وسى جولى ياۋسىليڭ كۇنەسكە كەلۋدەگى ماقساتى – كۇنەستى ءوز الدىنا ءبىر اۋدان ەتىپ، ونىڭ ورتالىعى بولاتىن قالانىڭ ورنىن تياناقتاندىرىپ كەتۋ.
تالدى شەجەجۇيىنىڭ باستىعى حۋسىڭتاۋ دەيتىن ادامدى ەرتىپ، «بەستوبەنىڭ» كەڭ جازىعىن كوزدەن كەشىرەدى. ول اۋماعى كەڭ، تىنىستى، قالا تۇسۋگە قولايلى، شارت جاعدايى تولىقتاي كورىنەدى دەگەن ويعا كەلىپ، الدىنان قارسى الا شىققان ەل باسشىلارىنا كۇنەستىڭ باس-اياعىنا بىردەي قارىم-قاتىناس جاساۋعا دا قولايلى ەكەن دەپ، كوگالدى جازىقتان قالانىڭ ورنىن بەلگىلەپ، قازىق قاقتىرادى. كوشە سىزىعىن تارتتىرادى.
كەتەرىندە قۇرىلىس سالۋدى ەل باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرادى. تالدىداعى ۇكىمەت ورگاندارىن «بەستوبەگە» كوشىرىپ كەلىپ، قاتىستى مەكەمەلەردى، قوعامدىق ۇيىمدار مەن مەكتەپتەردى، كلۋب، استىق قامبالارىن سالۋدى، ونى تەز قولعا الۋدى ايتادى. قالانىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن سول كەزدەگى اۋقاتتى بايلاردى جۇمىسقا كىرىستىرىپ، ولارعا جەر كەسىپ بەرىپ، قۇرىلىس سالۋعا مىندەتتەيدى. اتى اتالىپ، تىزىمگە الىنعان ادامدار ماقۇل بولىپ، قالا قۇرىلىسىن سالدىرۋعا جاۋاپتى بولىپ كىرىسەدى.
ياۋسىليڭ نۇسقاۋى بويىنشا قالانى قۇرىلىستاندىرۋ جۇمىسىن ۇستايتىن يۋانحۇي قۇرىلىپ، بۇعان جايىربەك، ءابدىراسۇل، ساتىبالدى، سۇلەيمەن، اقبار، باراتبەك قاتارلى ەل باسشىلارى يە بولىپ، قالا قۇرىلىسىن سالۋعا قامدانادى. ءسويتىپ ەكى-ءۇش جىل ىشىندە كوپتەگەن قۇرىلىستار، قورا-جايلار سالىنىپ، 1940 جىلى «بەستوبە» قالاشىعى بوي كوتەرىپ، كادىمگى قالاشىق بەينەسىن كورسەتەدى.
قالانى شارشى فورماسىندا سالۋعا نۇسقاۋ ەتكەن ەدى. كەيىن سول بويىنشا قالانىڭ ورتالىعى ەتىپ نەگىزگى كوشەنى بەلگىلەپ، شىعىس جاعىنا دوسىمبەك، الپىسباي، باتىسىنا قايىربەك، باتاتار سەكىلدى ادامدار ءۇي-جاي سالادى. ەندى ءبىر كوشەنىڭ بويىنان ەركىنبەككە، قارسى جاعىنان ساتىبالدىعا جەر كەسىپ بەرىلەدى.
العاشقى بولىپ سالىنعان ءۇي — جايىربەكتىڭ ءۇيى بولدى. بۇل ءۇي ورتا ازيا ستيلىندە سالىنىپ، توبەسى قاڭىلتىرمەن قاپتالادى. بۇعان ەل ەلىكتەپ، بايلار دا قۇرىلىستى كورىكتى ەتىپ، استى-ءۇستى تاقتايلى، ايۆانى جانە پەشى بار ەڭسەلى قۇرىلىستار كوپتەپ سالادى.
قالانىڭ كوركەيۋى ءۇشىن بەلسەندىلىك كورسەتىپ ءۇي سالعاندار — سابىرحان، داۋلەتقان، نۇرقاسىم، مۇرسالبەك، قۇسايىن، ءامىرالى، ءامىرحاسىم، ءابدۋالي، اقبار، سۇلەيمەن، قاناپيا، رابيي، كەرىمبەك، تۇرىسبەك، مۇستاپا، ساپارقان، ءومارالى، ابىلقاسىم، اڭكەباي، قاۋايمام، باتجان، ورازاقىن، شاڭىيا، ماۋلەناقىن، ومىراقىن تاعى باسقالار ءۇي سالىپ، كوركەم ەتىپ، ارالارىنان كوشە قالدىرعان.
