Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

جەتىسۋ وبلىسىنداعى بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ جايى

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Жетісу облысындағы босқын қазақ-қырғыздың жайы

باسى:  جەتىسۋدىڭ دالاسى جار، پرجەۆال ۋەزىنىڭ شىعىس جاعىندا. تەكەس دارياسى دۇنيەدەگى ەڭ بيىك ءحانتاڭىرى شىڭىنان باستالادى. جانە دالانىڭ جان-جاعى تاۋ جانە قىسى-جازى قار ۇزىلمەيدى. سۋىق جەرىنىڭ كوبى قازاق، بىرازىراق قالماق تۇرادى. قالماق راحىمسىز، جامان حالىق. قىرت مىنەزدى، ەشكىمگە جولامايتىن حالىق. ول جاقتان قايتقان قازاق-قىرعىز، قالماقتان كوپ قورلىق كورگەنىن ايتتى. بىراق ونداعى قازاق، سارتى دا بوسقىنداردى توناۋعا كەلگەندە قالماقتان كەم سوقپاپتى.

بوسقىندار اقسۋ، ءۇشتۇرپان  پرجەۆال ۋەزدەرىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا، تيان شان تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندە قاشقان. بۇل جاقتا قار قالىڭ، كۇن جىلى بولادى. وتىرىقشى جۇرتى سارت، قالماق، قازاق ازىپ-توزىپ، تونالىپ قايتقان.

(بۇدان بىلاي ءبىرسىپىرا جەر ءوشىپ قالعان)

تيان شان تاۋى جال بولىپ بارىپ، جۇلدىز، باق دەگەن جەردە الاسارىپ، كەزەك-كەزەك جاي بولادى. تەكەس جاعىنداعى قالماقتىڭ كوبىسى ەگىن سالمايدى. اقسۋ جاعىندا قاشقارلىق ەگىنشى حالىق بولادى. قۇلجاداعى (تەكەس) كونسۋل پرۋدەنسكيي قالماقتارعا، اسىرەسە، قىتاي دۇنگەندەرىنە ەرىك بەرىپ قويا بەرسە كەرەك. ونىڭ دالەلىن تاۋىپ، پەتروگرادقا جەدەلحات سوعىپ ماۋسىم ايىندا ورنىنا تۇسىرمەك. قاشقار كونسۋلى بوسقىندارعا كوز سالىپ، قىتاي گۋبەرناتورىنىڭ الدىندا ولاردى قورعاعانى بار.

بوسقىن قازاق-قىرعىز قاشىپ بارا جاتقاندا جولشىباي مالدان ابدەن ايىرىلعان، الىپ قاشقان ءبىر-ەكى كيىز، ون شاقتى ۋىق، قازان-وشاق، ءبىر-ەكى كورپە سياقتى نارسە. بارعان جەردە جولدان امان قالعان مالدى قالماق تارتىپ العان. ءۇي-جايىن توناعان، بۇدان قالعانىن اشتان ولەر بولعان سوڭ، وزدەرى ساتقان. قاشىپ، بوسىپ، بىرەۋدى-بىرەۋ بىلمەي، بوتەن ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ قىز-قاتىنىن ساتقان رەتتەرى دە بولعان.

تەكەسكە بارعان  بوسقىندارعا قاراعاندا ءۇشتۇرپان، اقسۋ جاعى بۇدان تاۋىرىرەك بولدى. سوندا دا مۇنشا كوپ اش، جالاڭاش جانعا تاماق، كيىم قايدان جەتەدى؟ بۇلاردا اشتىقتان قولىنداعى مال جانە باسقا دۇنيەلەرىن ساتقان. ونان سوڭ قىز-قىتاندارىن ساتا باستاعان. قىستان قىرىلىپ شىعىپ، قىستان قىسىلىپ شىعىپ، كوكتەمدە ەلگە قاراي شۇبىردى. جولشىباي قالعان بىرەن-ساران مالىن ءولتىرىپ، كەمپىر-شال، بالا-شاعانى قىرىپ قايتتى. بۇرىن مىڭداپ قوي، جۇزدەپ جىلقى-سيىر ايداعان قازاق-قارعىزدىڭ بايى ءبىر-ەكى توسەك-ورىن، ونشاقتى قوي اداپع جاياۋلاپ قايتتى. قايتقان ەل توپىرلاپ، بىرىنە-ءبىرى سەنەي، اتادان ۇل، انادان قىز، اۋىلدان اۋىر ايىرىلىپ، توز-توز بولدى. تەكەسكە قاشقان قىرعىزدىڭ ءبىرسىپىراسى ەلىنە جەتتى. جارىم-جارتىسى جاركەنت ۋەزىنە، ءبىرسىپىراسى الماتى ۋەزىنىڭ شىعىس جاعىنا كەلدى. ازىراعى جولشىباي قۇدجادا، اتەكە قىرعىزداردىڭ قىتايدا قالعاندارى دا بار. جانە 150 ءۇي الماتىنىڭ باتىس جاعىندا، سارباعىش (شابدان اۋلەتتەرى) التى جەردە توزىپ ءجۇر. پىشپەك ۋەزىنەن قاشقان قىرعىزداردىڭ ايتەكە، سارباعىشتان وزگەلەرىنىڭ كوبى-اق ەلىنە قوسىلدى. نارىن الابىنداعى قىرعىزداردىڭ كوبى ەلىنە كەلدى. الاقول، سەمىز بەل، زاۋكە، بارسقاۋىن، تون، ەكىجەتى وگىز، الاحولدىڭ سازىندا، الاباشقا كەلدى. كۇرمەكتى، كەڭسۋ، ءبىرنازار، ءتۇپ، تۇرگەن قىرعىزدارى الماتى ۋەزىنىڭ شىعىس جاعىنا كەلدى. 14 ۇلىس البان ءوز جەرىنە كەلگەنىمەن، بۇرىنعى جەرىنەن قىسىلىڭقىراپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعان ەلدەردىڭ بارىنەن قيىن بولعاندار تون مەن الاقولدا وتىرعاندار. ودان سوڭ توقپاق توڭىرەگىندەگى سارباعىش، ايتەكە، شامسى، تىنالى ەلى ودان تاۋىرىرەك. الماتىنىڭ كۇن شعىسىنداعى قايتىپ كەلگەن قىرعىز بەن ادباندار، بۇلارعا قاتار قاشقارداعى 3 ۇلىس (نيازبەك، جۋانارىق جانە بورىقشى). كوپ ەلگە ءسىڭىپ تاۋىرىرەك بولعانى نارىننىڭ 12 ۇلىسى. پىشپەكتىڭ جۋاس تاۋ قىرعىزى وزگەلەردەن ءتاۋىر.

قۇلجا ماڭىندا 700 ءۇي قازاق-قىرعىز جيىنى 2 مىڭ شامالى ادام، اقسۋ جاعىندا 700 ۇيدەي قالىپتى (ەكىجەت وگىزدەن 500 ۇيدەي). ءار ۇلىستان قالعان 10-20 ۇيدەي تولىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارىن ساناعاندا، قىتايدا ءالى دە بولسا، 7 مىڭداي ادام قالسا كەرەك. بۇلاردىڭ جايى قايتقانداردىكىندەي. اسىرەسە، ناشارلارى –  قۇلجا جاعىنداعى قىرعىزدار.

بىلتىر جەتىسۋ وبلىسىندا توپالاڭ بولىپ، 40 مىڭ ۇيدەن اسا ەل قاشتى. قانشا جان، قانشا مول ويران بولىپ، ءتىرى قالعاندارى بيىل بيىلعى جازدى كوردى. قايران جۇرتىم، قايران ەلىم دەپ كۇڭىرەنىپ جىلاعان داۋىس قۇلاقتارىمىزعا ەستىلىپ، وكپە-جۇرەكتەرىمىزدى لىقىتتى. اتتەڭ ەلگە جەتسەك، كوتەرىلىپ كەتەر ەدىك دەپ ارمان قىلدى. جاۋ جاعادان العاندا، يت ەتەكتەن الادى دەگەنگە بۇل بەيشارالار تاعى دۋشار بولدى. جازداي كۇن ءبىر تامباي، سالعان ەگىن قارا جەر بولىپ، شاڭ اسپانعا شىعىپ، ءشوپتىڭ تامىرىنا دەيىن جۇلىنىپ، بۇكىل تۇركىستان ۋالاياتى جەتىسۋدىڭ پىشپەك، الماتى، جاركەنت، نارىن جەرلەرى ءبارى تاپ-تاقىر بولدى. قاپال، لەپسىدە بۇرىنعىداي بولماسا، وزدەرىنە جەتەرلىك استىق شىقتى. جىعىلعانعا جۇدىرىق بولدى. قاپال، لەپسىنىڭ مۇجىقتارى استىق ساتۋعا قىزىقپادى. اقشا العانمەن اقشاعا ساتىپ الار بۇيىم بولمادى. ەپتەپ ساتىپ الىپ تاسۋعا كولىك تابىلسا، جولشىباي كولىككە ءشوپ تيەيتىن بولدى. قازىنا جۇمىسى مەن پوسەلكە اتىمەن جۇرگەن ادامدار لەپسى مەن الماتى اراسىنا (500 شاقىرىم) 17 كۇن جۇرەتىن بولدى. بۇلار ەڭ شاپشاڭ جۇردىك دەگەندەرىمىز. اۋليە اتادان تەمىرجولعا شەيىن (90 شاقىرىم) 100-200 سوم بولاتىن بولدى. وسىنداي قيامەت قيىنشىلىق باسقا ءتۇستى. قاشقان قىرعىزداردىڭ جايىن قاراساق، جان-جاعىنان قاماۋ سياقتى كورىنىپ تۇر. كۇن باتىس جاعىندا پىشبەك، مەركە، اۋليە اتا، بۇكىل تۇركىستان، اش جولدا ءجۇپ جوق، پوشتا اتتارى قىرىلدى. بۇل جاقتان استىققا كەتەدى دەپ بولمايدى. اش حىلىق، ءوز ۇستىنە استىق جىبەرمەيدى. قىرعىزدىڭ سولتۇستىك جاعىندا اش توقپاق، بۇگىن بولما سا، ەرتەڭ اشتىققا كىرەسىڭ دەپ قيمىلداپ وتىرعان الماتى، اش جاركەنت، بۇلاردان اسىرىپ استىقتى قاپالدان تاۋىپ الىپ، قىرعىزعا جەتكىزەدى-اۋ دەپ ويلاي المايمىز. شىعىس جاعىندا ىستىقكولدىڭ تۇكپىرىندە بىلتىردان تىعىلىپ قالعان قىرعىزعا ءوش كرەستياندار، بىلتىرعى كورگەن وقيعالاردى ۇمىتپاي، استىقتارىن بەرمەي جانە جىبەرتپەي وتىر. ساتىپ الىپ قويعان ايستىقتاردى الىپ بەرەدى دەگەن سولدات جانە اتتى قازاق ولاردىڭ ءسوزىن سويلەپ وتىر. بۇل استىق كوپ بولماسادا ءبىرسىپىرا اش قىرعىزعا ءتاۋىر بولار ەدى. وڭتۇستىكتە قاشقار  مۇندا ماندىمدى استىق كورىنبەيدى. ءبىر جاعىنان روسسيانىڭ قىتايعا ساتاتىن نارسەلەرى سەنىمنەن جوعالعان. ءبىزدىڭ 1 سوم اقشامىز وندا 10-12 تيىن، مىڭ سومىمىز وندا ءجۇز مىڭ سومنىڭ ورنىنا جۇرەدى. بۇلاي بولعان سوڭ و جاق، بۋ جاقتان دامە ەتۋىمىز بەكەرگە ءتان بولىپ تۇر. جوعارعى سەبەپكە، ايتىلعان سوزدەرگە قاراعاندا قىرعىزداردىڭ جايلارى بىلايشا بولىپ تۇر: 10 ۇلىس پىشپەكتىڭ تاۋ قىرعىزدارىندا ءوز كۇنىن ءوزى كورە الاتىن ازىن-اۋلاق استىق بار. نارىننىڭ 12 ۇلىسى ءبىزدىڭ سوزىمىزگە توقتام قىلىپ، بەرەكە-بىرلىك ايتىپ، ءوز اراسىنان ىزدەۋ قىلدى. بيداي جيىپ، اقشاعا باعالاپ، ارالارىنداعى اش-جالاڭاشقا بەرىپ جاتىر. جانە 2-3 مىڭ پۋتتاي استىقتى قوشقارداعى 3 ۇلىس اعايىندارىنا جىبەردى. ءتارتىپتى ەل، الدىندا يناباتتى شوقا باتىردىڭ بالاسى قاحتىداي ادامدار جانە كازاك وفيتسەرى پيكيموۆتاي كوميسسار بولىپ، بۇل نارىن جاعىنان كوڭىلىمىز كوتەرىلگەندەي بولدى.

ەڭ قيىن بولىپ تۇرعان الاقولداعى – 7 ۇلىس قىرعىز. بۇلاردىڭ كوميسسارىنا 60 مىڭ سوم جىبەرىپ ەدىك. استىق ساتىپ الا العان، الا الماعانىن بىلمەدىك (نارىنعا 40 مىڭ جىبەردىك)، توقپاق توڭىرەگىندەگى قىرعىزدار ءۇشىن پىشپەك كوميسسارىنا 60 مىڭ سوم جىبەردىك. بۇل جەردە بيداي بولماسا دا، جاقىنداعى دۇنگەندەردە كۇرىش كوپ ەكەن. جاركەنت ۋەزىندەگى قىرعىز، قازاق ءۇشىن 60 مىڭ سوم جىبەردىك. جاركەنت كوميەتى (اسىرەسە دوكتور تاۋبەك ەسەنقۇلوۆ) جازداي ايانباي استىق تاسىپ ءجۇر. قۇلجاداعى جاڭا كونسۋلعا سوندا قالعان قازاق-قىرعىز ءۇشىن 60 مىڭ جىبەردىك. جاڭا ۇكىمەت شىعارعان 5 ميلليوندى، بوسقىننان قالعان قازاق-قىرعىزداردى ەندى بۇدان بىلاي ءتىرى ساقتاۋعا جاراتپاقشى بولدى. جەتىسۋدان كەيبىرى تىسقارى جىبەرتۋدى قويعىزىپ، ءبارىن ساتىپ الىپ، بوسقىندارعا تاراتپاقشى بولدى. بىراق 5 ميلليون قىسقا قارسى كەلىپ، ارزان ۋاقىتتا، بار ۋاقىتتا ءاش نارسە الا المادىق. قولىمىزدان كەلگەنشە قىلدىق. بىراق جازعا شەيىن قانشاسى ءتىرى قالىپ، قانشاسى قىرىلارىن بولجاي المايمىز. جوعارعىعا قاراعاندا، قاشقانداردان 47 % قىرىلعان. قىس قاتتى بولسا، ازىق-تۇلىك تاسۋ قيىن بولسا قىرىلعاننىڭ ەسەبى 60 پروتسەنتكە جەتەر. ودان قۇداي ساقتاسىن. تالاي ءولىم-جىتىمنەن قالعان، تالاي قورلىق-زورلىق كورگەن بەيشارا ءتىرى باۋىرلارىم ەندى امان قالسىن دەپ تىلەيمىز.

ەندى بىلتىرعى بولعان بۇلىنشىلىكتە حالىقتىڭ وزىنە تيگەن شىعىندارىن كورسەتەيىك:

1) قاشقان ءتۇتىن شاماسى 40 مىڭ. مالدىڭ ءبارىن اتقا باعالاعاندا – جاركەنت ۋەزىندە ءۇي باسىنا – 21 ات ەكەن. پەرجەۆال، اسىرەسە نارىن ونان باي بولماسا، كەدەي ەمەس ەدى. ءۇي باسىنا – 20 ات دەپ ەسەپ قىلساق، ات باعاسىن 10 سومنان سالساق (بۇل از سالعان)، ءبىر ءۇيدىڭ مالى 1000 سوم – ءبارى (1000ح40000) 40 ميلليون.

2) مالدان باسقا شارۋاشىلىعى – ءۇي جاي، ەگىن، تاعى وزگەلدەرى (جەتىسۋ قازاق-قىرعىزدىڭ پۋد جيىنى) 24،5 % جانە مالى 73،5%. مۇنداي بولعاندا، مۇنىسى 13،5 ميلليون.

3) وزگە روسسيادا قالعان قىتايعا جەتپەي قايتقاندارى 5 مىڭداي، 500 سومنان ساناعاندا 2،5 ميلليون. بارلىعى 56 ميلليون سوم. كرەستيانداردىڭ كورسەتكەن زيانى – 32 ميلليون، جيناقتاعاندا 30 ميلليون سوم. بۇزىلعان كوپىرلەر، جولدار جانە بۇل تۋرالى شىققان شىعىمدار 4 ميلليون – سوندا بارلىعى 90 ميلليون بولادى. 90 ميلليون بۇلىنشىلىك زيانى كوپ بولساسا، از ەمەس.

ماديار.

 

«قازاق» گازەتى، №255، 2-3-بەتتەر.

ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە.

اۋدارعان قاجەت انداس.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 21
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz