bilu naǵyz bylyqpa is. Ras, qazaqta bei resmi spisok degen bar eken. Ondaǵy jastyń biri de dúrys emes, Auylnailar kimniń jasynyń neshede ekenin súramastan syrtynan jaza salady. Óitkeni onyń jasyna qarap túrǵan qazaq arasynda búryn júmys joq. Auyly hám ulysynyń jazuynsha óz partiyasy bolsa, 20 jastaǵynyń 40-ta bolyp shyǵuy, qarsy partiya bolsa 40 jastaǵy 20 da bolyp shyǵuy op-ońai» » [«Qazaq» gazeti, №154].
Orynsyz taǵylǵan osy kináni de «Qazaq» gazeti barynsha synaidy: «Qazaqtan soldat alsa, qúqyǵy úlǵayady, salmaǵy molayady. Mádenieti joǵarylaidy degen – múnyń bári ádemi sóz. Biraq sol tústyń kózimen qaraǵanda, qazaq tizginin Rossiyaǵa bergeli eki júz jylǵa jaqyn zaman boldy. Búl qazaq metrkesin túzetuge jetkilikti uaqyt edi» [«Qazaq» gazeti, №154]. Búl óz jerinde óziniń bas bostandyǵyna ie bola almaǵan qazaq balasynyń bárine ortaq qiyndyq edi. Tatar tilinde shyǵatyn «Túrmysh» jazady: «Qazaq bauyrlarymyzdyń hal-jaiy, sharuasy jaǵynan qaraǵanda soldattyq olardyń ózderi úshin de asa kerekti. Kóship júrip sharua isteu múnan bylai álbette múmkin bolatyn bir is emes. Mádeniet dúniyasymen aralasu, otyryqshy bolyp mádenietke ayaq salǵan últtarmen qatynasu hám olardyń kúneltu retterin bilu bek kerekti bir is. Qazaqstannyń keń dalasynyń ishinen
shyqpaǵan búl bauyrlarymyz soldattyqqa alynsa, basqa últtardyń túrmysy, dúniege qarasy hám jalpy hal-jaiymen tanys bolashaq. Múnyń Qazaqstannyń jalpy tirshiligine tásiri zor bolady» » [«Qazaq» gazeti, №154].
Sayasi jaǵynan qaraǵanda búl máseleniń kerektigi basym. «Búratandardy» tyl júmysyna shaqyra otyryp, úkimet arzan júmysshy kúshin paidalanyp qaluǵa bel bailady jáne jasaqty armiyany tolyqtyruǵa kerek orys júmysshylary men sharualaryn bosatyp alǵasy keldi. Ekinshi jaǵynan, ókimet oryndary qazaq, ózbek, túrkimen, qyrǵyz jáne sol siyaqty basqa da halyqtarǵa qaru beruden qauiptendi, bolashaqta olar qarudy Reseige qarsy júmsaidy dep qoryqty. Eger qazaq balasy soldattyqqa alynsa, qazaqtar qala salyp otyryqshy bolu, meshit, mektep jáne medreseler salu, múftilik ashu, Dumaǵa sailanu jáne basqa da múmkindikterge qol jetkize alady. Alaida, olardyń osy oiyn tereń úǵynǵan úkimet qazaqty soldattyqqa alu máselesin keshiktire berdi. Olardyń túpkilikti oiyn dóp basqan «YUldyz» gazeti: «1914-shi jylǵy 27-shi dekabrь zakonynda aitylǵanyna qaraǵanda, keiingi tuyndar qauipti eskere otyryp, dala oblystaryndaǵy búratana halyqtar, Túrkistan halqy, Kuban hám teriskei oblystardaǵy músylmandar saldat qyzmetine alynbaidy» dep jazdy» [«Qazaq» gazeti, №154].
Bir últtyń tirshiligine qaitatyn múndai kerekti máseleni sheshu úshin, ony túrli jaqtan tekserip ótu kerek. Búl úshin sol últtyń sharuasyn, tabiǵatyn, minezin hám onyń tilegin nyq bilu, jiti ańǵaru kerek. Ókinishke orai, qazaqtan shyqqan, qazaqtyń sózin sóileitin deputattardyń bolmauy sebepti qazaqtan soldat alu máselesi 1915 jyly 21 noyabrьde Petrogradta ótken Ońdardyń hám anarhist partiyasynyń sъezinde de qaralmai qalady. Sъezge sot ministri SHeglovitov, Ishki ister ministriniń tovarishy Beletskii, Gos Duma shileni Markov, Zamyslovskii, professor Lyubikov tolyp jatqan arhiereiler qatyssa, sъezdi qoshamettep Ishki is ministri Huostov, sot ministri Huochtov, jol ministri Tripov telegrammen qúttyqtady[№159]. Osyndai lauazymy salmaqty adamdar qatysqan sъezde qazaqtan soldat alu máselesi taǵy da sheshimin tappai tyndy. Búl sъezdiń gazette málim bolǵan qaulysy: «Joǵaryda aitylǵan deputat Bloginniń jasaǵan programmasyna qarsy alyspaq. Oń gazetalardyń kómeginde bolyp, sol gazetalardy qysu sharasynda bolmaq. Búratana júrttarǵa teńshilik beru-bermeudi soǵystan keiin ózimiz bilemiz» degen dauyryqpa oi ǵana[«Qazaq» gazeti, №159].
«Qazaq» gazeti, №166, 24 yanuar, 1916 jyl, jeksembi, 1-betinde soldattyq máselesine qatysty birneshe adamnyń pikiri berildi. Múnda Salmaqbai Kósemisúly «25 mart 1891 jyly shyqqan osy kúni dáuiri júrip túrǵan Stepnoe polojenie shyǵarǵan Gos Sovettiń úkimi boiynsha Aqmola, Semei, Jetisu, Oral hám Torǵai oblysynyń qazaqtary» soldattyq qyzmetinen ilgeri zamanda búiryq bolǵansha ǵana bosatylady degen oiyn bildirse, Ahmet Jantalyúly: «…Ár oblystan bipep kici Petrogradqa ókil jiberu. Búlar ókimetke hám deputattarǵa qazaq jaiyn, tilegin bildiru kerek.
Qazaq tilekteri mynadai:
1. Qazaqtan soldat alynatyn bolsa, onyń tirshilik qalpy oisyrap ziyan kórmeuine ártúrli sharalar qylyp, búrynnan soldat berip úirengen júrttardai jeńildikke jetisu;
2. Qazaqty “qazaq – orys” qylu. Qazaq – orys polojeniecimen jer alu;
3. Qazaqtan alynǵan jerdi óz aldyna úilestiru, bastaryn ózinen qoyu;
4. Deputattyq súrau;
5.Zemstvo hám oqu kipgizy» degen úsynystaryn aitady. Negizinde búl úsynystar arqyly «Qazaq» gazeti halyqty osyndai úsynystar arqyly aqyryndap tárbielep, soldat aluǵa úrai kóptegen beri qol jetkize almaǵan sayasi teńdikke úmtyldy. Alaida, osy úsynystardyń qanshalyqty deńgeide qaralǵany, oryndalǵany jóninde naqty dálel joq.
Qazaqtyń aldyńǵy qatarly azamattary soldat alu máselesinde «búl isti shúǵyl atqaruǵa bolmaidy, aldymen halyqty daiyndau kerek» degen pikirde boldy. Qazaqtyń soldat boluda eń kedergi keltiretin jaǵdai jalpy halyqtyń orys tilin bilmeui, el ishinde mektepter ashylyp, jergilikti basqarudy ádiletti jolǵa qoisa, memlekettiń ózine tiimdi bolatynyn el tizginin ústaǵan adamdar jaqsy túsindi. Sonymen qatar, qazaqta metrke joq edi, áueli halyqtyń jasyn aiqyndaityn, ony bir júiege keltiru sharalaryn júzege asyru kerek edi. Eń bastysy qazaq soldatqa alyna qalǵanda, ol jayau soldat bola almaidy. El ishinde qazaq ta kazak-orys sekildi aibyndy atty ásker bola alady, ol úshin onyń qúqyn kazak-orysqa teńep, tirshilik jaǵdaiyn jaqsartu sharalary qolǵa alynsa degen arman tilek bolǵany da ras. Qalai degenmen de osy soǵys ústinde qazaqtyń soldatqa alynuy tym asyǵys. «Mausym jarlyǵy» qarsańynda kózi ashyq, kókiregi oyau adamdar osyndai pikirde bolatyn.
Búl jerde soldat bolu men kazak boludyń aiyrmasy jermen kóktei edi. Ony «Qazaq» gazeti bylai túsindiredi. «Endi qaraiyq: Kazak bolu ma? Soldat bolu ma? Qazaqqa qaisysy paidaly bolar? Soldat bolu mújyq dárejesinde bolu. Mújyq sybaǵasy jerden 15 disetina, kazak sybaǵasy jaqsy jerden 30 desetina, jer jaman bolsa, sybaǵa desetina artpaq. Onda da mújyq sybaǵasy men kazak sybaǵasynyń arasyndaǵy aiyrmasy saqtalmaq. YAǵni, mújyq sybaǵasy boiynsha 30 disetinadan keletin jerden kazak sybaǵasy boiynsha az bolsa 60 disetina kelmek» [«Qazaq» gazeti, №179] . Gazettiń búl pikirine qarasha halyq kelispeidi. Osy túrǵydaǵy el pikirin «Qazaq» gazetiniń №179 sanyndaǵy «Joqshy» degen búrkenshik atpen jazylǵan pikirde kórsetedi: «Qazaqqa kazak bolu jaisyz, ruhyn joyatyn auyr júmys, óitkeni, kazak bolǵanda qazaq balasy 18 jasynan bastap 33-ke sheiin 15 jyl (3 jyl dayarlanu, 12 jyl anyq qyzmet) áskerlik abigerinde sandalyp júredi. Jyldyń 3-4 aiyn oiyn úirenudi ótkizetin bolǵan soń bylaiǵa oqitynnyń kóbi de soǵan baru-qaitu qaiǵysyna shyǵyn etip, kóńil bólinip sharuasyna tósele almaidy. Búl onsyzda jalqau, nadan, kedei bizdiń qazaq júrty úshin qyrsyzdyqqa úiretuge úlken sebep», – deidi ol [«Qazaq» gazeti, №184].
1916 jyly 9 febralьda Gos Duma ashyldy. Dumada negizigen «1)Zemistva, 2) Koperatsiya, 3) 1890 jylǵy zemiski polejenyany ózgertu 4)
Araq ishudi túpkilikti joǵaltu, 5) Zemistva hám shahar úiymdarynyń sъezi, 6) Búratana júrttardyń pravasyn teńgeru, 7) 1907 jyl 3 iyunь zakony boiynsha deputattyqtan shettetilgen júrttardan deputat alu, 8) túrli bostandyqtar, 9) Sayasi aiypkerlerge bostandyq, 10) Matbúhatqa bostandyq, 11) Jiylystar, qauymdar jasauǵa erkinshilik, 12) Fillandiya konsitutsiyasyn qaitaru, 13) Jer biligi máselesin ádilshilikte túra sheship, 9 noyabrь zakonyn ózgertu, 14) Dinge erkinshilik, 15) G.Dumanyń úkimetke zapros jasau qúqyn kúsheitu… hám basqalar» qaraldy [«Qazaq» gazeti, №168]. «Qazaq» gazeti osy dumanyń ashyluyna orai Samardan Álihan Bókeiúly, Orynbordan Ahmet Baitúrsynúly, Aqtóbe uezinen Nysanǵali Begimbetov qalyń eldiń: «1. Qazaqtan osy soǵys ústinde soldat alynbau. 2. Soldat aludan búryn metrke túzeu úshin miftilikke qarau. 3. Lajysyzdan alynatyn bolǵanda jayau soldat bolmai, atty ásker bolu. Qazaq oryspen pravada teńgerilu» [«Qazaq» gazeti, №170] siyaqty úsh talap-tilegin arqalap, Petrogrodqa attanǵanyn jazady. Áskeri ministr men úkimet adamdaryna jolyqqan olar búl máseleniń keiinge qaldyrylǵany turaly jauap alyp qaitady.
Búl tilekterin Dumanyń keńesine kirgize almaidy. Olar Petrograd barǵan soń deputattar arqyly is anyqtaldy, ashyldy. Qazaqtan saldat alu turaly jasalǵan zakon jobasy bar degen gazetterdiń sózderi beker bolyp shyqty. Músylman deputattary qazaqty soldattyqtan bos qaldyru qorlyq, qaldyrmas kerek dep, qazaqtan soldat aludy quattaidy degen gazetterdiń sózderi bekerge shyqty. Gazetterdiń zakon jobasy jasaldy dep alyp qashyp júrgen sózderi mynadai bolsa kerek: «1914-shy jyly yuulь ishinde, soǵys bastalardyń naq aldynda birneshe kún ǵana búryn ministrler keńesine saluǵa soǵys ministri tarapynan jazylǵan doklatnaya zapuska bolǵan. Biraq ol zapiska sózderinde qazaqtan soldat alsyn demegen, qaita almasqa kerek degen» [«Qazaq» gazeti, №171]. Búl pikirdi quattauǵa tolyp jatqan dálelder keltirilgen. «Qazaq» gazetinde jazyluynsha, olardyń búl úsynys-tilegin Dumanyń 15 febralь májilisinde deputat Antonov qana qoldaidy. Soǵan orai Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitúrsynov, Mirjaqyp Dulatovtar «Qazaq» gazeti arqyly «Alash azamatyna» degen taqyryppen úndeu jariyalaidy.
«Bizdiń júrtqa aitarymyz: búǵan kónbeske bolmaidy, múny búryn da san ret aittyq. …Kóngende júrtqa qandai auyrlyq bar, kónbegende qandai auyrlyq bar? Kóngende – sharuaǵa kemshilik te keler, barǵan jigit qazaǵa da, beinetke de úshyrar. Biraq eldiń irgesi búzylmas. Kónbegende kóretin auyrlyq – baǵynyp túrǵan húkimettiń jarlyǵynan bas tartsaq, jau jaǵadan alǵanda bas qorǵap úide qalamyz dep, memleketke qamshymyzdyń úshyn bermesek, húkimet bizge qúr ókpelep qoimas, kúsh júmsar, ol kúshti zakonǵa súienip ister».
Búl – sol kezdegi qazaq oqyǵandarynyń ústanymy. Al, kúlli qazaq dalasyndaǵy halyqtyń pikiri múlde bólek. Maidanǵa bala bere almaidy. Boldy! Bitti! Sóz qysqa! Aila-sayasaty joq, búrq etken halyq ashuy. YAǵni, aldyńǵy qatarly aqyl oi men búqara eldiń arasynda qarama-qaishylyq
osylai oryn aldy. Osyndai jaǵdaiǵa qarap qazaqtyń imperiya úshin soǵysuǵa múlde daiyn emestigin kóre alamyz. Áitse de, Resei úkimeti qazaqtyń hal-ahualyn túsinip, is isteuge úmtylmady. Sonyń kesirinen narazylyq bastaldy. Al, Qarqara qasiretin tuǵyzǵan tarihi sebep – soǵysqa qara júmysqa adam alu máselesi tek shiqannyń auzy ǵana. Onyń jyldar boiy jinalyp, syzdaǵan soqtasy tym tereńde.
«Qazaq» gazeti, №172, 9 mart, 1916 jyl, sársenbi,1-, 2-shi bettegi «PTROGRAD HATY II NE ISTEUGE?» atty maqalada eki túrli negizgi másele kóteriledi. Aldymen gazet qazaqtan soldat alu turaly zań jobasy bekitilgen jaǵdaida qazaq jastaryn qandai áskerge jiberu turaly óz oilaryn júrttyń talqysyna salady. «Áskerdiń túri birdei emes. Jayau ásker bar, atty ásker bar. Jayau ásker oryssha «Soldat» dep atalady. Atty áskerdiń ózi eki túrli bolady: biri oryssha «Kualerist» dep, ekinshisi «Kazak» dep atalady. Sońǵysyn yaǵni «Kazakty» bizdiń qazaqtyń orynbor jaǵyndaǵy «atty kazak» dep, Sibir jaǵyndaǵysy «kazak-orys» dep ataidy. Osy aitylǵan áskerdiń úsh túriniń júris-túrysynda paryq kóp. Saldattyń júrisi bayau, túrysy kazarmada. Kaualeristiń júrisi atty, túrysy kazarmada, kazaktyń júrisi atty, túrysy úiinde (soǵysqa bararda ǵana úiin tastaidy). Basqalarǵa qaraǵanda kazatyq sybaǵa jaǵynan artyqtyǵy bar. Qazaqtan ásker alu turaly zakon jobasy jasalyp, duma keńesine qazir túskende bizden soldat isteu me? kualeritsit isteu me? kazak isteu me?» Árine, búl máseleniń júrt arasynda keń talqyǵa tústi dei almaimyz. Óitkeni «Qazaq» gazeti ol kezdegi tútas qazaq dalasyna tolyqtai jete alǵan joq. Tauly jer, shet jailaǵan elder soldat alu máselisin túsinbegendikten ózderinshe boljam jasap, dúrligip jatty. Búl el ishindegi túsinbeushilikti odan saiyn kóbeite tústi.
«Qazaq» gazetiniń №173, 16 mart, 1916 jyl, 1-, 2-shi betinde «PETROGRAD HATY III TAǴY NE ISTEUGE?» atty maqalada Dumadaǵy deputattyq máselesi sóz bolady. «Rossiyada 6 million qazaqpyz dep auzymyzdy toltyryp sóilegende, top-tolyq siyaqty kórinemiz. Iske kelgende pyshtai bolyp semip, ol tolyqtyǵymyz joǵalady. 5 million evrei túgili, 1 million armen istep otyrǵan isti istei almaimyz. Músylmandardyń byuro asha almai otyrǵany sanynyń azdyǵynan, auqaty jetpei qorlanǵannan emes, sayasi sańlauynyń joqtyǵynan». Osydan keiin qazaq ziyalylary bas bolyp músylman fraktsiyasynyń janynan byuro ashu máselesin qozǵap, bastama kóteredi. «Qazaq» gazetiniń jazuyna qaraǵanda, sol tústaǵy bir deputattyń jyldyq shyǵymy bylai esepteledi. «Kúnine 10 somnan jylyna 3600 som. Fatyr hám kantsillariya shyǵyny 7-8 júz som, barlyǵy 4 myń 500 somdai bolady. Búl bir adamǵa. Eki adamǵa eki ese kóbirek kerek. YAǵni 9 myń som. Qazirgi qymbatshylyqta Petrogrodta kúnine 10 somnan kem aqshamen túruǵa múmkin emes» [«Qazaq» gazeti, №173]. Ókinishke orai, qazaq balasy osy shyǵyndy ortaq kóteruge qúlyq tanytpaidy. Nátijesinde 1916 jyly shaqrylǵan III Dumaǵa taǵy da qazaqtan deputat sailanbai qalady. Demek, dumada deputaty bolmaǵan júrttyń sózi de biliktiń joǵary satysyna jetpeitinin belgili. Osy jaǵdaidyń sebebinen qazaq ziyalylary qazaq dalasyndaǵy shielenisken qaishylyqty joǵary lauazymdy túlǵalarǵa
jetkizuge jol taba almaidy. Kerisinshe, osy tústa kommunisterdiń qataryna ótken qyzyl qazaqtardyń joly ońynan tua bastaidy. Olar qazaq ziyalylary bilik pen halyq arasyndaǵy shielenisken qaishylyqty sheshudiń jolyn qarastyryp jatqanda qarańǵy júrtty kóteriliske shyǵarudyń túrli ádis-ailasyn sailap jatty.
«Qazaq» gazeti, №174, 23 mart, 1916 jyl, 1-bet. «PETROGROD HATY IV MÚSYLMAN FRAKTSIYASYNA» atty maqalada «Músylman deputattarynyń dumanyń syrtqy blogynda qosylu-qosylmau kerektigi keńeske salyndy. Blogka qosylu-qosylmau turasynda keńestegilerdiń pikiri ekige bólindi. Ekige bólinuiniń sebebi: Blogty kerek qylǵanda ózi izdep baryp qosylmasa shaqyryp basqalardyń qosyluyn kerek qylyp otyrǵan blog joq. Kimde kim blogqa qosylamyn dese, blogtyń programmasyna moiyn úsynyp, sonan soń basqa jaqqa búrylmaityn bolyp qosylmaq». «SIBIR DEPUTATTARYNYŃ MÁJILISINE» atty maqaladla qazaqqa jer kerektigi turaly aitylady. Biraq, ol máseleni gazet jazǵanymen, atqaryluyna qozǵau sala almaidy.
Ókinishke qarai, osy qadamdar Alash ziyalylaryn elge barynsha jekkórinishti etip kórsetti. Onyń jauabyn Myrjaqyp Dulatov «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1926 jylǵy, №145 nómerinde bylai jazady: «Ol kezde qazaqta jalǵyz-aq «Qazaq» gazeti bar edi. Ol zamannyń juan ortasynda bolmaǵan, ashy-túshyny tatpaǵan búgingi úrpaq «Qazaq» gazetin endi oqysa, «Beishara qandai jasqanshaq, qandai qorqaq, bylai jazsa bolmaspa edi, olai jazsa bolmaspa edi?» der edi. Ol kezdegi gazetterdiń bet-auzynalapes qylyp shyǵaratyn tsenzurany búgingi jastar kórgen joq qoi. Óz oiyńdy, óz boiyńdy óziń úrlap, «Osylai jazsam, júrt birdeme qylyp túsiner-au» dep isharalap, jasqanyp, jaltaqtap otyrudy búgingi jastar kórgen emes».
Qysqasy, «Qazaq» gazetindegi qazaqtan soldat aluǵa qatysty maqalalardy súzip shyqqanda osynau almaǵaiyp kezeńde «Alash» qairatkerleri halyqty tuyndauy yqtimal alasapyrannan qorǵashtap, qaitken kúnde ony aman saqtap qaludyń qamyna kiriskenin kóruge bolady. Sondyqtan da, olar qazaqtardy patsha Jarlyǵyn oryndauǵa shaqyrdy. Birinshiden, olar Reseige tóngen syrtqy qaterdiń bodan bolyp otyrǵan qazaqtarǵa da tolyq qatysy bar dep sanady. Ekinshiden, is júzinde qarusyz qazaqtardyń túraqty orys armiyasyna qarsy bas kóterudiń boldyrmauǵa tyrysty. Úshinshiden, soǵys Resei úshin jeńispen bitken jaǵdaida qazaqtardyń hal-kúii jeńildep, últtyq avtonomiya qúrylatynyna úmit artty. Osy maqsattaryn «Qazaq» gazeti arqyly jalpaq júrtqa jetkizuge tyrysty.
Jalǵasy bar…
Q-Andas aqparat agenttigi.