سول كەزدەگى زيالىلاردان – ءابداراسىل، سانات، رايىس، ءيمانالى، زەيىش، يماش، قاميت، قۇرمان، ۋايىس، ارىن، جالەل، بازىلبەك ت.ب. قورا-جاي سالادى.
نەگىزگى كوشەنىڭ شىعىس جاعىنان اۋداندىق ۇكىمەت، كلۋب، كووپەراتيۆ سەكىلدى ۇكىمەت مەكەمەلەرى، قالانىڭ وڭتۇستىك جاعىنان ساقشى، باجى مەكەمەلەرى، قازاق ۇيلەرى، ۇكىمەت قاراۋىنداعى استىق قامباسى، مەكتەپ ورنالاسادى.
مۇنان تىس بايان، بوگەنباي، سادى، توقاي رۋلارىنىڭ كەدەي-كەپشىكتەرى دە بالالارىن وقىتۋ ماقساتىمەن جەر الىپ، قورا-جاي سالىپ، قالانىڭ اۋماعىن كەڭەيتە تۇسەدى.
قۇرىلىس سالۋعا كەلگەن كەيبىر ۇيعىرلار دا كەتپەي، تۇراقتاپ قالادى. قورا-جاي سالادى، كوشە بويلارىنا اعاش ەگىپ، توعان تارتىپ، قۇرىلىستانۋ جىل سايىن دامي تۇسەدى.
1940 جىلى ەركىنبەكتىڭ تەوقاراداعى اعاشتان سالعان مەكتەبىن «بەستوبەگە» كوشىرىپ اكەلەدى. بۇعان كۇركىلدەك مەكتەبىن قوسىپ، ەكى مەكتەپتى اعاش ماتەريالىنان پايدالانا وتىرىپ، ون كلاستىق، تولىق ەمەس كلاسى بار مەكتەپ سالىنادى. بۇل مەكتەپتىڭ باستىعى جاڭجاۋلين، عىلىمي مەڭگەرۋشىسى — نۇرعالي رابيۇلى، مۇعالىمدەر ساباق ءوتىپ، مەكتەپتىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسادى.
1940 جىلى «بەستوبە» قالاشىعى كۇنەس اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولىپ بەلگىلەنەدى. وسى جىلدان باستاپ اۋداننىڭ وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەت ىستەرى دامۋدان تىس، ساۋدا-ساتتىق ىستەرى دە قانات جايادى.
جايىربەك، ەركىنبەك، قۇسايىن سەكىلدى اۋقاتتى ادامدار كەڭسە، دۇكەن اشىپ، پايداعا باتىپ، ساۋداسى قىزا ءتۇسىپ، قورا-جاي سالىپ، جەرگىلىكتى ادامعا اينالعاندار كوبەيەدى.
قولىنان ونەر كەلەتىندەر — اسحانا، ناۋبايحانا، قاساپحانا، ەتىكشى، تىگىنشى، قاڭىلتىرشى، اعاش ۇستالارى كوبەيىپ، كەڭ جەرى بار، پايداسى مول جاڭا قالاشىقتان مەكەن ۇستاپ، تۋىس-تۋعاندارىن شاقىرىپ، ءۇي سالۋشىلار كوبەيەدى.
تۇنەيتىن ورىندار، بەكەتتەر قۇرىلىپ، جازى-قىسى جۇك تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن ارباكەشتەر، ەسەكشى كەرۋەندەر، اتشى جولاۋشىلار پايدا بولىپ، قۇلجاعا دەيىن بارىپ-كەلىپ جۇرگەن. پايداسىن بىلگەن ەڭسەباي سەكىلدى قازاقتار دا بەكەت اشقانى بەلگىلى.
1945 جىلدان كەيىن «بەستوبە» قالاشىعى اۋداننىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالىپ، وقۋ-اعارتۋ، ساۋدا-ساتتىق ىستەرى دامىپ، قالاعا كەلىپ قونىستانۋشىلار كوبەيە تۇسەدى.
بۇرىنعى «بەستوبە» مەكتەبى ورتالاۋ مەكتەپكە اينالىپ، كۇنەس اۋدانىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وقۋشىلار قابىلداپ، جاڭاشا وقۋ جۇيەسى بار، جاتاقحاناسى بار مەكتەپكە اينالادى. وقۋ-اعارتۋ باعدارلاماسى كەڭەس وداعىنىڭ وقۋلىقتارى نەگىزىندە جاسالىپ، ساباقتار سول بويىنشا وتكىزىلەدى.
قازاق ورتالاۋ مەكتەبىنەن تىس، قازاق، ۇيعىر، ورىس باستاۋىش مەكتەپتەرى قۇرىلىپ، قالاشىقتىڭ حالىق سانى ارتىپ، وتىرىقشىلار كوبەيىپ، جاڭادان قۇرىلىستار سالىنىپ، اۋلالار ورىك، الما، ءتۇرلى شىرىندى جەمىستەرمەن تولتىرىلىپ، قالاشىقتىڭ بۇرىنعى بەينەسىن وزگەرتەدى.
وسى جىلدان باستاپ ۇكىمەت تاراپىنان مويىنسەرىك، شيكىزات مەكەمەسى، باجى مەكەمەسى، وداق مەكەمەسى، ەمحانا، پوشتا، ورمان بولىمشەلەرى قۇرىلىپ، قالاشىقتىڭ نەگىزگى كوشەلەرى رەتكە كەلتىرىلىپ، توعان تارتىلىپ، جيەكتەرى ورمانمەن كومكەرىلىپ، قالاشىقتىڭ كوركى ارتا تۇسەدى.
كوپ جىلدان بەرگى گومينداڭ ەزگىسىنەن، الىم-سالىقتان قۇتىلعان ءار ۇلت حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارىپ، قالاشىققا قاراي تارتىلىپ، ءارتۇرلى كاسىپپەن اينالىساتىن قازاقتار كوبەيىپ، «بەستوبە» قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگى ۇزارىپ، بۇرىنعى بوس جاتقان ورىندارعا قونىستانۋشىلار كوبەيە تۇسەدى.
1949 جىلدان كەيىن قوعامدىق قۇرىلىمدا وزگەرىستەر پايدا بولدى. بۇرىنعىعا قاراعاندا كادرلار سانى كوبەيىپ، قالاشىققا قونىس اۋدارۋشىلار ارتا ءتۇستى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى، اۋداندىق حالىق ۇكىمەتى قۇرىلىپ، اۋداننىڭ بەت-بەينەسى وزگەرەدى. 1953 جىلدان كەيىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ جاڭا عيماراتتارى سالىنىپ، كوشەلەر رەتكە كەلتىرىلىپ، جىل سايىن اعاش ەگىلۋدە، باۋ-باقشالى، ورماندى قالا كەلبەتى پايدا بولدى.
ارادا جيىرما جىلعا جۋىق سولشىل ساياسات ۇستەمدىك ەتىپ، شەكارا اۋداندارىندا قۇرىلىس قارقىنى توقىراپ، مەملەكەت تاراپىنان سالىناتىن قۇرىلىستاردىڭ سانى ازايدى. بۇرىنعى كونە كلۋب توزىپ، الپىسىنشى جىلدارى كوزگە كورىنەرلىك ءبىر عانا جاڭا كىرپىشتەن سالىنعان كلۋب بوي كوتەردى.
جاڭادان كوپتەگەن مەكەمە، مەكتەپ، كاسىپورىن، زاۋىت، كوپ قاباتتى ۇيلەر، اسفالت جولدار، تسەمەنت توسەلگەن كوشەلەر پايدا بولىپ، «بەستوبە» قالاشىعى ەندى شىنايى قالاعا اينالىپ، كولەمىن كەڭەيتتى.
ايتالىق، شاقپى اۋىزىنداعى كۇركىلدەك ەلەكتر ستانسىسىنا دەيىن جالعاسقان قالا شوعىرى پايدا بولىپ، قاراشوقىدان تۇندە قاراعان ادامعا، بەينە كوكتەگى قالىڭ جۇلدىزداي جىمىڭداعان، جەلىسى تارتىلعان قالانىڭ تۇنگى كورىنىسىنە تاڭىرقاي قاراپ، سۇيسىنەر ەدى.
بۇل كۇندە ىنتىماعى جاراسقان ءار ۇلت حالقى قالانىڭ كوركەيۋىنە، دامۋىنا ۇلەستەرىن قوسىپ، ونەركاسىبى دە بار، ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعى دا بار، وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەتى دامىعان بەستوبە قالاسى كوپ قاباتتى ۇيلەرمەن كوزگە ءتۇسىپ، بوي كوتەرىپ، بولاشاقتا دا داميتىنىن كورسەتىپ وتىر.
رەداكتسيادان: بۇگىندە بەستوبە قالاشىعى قالا ستاتۋسىنداعى اكىمشىلىك قۇرىلىمعا اينالدى. بارىپ كورگەندەر تامسانىپ، تاڭعالىپ قايتادى. وركەندەي بەر، وسكەن جەر.
2025 جىل 1991 جىل
2025 جىل 1991 جىل

2025 جىل 1991 جىل
دەرەككوز: “كۇنەس اۋدانىنىڭ تاريحى ماتەريالدارى” اتتى جەلىلەس كىتاپتىڭ №2 سانىنان الىندى.
جاۋاپتى رەداكتورى: انداس وماراقىنۇلى.
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتىگى











